به ياد جيلو پونته کوروو کارگردان نبرد الجزيره

پرويز جاهد

جيلو پونته کوروو فيلمساز ايتاليائی و سازنده فيلم مشهور نبرد الجزيره در نيمه اکتبرامسال درسن ۸۶ سالگي درگذشت. اما خبر درگذشت او آنچنان که شايسته‌اش بود بازتاب نيافت. با اينکه مدتی از درگذشت او می‌گذرد اما دلم نيامد که يادی از او و فيلم به ياد ماندنی‌اش نبرد الجزيره نکنم. فيلمی که ادوارد سعيد متفکر عرب آن را سياسی‌ترين فيلم تاريخ سينما خوانده است.

به اعتقاد سعيد، فيلم‌های سياسی پونته کوروو، تاثير عميقی بر سينماگران سياسی جهان سوم گذاشت و راه را برای فيلمسازان سياسی‌ای چون کوستا گاوراس باز کرد. نبرد الجزيره، فيلمی بود که قدرت پونته کوروو را در کارگردانی، رهبری بازيگران غير حرفه ای و پرداخت دراماتيک مستندگونه نشان داد. فيلمی که با ترکيب خلاقانه عناصر مستند و داستانی، روايتی تکان دهنده و تاثيرگذار از مقاومت مردم الجزاير در برابر اشغالگران فرانسوی بود. فيلمی که درونمايه آن به نحو شگفت انگيزی با وضعيت سياسی امروز جهان و اوضاع پرتنش خاورميانه مرتبط است و به ريشه يابی خشونت و عمليات انتحاری درميان نيروهای مقاومت می پردازد. اينکه چگونه اعمال خشونت و به کارگيری قهر و تحقير يک ملت می تواند تخم خشم و نفرت را در يک جامعه بکارد و مردم آن کشور را به سمت عمليات قهرآميز تلافی جويانه سوق دهد.

در اين فيلم بود که برای نخستين بار صحنه هائی از عمليات انتحاری زنان و مردان الجزايری برعليه اشغالگران فرانسوی به نمايش درآمد. صحنه هائی که عراق وفلسطين امروز شاهد زنده و روشن آن است و هر روز آن را تجربه می کند. شايد به همين دليل بود که پنتاگون تصميم گرفت اين فيلم را در سال 2003 برای نيروهای آمريکائی مستقردرعراق به نمايش بگذارد.

پونته کوروو در سال 1919 درشهر پيزا ايتاليا در يک خانواده ثروتمند يهودی به دنيا آمد. ابتدا در رشته شيمی تحصيل کرد و بعد به روزنامه نگاری پرداخت. در 1938 به خاطر جو ضد يهودی در ايتاليا به پاريس فرار کرد و در 1941 به حزب کمونيست پيوست. بعد به عنوان رهبر گروه پارتيزانی ضد فاشيستی ميلان به ايتاليا بازگشت. در ميلان با روزنامه چپ گرای اونيتا به همکاری پرداخت. پس از جنگ سردبيری روزنامه کمونيستی پاتوگليا را به عهده گرفت. در اين هنگام بود که بين او و پيکاسو و ژان پل سارتر دوستی عميقی به وجود آمد.

پونته کوروو با ديدن فيلم پائيزا روبرتو روسلينی جذب سينما شد و به ساختن فيلم های کوتاه نئورئاليستی و فيلم های مستند با دوربين 16 ميلی متری خود پرداخت. در اواسط دهه پنجاه از حزب کمونيست کناره گرفت و به همکاری با فيلمسازانی چون فرانکو سوليناس و يوريس ايونس پرداخت. پس از مدتی دستياری برای فيلمسازانی چون ماريو مونيچلی و ايوز الگرت و کسب تجربه بيشتر نخستين فيلم بلندش را با عنوان راه بزرگ آبی در 1957 با شرکت ايو مونتان کارگردانی کرد. داستان ماهيگير فقيری که به جای تور ماهيگيری از ديناميت برای صيد ماهی استفاده می کرد. بعد فيلم کاپو را باشرکت سوزان استراسبرگ ساخت که در باره فرار يک دختر يهودی از اردوگاه نازی ها در زمان جنگ جهانی دوم بود.

در1964 پس از استقلال الجزاير،صلاح باضی، رهبر سابق چريک های الجزايری در بازديد خود از رم با پونته کوروو ملاقات کرد و از او خواست که فيلمی در باره مبارزات استقلال طلبانه آنها بسازد. پونته کوروو به همراه فرانکو سوليناس به الجزاير رفت و در آنجا بر اساس مشاهدات خود و گفتگوهای بسيار با مردم و فعالين سياسی، فيلمنامه ای نوشت که محتوای ضد استعماری داشت و با مبارزات ميهن پرستان الجزايری همدلی نشان می داد. عليرغم مخالفت فرانکوکريستالدی تهيه کننده فيلم و تهديدات نيروهای راست گرای

فرانسوی، پونته کوروو فيلم نبرد الجزيره را ساخت که جايزه شيرطلائی فستيوال ونيز را به دست آورد. فيلمی که به استثنای ژان مارتن (درنقش کلنل متيو)، تمام بازيگران آن غيرحرفه ای بودند و پونته کوروو با استفاده از نگاتيو سياه و سفيد حساسيت بالا( با گرين زياد) حالت مستندهای نيوزريل را به آن داده بود.

نمايش نبرد الجزيره سال ها در فرانسه ممنوع بود. تا اينکه بر اثر فشار فيلمسازانی چون لوئی مال، اين فيلم سرانجام در 1971 دراين کشور به نمايش درآمد، اگرچه نيروهای راست گرای فرانسوی صاحبان سينما را تهديد به مرگ و بمب گذاری در سينما می کردند.

پونته کوروو در 1969 فيلم بسوزان( در ايران با عنوان شعله های آتش نمايش داده شد) را کارگردانی کرد. فيلمی که در باره ماجراجوئی به نام ويليام واکر بود که از سوي استعمار بريتانيا از قيام بردگان جزاير کارائيب عليه استعمار اسپانيا حمايت می کرد و نقش او را مارلون براندو بازی می کرد. اين فيلم نيز بار ديگر اسم پونته کوروو را به عنوان فيلمسازی سياسی با ديدگاه های راديکال بر سر زبان ها انداخت.
پونته کوروو فيلمساز پرکاری نبود و دوستانش لقب کارگردان تنبل را به او داده بودند.

وی از اوايل دهه ۹۰ به مديريت هنری فستيوال فيلم ونيز برگزيده شد و تا سال ها در اين سمت باقی ماند. پسر او مارکو پونته کوروو، فيلمبردار مشهوری در سينمای امروز ايتالياست.