بیژن روحانی

مرو در دوران اسلامی

مرو پایگاه مهمی برای پیشروی مسلمانان به سمت شرق شد و از آنجا توانستند شهرهای دیگری همچون بلخ و بخارا و کاشغر را فتح کنند و خود را به مرزهای چین برسانند. مرو در جریان قیام ابومسلم خراسانی نیز نقش مهمی داشت و ابومسلم در آنجا مسجد و بازار و درالاماره بزرگی ساخت. شهر در دوره‌ای کوتاه جای بغداد را گرفت و پایتخت عباسیان شد. طرح شهرسازی مرو در این دوران دارای خیابان کشی و شبکه آبرسانی منظم است.

مدارک و یافته‌های باستان‌شناسی در مرو

اختلاف و رقابت سیاسی میان امپراتوری ساسانی و بیزانس سبب شد تا مسیحیان نستوری که از رم رانده شده بودند در قلمرو ساسانیان پذیرفته شوند. به زودی مرو به مرکز اسقف نشین آنها تبدیل شد. یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد کلیسای مرو تا هنگام حمله مغولان مورد استفاده بوده است. از سوی دیگر با گسترش آیین مانی در آسیای میانه، مرو به مرکزی برای کتابت و ترجمه متون تبدیل شد.

تکثر آیینی در مرو باستان

کاوش‌های باستان‌شناسی در مرو، چند مکان و معبد بودایی را مشخص کرد که نشان دهنده نفوذ و گسترش این آیین در شمال خراسان قدیم است. از طرف دیگر برخی متون تاریخی از گسترش آیین مسیحیت در سده های نخست میلادی در این منطقه سخن می‌گوید. باستان‌شناسان نیز خرابه‌های یک کلیسای بسیار کهن ایرانی را در این منطقه یافته‌اند. آیین زرتشتی نیز به عنوان آیین رسمی ساسانیان در این منطقه حضوری چشم‌گیر داشته است.

تاریخ مرو باستان

شهر مرو که امروز در جمهوری ترکمنستان واقع شده از مهم‌ترین مراکز خراسان قدیم بوده و تاثیر مهمی بر فرهنگ و تمدن آسیای میانه و ایران داشته است. یونسکو از چند سال پیش این شهر را در فهرست میراث جهانی ثبت کرده است. مرو در دوره هخامنشی یکی از ساتراپی‌های امپراتوری بوده و در دوره اشکانی و ساسانی نیز به یک مرکز مهم اداری، نظامی و بازرگانی تبدیل شده است. برخی منابع از حضور هم‌زمان کیش زرتشتی، مسیحی، بودایی و مانوی در شهر خبر داده‌اند.

ثبت دو اثر تاریخی ایران در فهرست یونسکو

در آخرین نشست سالانه کمیته میراث جهانی سازمان یونسکو، دو مجموعه‌ی تاریخی شیخ صفی الدین در اردبیل و بازار تبریز در فهرست آثار جهانی این سازمان ثبت شدند و به این ترتیب مجموع آثار جهانی ایران به دوازده اثر افزایش پیدا کرد. این کمیته همچنین تصویب کرد تا ارگ بم یک سال دیگر در فهرست میراث در خطر باقی بماند. مجموعه شیخ صفی در برگیرنده آرامگاه جد بزرگ خاندان صفوی است و بازار تبریز نیز یکی از بزرگترین و مهم‌ترین مراکز تجاری در جاده ابریشم بوده است.

رویکرد جدید عربستان به آثار باستانی خود

تندیس‌های چهارهزار و پانصد ساله، نقاشی‌های دیواری و بیش از سیصد اثر باستانی دیگر از شبه جزیره عربستان در نمایشگاهی در موزه لوور پاریس به نمایش گذاشته شده‌اند. بسیاری از این اشیاء برای اولین بار از سرزمین خود خارج شده و در معرض دید عموم قرار گرفته‌اند. مسئولان فرهنگی عربستان امیدوارند این آثار هنری و باستانی مانند سفیران فرهنگی در ایجاد توجه بیشتر به پیشینه کهن این شبه جزیره کمک کند.

دبیرستان تاریخی مروی، یک قدم تا فراموشی

دبیرستان مروی در تهران بعد از دارالفنون یکی از قدیمی‌ترین مدارس به سبک نوین در ایران است. مدتی است سازمان اوقاف قصد دارد این دبیرستان را به دلیل وقفی بودن عرصه آن، پس گرفته و به حوزه علمیه واگذار کند. برخی فعالان فرهنگی می‌گویند پس گرفتن مدرسه در حقیقت مقدمه‌ای است برای تبدیل کردن آن به پاساژ و مجتمع تجاری در قلب یکی از تجاری‌ترین محلات تهران. از سوی دیگر با واگذاری این دبیرستان، سابقه آن فراموش خواهد شد.

