ارتباط ناشناخته. ارتباط بدون سانسور. ارتباط برقرار نمی‌شود. سایت اصلی احتمالاً زیر سانسور است. ارتباط با سایت (های) موازی برقرار شد. ارتباط برقرار نمی‌شود. ارتباط اینترنت خود را امتحان کنید. احتمال دارد اینترنت به طور سراسری قطع شده باشد. ادامه مطلب

خندوانه و بازتولید کلیشه‌های جنسیتی

محسن فرشیدی-«خندوانه» برنامه‌ای با اجرای رامبد جوان که با همراهی عروسکی به‌نام «جناب خان» پخش می‌شود، مانند دیگر تولیدات تلویزیون از کلیشه‌های جنسیتی تهی نیست. این موضوع اعتراض فعالان برابری‌خواه را برانگیخته.

بعد از مجموعه عروسکی مدرسه‌ موش‌ها به کارگردانی مرضیه برومند، کلاه قرمزی که توسط حمید جبلی و ایرج طهماسب کارگردانی و اجرا شد و نمونه‌های محبوب دیگر، حالا یک مجموعه دیگر جای خود را در دل مخاطبان ایرانی باز کرده است. «خندوانه» برنامه‌ای با اجرای رامبد جوان است که از بهار پارسال شروع و از تابستان امسال با دکوری جدید و همراهی عروسکی به نام «جناب خان» پخش می‌شود.

مجموعه خندوانه که به شکل استندآپ کمدی روی آنتن می‌رود، از چند نظر با دیگر برنامه‌های پرمخاطب سال‌های گذشته‌ تلویزیون متفاوت است. خندوانه را شاید بشود اولین استندآپ کمدی ایرانی صداوسیما دانست که شباهت‌های ظاهری زیادی با نمونه‌های خارجی خود دارد. همچنین پخش این برنامه خلاف برنامه‌های پرمخاطب دیگر نه از کانال‌های سراسری، که از شبکه‌ای جدید به نام «نسیم» است. اما این برنامه نیز به مانند دیگر تولیدات تلویزیون از کلیشه‌های جنسیتی تهی نیست و این موضوع اعتراض فعالان مدنی و برابری خواه را در  به همراه داشته است.

 کلیشه‌های جنسیتی چیست؟

قبل از بررسی کلیشه‌ها در خندوانه، ضروری است یک تعریف مختصر از مفهموم کلیشه‌های جنسیتی ارائه شود. وقتی می‌گوییم کلیشه‌های جنسیتی دقیقا از چه چیز صحبت می‌کنیم؟

جنسِ عموم انسان‌ها در بدو تولد مشخص می‌شود، اما جنسیت آن‌ها نه در لحظه‌ تولد، بلکه عموما در گذر زمان شکل می‌گیرد و به عبارتی بر آن‌ها تحمیل می‌شود. دانشی که کودک از جنسیت خود به دست می‌آورد، بر درک او از جنسیت در سراسر زندگی‌اش اثر می‌گذارد. در تعریفی ساده؛ کلیشه‌های جنسیتی شامل مواردی از اعتقادات و باورهای اجتماعی و فرهنگی هستند که نقش‌های مشخصی را به جنس‌های مختلف مثل زن و مرد نسبت می‌دهند و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند. در راستای هر چه باورپذیرتر شدنِ این ویژگی‌ها، خانواده، نهادهای آموزشی و رسانه‌ها نقش‌های پررنگی را بازی می‌کنند و این کلیشه‌ها را بازتولید می‌کنند.

کلیشه‌ها در جوامع مختلف متفاوت‌اند، هر چند برخی از آن‌ها در سطح جهانی مشترک هستند. طبق این کلیشه‌ها مردان در بیشتر موارد منطقی، باهوش، فعال، خطر پذیر، مستقل و دارای اعتماد به نفس ترسیم می‌شوند و در مقابل زنان طیف احساساتی، غیر منطقی، منفعل و نیازمند کمک توصیف می‌شوند. هر چقدر یک کشور توسعه یافته‌تر باشد، کلیشه‌های جنسیت‌زده در آن نیز کمتر شده و انسان‌ها فارغ از جنس و جنسیت و گرایش جنسی‌شان و بسته به استعدادها و توانایی‌هایشان به رشد و پیشرفت می‌رسند، نه بر اساس نقش‌هایی که از قبل برای ان‌ها تعریف و به آن‌ها نسبت داده شده است.

