Share

محمد رضا نیکفر: دائره‌‌المعارف‌های اسلامی با رانت منزلت دارند

در دائره المعارف‌نویسی مدرن دو خط وجود دارد، یک خط انتقادی، خطی که با دائره‌‌المعارف دیدرو و دالامبر و همکارانشان شروع می‌شود و هدف آن ارائه اطلاعاتی سنجیده و فشرده به همگان است، و خطی دیگر که یک پروژه ناسیونالیستی است، و چیزی است در زمره «هواپیمایی ملی».

دکتر محمد رضا نیکفر، نویسنده

دکتر محمد رضا نیکفر، نویسنده

زمانی همه می‌خواستند یک شرکت هواپیمایی ملی داشته‌ باشند. این شرکت‌ها به تدریج ورشکست شدند، و جالب آنجاست که تقریبا همزمان دائره‌‌المعارف‌های ملی هم رونق و اعتبار گذشته خود را از دست دادند. برخی از این دائره‌‌المعارف‌ها را مؤسسات خصوصی اداره می‌کردند، مثلاً آمریکانا یا بریتانیکا (که در آمریکا چاپ می‌شد)، اما به یارانه دولتی هم اتکا داشتند، از جمله به شکل خریدکلان آنها توسط مؤسسات دولتی و عمومی. برخی‌ها کاملا دولتی بودند، مثل سووتسکایا (دائره‌‌المعارف شوروی).

ایده پشت دایره‌المعارف‌های «ملی» عرضه دانش استاندارد است. از هیبت این دائره‌‌المعارف‌ها قدرت می‌بارد و در آنها با قدرت کوشیده می‌شود که دانسته استاندارد شود. وقتی می‌گوییم «در دائره‌‌المعارف فلان یا بهمان آمده است که…» بعید نیست که داریم با این حرف ِاعمال قدرت می‌کنیم. در اینجا دائرهالمعارف یک انبان قدرت است. و وقتی دائره ‌المعارف دولتی باشد، در آن دانش و دولت به شکل مشکوکی با هم درآمیخته.

البته اینک دیگر با اتکا بر دائره‌‌المعارف نمی‌توان همچون گذشته اعمال قدرت کرد. سطحی بودن، یک‌جانبه بودن، به روز نبودن و انتقادی نبودن از آفت‌های شناخته شده مقالات دائره‌‌المعارف‌ها هستند. از دائره‌‌المعارف‌ها می‌توان تاریخ تولد و مرگ کسی را درآورد، اما در مورد اینکه او چه کرده و چه اندیشیده است، در بهترین حالت می‌توان اطلاعاتی سطحی از دیدی معین کسب کرد.

دائره‌‌المعارف البته می‌تواند خوب باشد. «واژه‌نامه تاریخی فلسفه» در زبان آلمانی، نمونه یک دائره‌‌المعارف تخصصی خوب است. چنین اثری از دل تحقیق انتقادی درآمده است. اما این مشکل را داشته که خود «تاریخی» شده است، یعنی سطح تحقیق دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ را بازتاب می‌دهد. جلد دوم آن که منتشر شد، جلد اول آن کهنه شده بود.

دائره‌المعارف اینترنتی ویکیپدیا هم یک دائره‌‌المعارف خوب است، چون باز است، چون می‌توان آن را تغییر داد، می‌توان از مقالات آن انتقاد کرد و دید که این انتقاد تأثیر دارد.

البته انبوهی از داده‌های این دائره‌‌المعارف «لانسه» شده‌اند؛ در آن چپانده‌اند، با این گمان که در ذهن خواننده بچپانند.

کل ایده دائره‌‌المعارف در جمهوری اسلامی چپاندن است. به دائره‌‌المعارف به عنوان ابزار قدرت نگاه کردند. رهبر داریم، سپاه داریم، زندان داریم، نفت داریم، جمکران داریم، (ایضا غنی‌سازی داریم) پس دائره‌‌المعارف هم باید داشته باشیم.

دائره‌‌المعارف در جمهوری اسلامی جزو پروژه‌های قدرت و پرستیز است. ضمن احترام به برخی انسان‌هایی بامعرفتی که در این پروژه‌ها کار کرده‌اند یا می‌کنند، نباید دایره‌المعارف راه افتاده با ابتکار حکومت فقها را معرفت‌افزا تلقی کرد. دائره‌‌المعارف‌های اسلامی از دل دانش تاریخی انتقادی برنیامده‌اند، در مؤسساتی آزاد تولید نشده‌اند، در محیطی آزاد در معرض انتقاد قرار نگرفته‌اند، از رانت زندگی می‌کنند، با رانت منزلت دارند، و همه کمابیش دکان هستند. این که عده‌ای کاردان و پاک‌دست در آنها کار می‌کنند، بایستی اسباب تأسف باشد، نه شادی.

 

Share