آهنگ زمانه

«زندگی ما پر از تناقضات طنزآمیز است»

ونداد زمانی: در بخش نخست این نوشته، ضمن مروری بر موسیقی تام زی، اشاره‌ای داشتیم به عناصر و عوامل مشترکی که محسن نامجو، ترانه سرا و خواننده ایرانی، با تام زی برزیلی دارد. در این بخش از مقاله، نشان خواهیم داد که سه دغدغه اصلی تلفیق، تناقض و طنز در کار های محسن نامجو می‌تواند با دل‌مشغولی‌های تام زی هم‌خوانی داشته باشد.

«نام‌ها هیچ معنی خاصی ندارند»

شاهین نجفی: اگر کسی تفننی با موسیقی برخورد کند و بعد کاملا اتفاقی موسیقی غربی گوش کند و از بخت بد، آن موسیقی، کاری از گروه لدزپلین باشد، یقینا سرگیجه می‌گیرد. اما چه عواملی موجب شد تا این گروه با صدای ناهنجار و برنده‌ی خواننده‌اش، «روبرت پلانت» و نوازندگی عجیب گیتاریست‌اش «جیمی پیچ» و درامیست ساختارشکن‌اش «جیسون بونهام»، محبوب قلب هزاران جوان دهه‌ی هفتاد و نسل‌های پس از آن شود؟

«رسوای زمانه»

محمود خوشنام: «همایون خرم»، آهنگ‌ساز نام‌دار می‌گفت: زمانی که آهنگی را در سه‌گاه برای اجرا در برنامه گل‌ها تدارک می‌دیده از طریق «داوود پیرنیا»، سرپرست برنامه گل‌ها، با بهادر یگانه آشنا شده تا شعری بر آهنگ او بگذارد. حاصل این هم‌کاری، ترانه‌ای است به نام «رسوای زمانه» که با صدای «الهه» به اجرا درآمده است. ترانه هم‌چنان از شمع و پروانه می‌گوید ولی روانی بیان و ردیف بی‌توقف قافیه‌ها آن را سخت تأثیرگذار ساخته است.

تکرار موسیقی «تام زی» در محسن نامجو

ونداد زمانی: ترانه‌سرایان و آهنگ‌سازان «ورلد میوزیک» با نیتی از پیش تعیین شده، موسیقی بومی زادگاه خود را با موسیقی سایر ملیت‌ها و به‌خصوص موزیک مدرن شهری، نظیر جاز، راک و بلوز، در هم می‌آمیزند. تام زی را در غرب با فرانک زاپا مقایسه می‌کنند و اگر بخواهیم به دنبال رد پایی ایرانی از او باشیم می‌بایست نگاهی داشته باشیم به آثار محسن نامجو.

هفت ستاره‌ی هفته

فرزانه: در هفتایی‌های این هفته به معرفی هفت آهنگ از تیلور اندرسون سوییف، ریحانا، کیم سون، شکیرا، لیدی گاگا و بیان‌سه، بلک آید پیس و کیشا پرداخته‌ام که هرکدام از این آثار به دلایلی موفقیت‌های جالب‌توجهی داشته‌اند. در کنار معرفی این آهنگ‌ها اطلاعات جالبی نیز از ستاره‌های نام‌برده خواهید شنید.

از پشت دیوارهای خاطره

محمود خوشنام: بیژن ترقی ترانه‌ای دارد که تصویرپردازی پررنگ‌تر و عاطفی‌تری نسبت به بقیه‌ی آثار او دارد. این ترانه که بر روی آهنگی از علی تجویدی نشسته «آتش کاروان» نام دارد. شاعر، جدا ماندن خود از یاران را به جدا ماندن آتشی از کاروان مانند می‌کند. آتشی که کوشش می‌کند شعله بکشد و به دنبال کاروان برود ولی توان این کار را ندارد و نفس‌های آخر را می‌کشد.

نشر آثار نایاب مرتضی حنانه در تهران

پژمان اکبرزاده: مرتضی حنانه که یکی از برجسته‏ترین چهره‏های هنر موسیقی سمفونیک ایران، صاحب آثار بسیاری است که از آن‏ها به ندرت چیزی می‏شنویم. حنانه تحصیلات خود را در تهران و واتیکان در رشته‏ی نوازندگی «هورن» و آهنگ‏سازی انجام داد و سال‏ها به عنوان استاد هنرستان عالی موسیقی، بنیان‏گذار ارکستر فارابی در رادیو تهران و پژوهش‏گر موسیقی ایرانی، فعالیت داشت.