نشست سالانه کمیته میراث جهانی

تا دو هفته دیگر نشست سالانه‌ی کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر برازیلیا برگزار می‌شود. در این نشست پرونده‌های میراث طبیعی و فرهنگی از کشورهای مختلف دنیا برای ثبت در فهرست میراث جهانی بررسی خواهند شد. ایران پرونده‌ی مجموعه شیخ صفی الدین اردبیلی و بازار تبریز را به یونسکو ارائه کرده است. تاجیکستان نیز برای اولین بار پرونده شهر باستانی سرزم و کوهستان پامیر را به این کمیته ارسال کرده است.

ایران، مرکز مطالعات منطقه‌ای میراث ناملموس

با امضای توافق نامه‌ای میان یونسکو و سازمان میراث فرهنگی ایران، یک مرکز مطلعات منطقه‌ای در مورد میراث ناملموس در ایران ایجاد می‌شود که تمام کشورهای آسیای مرکزی و غربی را تحت پوشش خود قرار خواهد داد. مطابق تعاریف یونسکو، میراث ناملموس به هر نماد، آیین، سنت، هنرهای نمایشی، رقص و آواز و هر نوع هنر و مهارت دیگری گفته می شود که در طول سده ها از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و دارای ارزش های تاریخی، فرهنگی و قومی است.

استعاره نقش‌ها در معماری

در معبد پارتنون در آتن و کاخ آپادانا در پارسه، فرم نقش برجسته‌ها در خدمت تشدید و تاکید بر فرم معماری است و ارتباط و همبستگی آنها را با فضای معماری نمی‌شود نادیده گرفت. مارگارت روت، استاد هنر و باستان‌شناسی، معتقد است نقوش آپادانا که در آن پادشاه، اشراف و درباریان و هدیه آورندگان ترسیم شده‌اند، منطبق با الگوهای کهن‌تری در میانرودان و به‌خصوص مصر است که خداوندگاری قدرتمندتر در میان خدایان کوچک‌تر و پرستندگانش تصویر می‌شد.

از پارسه تا آتن: داستان دیوارها

معبد پارتنون و کاخ آپادانا، هرکدام نمایانگر تغییرات مهمی در حوزه تمدنی خود هستند. شکل گیری پارتنون به لحظه‌ای مربوط می‌شود که آرام آرام سخن از امپراتوری آتنی به میان می‌آید. در شکل گیری این امپراتوری جدید، نگاه به رقیب دیرینه خود در شرق، یعنی امپراتوری پارسیان، اجتناب ناپذیر بوده است. نقش برجسته‌های این دو اثر معماری سعی می‌کند بازتابی از آرمان وحدت و انسجام در این دو حوزه تمدنی باشد؛ یکی تصویر وحدت سیاسی و دیگری وحدت آیینی و شهروندی.

مرمرهای پارتنون و نقش‌های آپادانا

در میان آثار مختلف تمدن ایرانی و یونانی، نقش برجسته‌های معبد پارتنون در آتن و نقش‌برجسته‌های پلکان کاخ آپادانا در پارسه، بارها با یکدیگر مورد مقایسه قرار گرفته‌اند. برخی عقیده دارند نقش برجسته‌های این دو اثر معماری اشاراتی به تضاد فرهنگی میان ایران باستان و یونان دارند و این دو نقش برجسته نمادی از ساختارهای متفاوت در این دو پهنه تمدنی بزرگ است. اما در برابر، برخی دیگر به تاثیرپذیری‌های نقش برجسته‌های پارتنون از آپادانا نیز اشاره می‌کنند.

تلاش‌ برای نجات الواح هخامنشی در دانشگاه شیکاگو

تلاش‌هایی حقوقی و دانشگاهی در آمریکا در جریان است تا مانع از مصادره هزاران لوح هخامنشی موجود در دانشگاه شیکاگو شود. بخشی از این تلاش‌ها مربوط به افزودن اصلاحیه‌ای است که مطابق آن اموال فرهنگی یک کشور دیگر که در موزه‌ها و کتابخانه‌ها نگهداری می‌شوند در برابر مصادره و توقیف مصونیت می‌یابند. انجمن باستان شناسی آمریکا نیز پیش از این با توقیف این آثار مخالفت کرده بود. همچنین شورای ملی ایرانیان آمریکا نیز با مقامات آمریکایی در حال مذاکره است.