شاید گفتن چند نمونه از کلیشه‌های جنسیتی موضوع را بیشتر روشن کند:

- رانندگی زنان بدتر از مردان است

- زنان قاضی‌‌های خوبی نیستند

- زنان احساسی تر از مردان هستند

- بدن مردان از زنان قوی‌تر است

- زنان بهتر از مردان از کودکان مراقبت می‌کنند

- بدن زنان زودتر از مردان پیر و شکسته می‌شود

- زنان باید بدن خود را از مردان بپوشانند

- مردان باید نگاه خود را از زنان حفظ کنند

- مردان در رشته‌های ریاضی و مهندسی موفق‌تر هستند

- بدن زنان اغواانگیزتر از مردان است

- دختربچه‌ها بیشتر از پسران عروسک را دوست دارند

- رنگ مورد علاقه‌ی دختر بچه‌ها صورتی و پسران آبی است

- و…

با توجه به اهمیت موضوع کلیشه‌های جنسیتی باید تاکید کرد تفاوت‌های بیولوژیکی میان زن و مرد نباید عاملی برای تفاوت‌ها در نقش‌های زنان و مردان تعریف شوند. کلیشه‌ها عموما زمینه‌ای برای ستم به زنان هستند و آنچه می‌تواند مانع این موضوع شود بهره‌مندی زنان و مردان از فرصت‌های برابر و در نتیجه نقش‌های برابر در خانه و اجتماع است.

نقش رسانه در بازتولید کلیشه‌ها

رسانه‌ها به دلیل گستردگی و میزان بالای تاثیرگذاری از عوامل اصلی و مهمی هستند که می‌توانند به کلیشه‌های جنسیتی دامن بزنند یا در زدودن آن‌ها قدم بردارند. بسیاری از کودکان و حتی بزرگسالان، شخصیت‌های سریال ها و فیلم‌ها را به عنوان الگو می‌پذیرند، رفتارها و کلام آن‌ها را تکرار می‌کنند و به مرور زمان این خصوصیات درون آن‌ها نهادینه می‌شود. طبیعی است که هر چه یک برنامه مخاطب بیشتری داشته باشد، حساسیت‌های کارشناسان و فعالان مدنی نیز به دلیل میزان بالای تاثیرگذاری به آن بیشتر شود. صدا و سیما که سازمانی دولتی و وابسته به نهادهای قدرت در ایران است،

در نبود رسانه‌های خصوصی، از زمان شکل گیری‌اش همواره در تولیدات خود دست به بازتولید کلیشه‌های جنسیت زده است. از منظر جنسیت، اگر نگوییم همه، اکثریت مطلق مجموعه هاى تلويزيونى در سال‌های اخیر باز توليد ايده‌اى است كه جاى زن را در خانه و در حال بچه‌دارى نشان می‌دهد. یا اگر هم او دارای شغلی است، همواره و به شکل‌های مختلف به او تحمیل می‌شود که وظیفه‌ اصلی‌اش کماکان در چهارچوب‌های خانه تعریف می‌شود. فردیت و محیط خصوصی زنان در تولیدات تلویزیون به رسمیت شناخته نمی‌شود و آن‌ها در کنار مردی دیگر و در چهارچوب خانواده تعریف می‌شوند.

 در خندوانه چه می‌گذرد؟

برنامه خندوانه در معرفی خود می‌گوید: «برنامه‌ای تلویزیونی به کارگردانی رامبد جوان که از شبکه‌ نسیم و هفته‌ای چند شب پخش می‌شود. موضوع برنامه هر شب متفاوت، اما مضمون اصلیِ آن خنده است. خندوانه در اصل برنامه‌ای برای جا انداختنِ بیشترِ خنده در ایران است. خندوانه هر شب صد تماشاچی از کسانی که با برنامه تماس گرفته‌اند را به صورت رایگان در خود جای می‌دهد.»