«چیزی را که دوست دارم، قربانی می‌کنم»

شاهین نجفی: جیمیِ چپ دست، به لطف انگشتان بلندش قادر بود که به تنهایی بدون همراهی گیتار آکورد و ریتم‌نواز، آکوردهایی پیچیده بگیرد و ریتم بنوازد و آواز بخواند و در فواصل آن، جمله‌های ملودیک را اجرا کند. او به گیتار الکتریک شخصیت بخشید و آن را از حد یک ساز همراهی‌کننده که از آن فقط برای آکوردنوازی استفاده می‌شد، خارج کرد.

معینی کرمانشاهی؛ «نمادگرایی موفق در ترانه»

محمود خوشنام: رحیم معینی کرمانشاهی هم مثل نواب صفا، زاده‌ی کرمانشاه است و چون او، در سال ۱۳۰۴ زاده شده است. او به تصویرسازی بیش از همتایان هم‌زمان خود توجه نشان داد. شاید به این دلیل که در نوجوانی علاوه بر شعر، به دنبال نقاشی نیز رفته و پیوند شعر و نقاشی در ذهنیت او بعدها زمین‌های شده است برای ترانه‌سرایی‌های تصویری.

سرخوش از خشم دوران

شاهین نجفی: سبک اجرای جیمی موریسن (رهبر گروه «دِ دورز») با صدای باریتونی که داشت و فراز و فرودهای پی‌درپی، و در حالی‌که گاه با سنکوپ و سکوت نیز هم‌راه بود، تأثیری کاریزماتیک بر مخاطب می‌گذاشت. او با پیراهنی سفید و شلوار چرمی و کمربند سرخپوستی‌اش روی سِن و در زندگی، نقش دیونیزوس را اجرا می‌کرد و در این مورد یقینا مدیون آن خوشی سرشار و غمِ عمیقی بود که از نیچه آموخته بود.

قصه‌ی شمع

محمود خوشنام: «اسماعیل نواب صفا» در سال ۱۳۰۴ در کرمانشاه زاده شد و مثل غالب ترانه‌سرایان از روزنامه‌های فکاهی آغاز کرد. در میان ترانه‌های تصویری او، «تک درخت» از زیبایی ویژه‌ای برخوردار است. شاعر سرنوشت تک درخت تیره‌بختی را شرح می‌دهد که در سکوت صحرا فریادش در گلو شکسته است.

پایان دوره عشق‌های تابستانی

شاهین نجفی: «جنیس جابلین» خواننده و ترانه‌سرای موسیقی راک - بلوز در ٤ اکتبر ١٩٧٠ بر اثر مصرف زیاد هروئین جان خود را از دست داد. او وحشی، حساس، خجالتی، دارای اعتماد‌به‌نفس، رُک، قاطع، شکست‌خورده و مازوخیست بود. او را در موسیقی بلوز می‌توان به سوهان زبری تشبیه کرد که کهنگی بدنه این سبک را خراش می‌داد و مرهم می‌گذاشت و به مخاطب لذت می‌بخشید و زجر می‌کشید.

از «خروس لاری» تا «الهه ناز»

محمود خوشنام: آشنایی پرویز خطیبی با مهدی خالدی موجب ساخت ترانه‌هایی شد که همه‌ی آن‌ها با صدای دلکش پخش شده است. با آن‌که پرویز خطیبی بیشترین همکاری را با مهدی خالدی داشت، ولی معروف‌ترین متن ترانه‌ای او «بردی از یادم» نام دارد که در مایه‌ی اصفهان با موسیقی ناصر زرآبادی درآمیخته است. البته روایت دیگر می‌گوید که آهنگ از آن خود دلکش است و زرآبادی آن را روی کاغذ آورده و تنظیم کرده است.