بوتیچلی و داروی عشق

با آثار ساندرو بوتیچلی، نقاش فلورانسی دوره رنسانس، افسانه‌ها، تمثیل‌ها و اروتیسم دنیای باستان بار دیگر به هنر اروپا بازگشتند و همین زمینه‌ تفسیرهای متعددی از نقاشی‌های او را فراهم کرد. به تازگی محققان هنر در یکی از مشهورترین پرده‌های نقاشی او، «ونوس و مارس»، تصویر گیاه مخدر تاتوره را یافته‌اند و در پرتو این یافته ، نگاه جدیدی به این اثر شده است. تاکنون این نقاشی به عنوان پیروزی عشق بر جنگ و خونریزی تفسیر می‌شد.

تپه‌ی مادها غرق می‌شود

تپه گونسپان در شهرستان ملایر، که شواهدی از معماری خشتی دوران مادها را با خود دارد، در آب‌های دریاچه سد کلان غرق می‌شود. هم اکنون از ارتفاع این تپه سی متری، تنها حدود هشت متر بیرون از آب باقی مانده است. گرچه خبر تخریب آثارباستانی برای دوستداران میراث ایران ناگوار است اما انتشار کتابی جدید در زمینه مطالعات هخامنشی در لندن پرتو تازه‌ای به هنر، زندگی اجتماعی و سیاسی در دوران امپراتوری هخامنشی افکنده است.

بحران در خلیج مکزیک؛ مقصر کیست؟

با وجود آن که عملیات مهار نشت نفت و پاکسازی محیط زیست در خلیج مکزیک آغاز شده، اما بیم آن می‌رود که حجم و گستره آلودگی‌ها بیش از میزان برآورد شده باشد. اکنون آب‌های اقیانوس نیز به نفت آلوده شده است. بسیاری بر نقش نهادهای دولتی در این بحران تاکید دارند و روابط نزدیک این نهادها با شرکت‌های نفتی را عاملی برای نظارت کمتر عنوان کرده‌اند. مقامات دولتی آمریکا از لزوم تغییر در این مناسبات سخن می‌گویند.

«نسا»، شهری اشکانی در ترکمنستان

نسا یکی از پایتخت های امپراتوری اشکانی و یکی از مهم‌ترین شهرهای آنان بوده که اکنون در جمهوری ترکمنستان واقع شده است. سازمان جهانی یونسکو از سال ۲۰۰۷ میلادی این شهر را به عنوان یکی از آثار مهم تمدن بشری در فهرست میراث جهانی خود ثبت کرده است. آثار هنری به دست آمده از شهر نسا، نشان‌دهنده ترکیب هنر و فرهنگ ایرانی و یونانی است. بنیان‌گذاری این شهر به مهرداد یکم نسبت داده می‌شود.

«موهنجو دارو»، یادگاری بزرگ از تمدن سند

سازمان یونسکو بزرگداشت ویژه ای برای محوطه چهارهزار و پانصد ساله «موهنجو دارو» برگزار کرده است. این محوطه باستانی که در پاکستان قرار دارد یکی از کهن ترین و بزرگترین نمونه‌های شهرسازی با الگوی هندسی در عصر مفرغ است. «موهنجو دارو» از مهمترین مراکز تمدن دره سند بوده و با نواحی شرقی و جنوبی ایران، افغانستان و میانرودان نیز در ارتباط تجاری و فرهنگی بوده است.

مجسمه‌هایی که دود شد و به هوا رفت

با دزدیده شدن مجسمه محمد معین، تعداد مجسمه‌های به سرقت رفته از فضاهای عمومی تهران تاکنون به ۹ عدد رسیده است. هنوز زمان دقیق این سرقت‌ها مشخص نیست، اما گفته می‌شود ناپدید شدن آنها از تعطیلات نوروزی آغاز شده است. وزن زیاد این آثار برنزی و قرار داشتن آنها در مکان‌هایی عمومی، این سوال را مطرح کرده که سارقان چگونه فرصت دزیدن آنها را یافته‌اند؟ آیا سرقت نیم‌تنه مشاهیر ایرانی، فقط انگیزه اقتصادی داشته و یا دلایل دیگری نیز در کار است؟

دانشجویان، نگران میراث خوزستان

بیش از چهارصد نفر از دانشجویان باستان‌شناسی دانشگاه‌های مختلف در ایران، با انتشار بیانیه‌ای از وضعیت حفاظت آثار باستانی به‌ویژه در خوزستان انتقاد کرده و از مجلس، قوه قضاییه و سازمان بازرسی کل کشور درخواست کرده‌اند بر عمل‌کرد سازمان میراث فرهنگی نظارت بیش‌تری کنند. انتصاب مدیران غیرکارشناس، بی‌توجهی به محوطه‌های ارزش‌مندی هم‌چون شوش و برخورد نامناسب با انتقادها، از جمله مواردی است که در این بیانیه به آن اشاره شده است.