این استندآپ کمدی قسمت‌های مختلفی دارد که از محبوب‌ترین آن‌ها شخصیت عروسکی جناب خان و گفت و گوی رامبد جوان با مهمان اصلی است.

ردیف‌های جلوی این برنامه همیشه به مردان تعلق می‌گیرد. آن‌ها بیشتر در تصاویر دیده‌ می‌شوند و شخصیت عروسکی جناب خان که معمولا در میان تماشاگران می‌نشیند، به دلیل اینکه دوربین باید او را زیاد نشان دهد، همواره در میان مردانی است که خلاف دیگر قسمت‌ها، در پیش زمینه‌شان نیز زنی دیده نمی‌شود. نوع تصویربرداری به شکلی است که زنان کمتر در کادر باشند، خنده‌ها و دست زدن‌های آن‌ها در پشت سد مردان کمتر دیده می‌شود. در واقع آن‌ها حضور دارند، اما کادربندی و نورپردازی و تصویربرداری به شکلی چینش شده‌اند که گویی آن‌ها حضور ندارند، هر چند قبل از ورود به استودیو حجاب و پوشش همگی آن‌ها کنترل می‌شود.

مهمانان برنامه عموما مرد هستند و زمانی هم که زنان نیز حضور دارند با انبوهی از کلیشه‌های جنسیتی روبه‌رو می‌شوند. رامبد جوان عموما از آن‌ها سوال‌هایی در مورد خانه‌داری، آشپزی یا بچه‌داری می‌پرسد، موضوعی که در مورد مهمانان مرد به ندرت سوال می‌شود، یا اگر هم پرسیده می‌شود به صورت کاملا سطحی و غیر جدی از آن‌ها گذر می‌کند. اما در مقابلِ زنان، چنین مباحثی در اولویت قرار می‌گیرند که همان بازتولید کلیشه‌های جنسیت زده است.

به یک نمونه توجه کنید: «پایتخت» در ماه‌های گذشته یکی از سریال‌های پر مخاطب تلویزیون ایران بوده است. هنرپیشه محبوب این سریال «ریما رامین فر» مهمان خندوانه است. در چند دقیقه‌ای که او در برنامه حضور دارد، با بمبارانی از پرسش‌های جنسیت زده  مواجهه می‌شود. رامید جوان او را مورد این چالش جنسیت زده قرار می‌دهد که میان بازیگری و مادر خوب شدن در نهایت باید یکی را انتخاب کند و ادامه می‌دهد یک بازیگر زن حرفه‌ای سخت‌تر می‌تواند همسر خوبی هم باشد. سوالاتی که از مهمانان مرد برنامه با وجود پدر بودن‌شان هرگز  پرسیده نمی‌شود. برای درک این موضوع کافی است به مرداد سال گذشته‌ همین برنامه، زمانی که امیر جعفری همسر ریما رامین فر که خود از بازیگران سرشناس است و مهمان برنامه بود نگاه شود. در جایی مجری برنامه از آقای جعفری می‌پرسد؛ «کار خانه هم بلدی؟» و او پاسخ می‌دهد: «اصلا واقعا بلد نیستم، یک سری خواستم به همسرم کمک کنم و ظرف بشورم، دو تا استکان شکاندم بعد ریما گفت: ببین تو کار نکرده عزیزی، نمی‌خواهد کار کنی، بشین. از کار خانه عاجزم. غذای سرد در یخچال ببینم بدم می‌آید و نمی‌توانم گرم کنم…» رامبد جوان بدون اینکه او را به چالش بکشد خطاب به امیر جعرفی می‌گوید: «خوشحالم که اینجایی» و برنامه تمام می‌شود. دیگر مهمان‌های زن برنامه نیز عموما با این سوال‌های کلیشه‌ای مواجه می‌شوند، پرسش‌هایی که گویی قرار نیست مردان مهمان را به چالش بکشد و مخصوص زنان طراحی شده‌اند.