او برای ستاره شدن یک سوءتفاهم بود

شاهین نجفی: کرت دونالد کوبین در سال ١٩٦٧ در یک خانواده معمولی آمریکایی به دنیا آمد. در دوران اولیه زندگی، به دلیل نقص و اختلال توجه [بیش‌فعالی-ADHD]، ریتالین برایش تجویز می شد. او کودک شادی نبود و طلاق والدین‌اش این غم را افزون کرد. کرت می‌گوید:«به یاد داشته باشید، من نمی‌توانستم از [بابت] پدر و مادرم احساس شرمندگی نداشته باشم.

«ای ایران»؛ تأثیرگذار، از مشروطیت تا امروز

محمود خوشنام: حسین گل‏گلاب که در سال ۱۲۷۴ زاده شد، در جوانی به آموزگاری در دارالفنون پرداخته و بعد به عنوان استاد گیاه ‏شناس در دانشکده‏ی پزشکی دانشگاه تهران به کار تدریس مشغول شده است، از درویش‏خان نواختن ساز را فراگرفته و در مدرسه‏ی علی نقی وزیری به فراگیری نظری موسیقی پرداخته است.

پیوند شگفت‌آور شعر و موسیقی در سروده‌های «رهی»

محمود خوشنام: روی‌آوری رهی به کار ترانه‌سرایی که از سال‌های نخستین دهه‌ی قرن جاری آغاز شد و حدود ۴۰ سال دوام یافت، نیروی پرتوان تغزل او را به ترانه‌های عاشقانه نیز تزریق کرد و در واقع نقطه عطفی در کار ترانه‌سرایی پدید آورد. گذشته از تغزل و ذهنیت پربار شاعرانه، توانایی رهی در پیوند دقیق شعر و موسیقی شگفتی‌آور بود.

بدیع‌زاده؛ پیش‌روتر از زمان خویش

محمود خوشنام: در چنته‌ی آثار جواد بدیع‌زاده همه جور چیزی پیدا می‌شود. از سروده‌های میهنی تا قرائت‌های مذهبی، از آوازهای سنتی تا تصنیف‌های کوچه و بازاری. او را باید یکی از پویاترین موسیقی‌دانان سنتی در سال‌های حول و حوش ۱۳۰۰ دانست. چگونه ذهن آدمی می‌تواند چنین فعال در زمینه‌های مختلف و گاه متنافر کار کند و محصول کارش هم مورد پسند و استقبال جامعه قرار گیرد.

بزرگداشت حسین دهلوی و ئولین باغچه‌بان در لندن

پژمان اکبرزاده: ۲۹ نوامبر، لوگان هال در لندن میزبان برنامه‌ی بزرگداشتی برای حسین دهلوی آهنگساز و ئولین باغچه‌بان، خواننده‌ی اپرا است. علاوه بر بزرگداشت این دو هنرمند، آثاری از آهنگ‌سازان ایرانی هم در این برنامه اجرا می‌شود. حسین دهلوی به زمانه گفت: «دیگر از ذوق موسیقی افتاده‌ام، چون این رشته زیر ضربه است.» ئولین باغچه‌بان هم می‌گوید، ایران وطن دوم اوست و این جایزه برای خدمت‌هایش، جایزه‌ی محبت مردم ایران است.

«به مجمع جهانیان چو عضو رنجوریم»

محمود خوشنام: محمد علی امیرجاهد، شاید نخستین ترانه‌سرای ایرانی است که نگاهی فلسفی - اخلاقی به انسان و زندگی ناهنجار او دارد، و به ایران که می‌رسد نگاه انتقادیش تند و تیز می‌شود. او در تصنیف معروف به «ای نوع بشر»، جامعه‌ی جهانی را زیر تیغ تیز انتقاد خود می‌برد. جهانی که به دو قطب مالک و مملوک تبدیل شده، یکی به دنبال قرص جویی می‌گردد و دیگری حاصل دسترنج او را می‌برد.

«زارع از جور ارباب بی‌تاب شده»

محمود خوشنام: محمد تقی بهار، در «مرغ سحر»، زبان ادبی فاخری را که به آن انس و الفت داشت به کار گرفته است. با این همه حاصل کار در دل پیر و جوان و خاص و عام می‌نشیند. مرغ سحر در قفس ناله می‌کند و داغ شاعر تازه می‌شود. داغ اسارت و اختناق. ولی این ناله‌ها باید چون شراره‌‌ای سرانجام قفس را زیر و زبر کند و درهم بشکند.