ادبیات شخصیت عروسکی «جناب خان» نیز که در این مجموعه نقش محوری را دارد از این قاعده جدا نیست. او نیز با وجود تمامی جذابیت‌هایش بارها کلیشه‌های جنسیتی را بازتولید می‌کند. برای مثال او هر بار که اسم رامبد را به زبان می‌آورد با تمسخر از او می‌خواهد اسمش را به فرشته تغییر دهد و همین سبب خنده‌ حاضران می‌شود. گویی در تفکر نویسندگان برنامه، وقتی اسم مردان بخواهد تحقیر و مورد تمسخر قرار گیرد، باید به نامی زنانه تغییر کند. تفکری که  معتقد است برای تمسخر مردان، ابتدا آن‌ها را باید تا یک زن تنزل داد و بعد شروع به تحقیر کرد. امتداد چنین نگاهی همان تفکری است که در سال‌های گذشته برای کوچک کردن و مجازات مردان بر تن آن‌ها لباس زنان را می‌پوشاند و یا مردان را برای تحقیر زن صفت می نامد.

آمارهای برنامه نیز حاکی از نگاه نابرابر عوامل برنامه، نسبت به برابری جنسیتی است. از ۱۸ نفر اصلی کمدین‌های خندوانه که در وب‌سایت رسمی آن معرفی شده‌اند، تنها دو نفر را زنان تشکیل می‌دهند. در میان ۱۳ نفر عوامل اصلی، مثل طراح و مجری و کارگردان و نویسنده و تهیه‌کننده و عکاس و…، حتی یک زن هم به چشم نمی‌خورد. در مجموع کمتر از چهار درصد از کلیه عوامل جلو و پشت صحنه برنامه را زنان تشکیل می‌دهند که نمونه‌ای از ساختار تبعیض‌آمیز صدا و سیما در حذف فرصت‌های شغلی زنان است. همچنین از میان حدود ۷۰ مهمان دعوت شده به برنامه، کمتر از ۱۵ نفر را زنان تشکیل می‌دهند، یعنی چیزی حدود ۲۰ درصد.

از برنامه‌هایی مثل خندوانه این انتظار نمی‌رود که دست به گفتمانی در راستای برابری جنسیتی بزند، چون اساسا ساختاری مثل صدا و سیما این اجازه را به کارمندان خود نمی‌دهد. اما از رامبد جوان حداقل این انتظار می‌رود که کلیشه‌های جنسیت زده را به این شکل گسترده بازتولید نکند و از متخصصان و کارشناسان حوزه جنسیت و برابری در انتخاب متون و جزییات برنامه بیشتر بهره بگیرد.

ما در دنیایی زندگی می‌کنیم که پر از کلیشه‌هاست؛ کلیشه‌های قوم گرایانه، نژادپرستانه، جنسیتی و… که توسط رسانه‌ها و نهادهای دیگر بازتولید می‌شوند. تا زمانی که درک نشود کلیشه‌ها موضوعاتی برای تمسخر و خنده نیستند، که برعکس باید در جهت زدودن آن‌ها اقدام شود، نمی‌توان امید زیادی به تغییرات گسترده در این زمینه داشت.

برنامه خندوانه با حضور ریما رامین‌فر را ببینیذ:

نظر بدهید

در پرکردن فرم خطایی صورت گرفته

نظرها

  • jack

    درود بر تمامی کار کنان رادیو زمانه بدون شک رسانه شما تمامی مسائل را بدون جانب داری توضیح میدهد که این خود نشان شخصیت بزرگ وار کار کنان ان است سپاس گزاریم بابت نقد های شما

  • ناجی

    نقد کاملا موشکافانه و نه غیر منصفانه بود. برنتابیدن طرفداران برنامه به این نقد رو باید به حساب جای خالی برنامه های طنز موفق و فقدان توانایی بی تاثیر ندانستن برنامه های تلویزیون و رفتار اجتماعی دانست. ممنون از محسن فرشیدی.

  • زهره

    بقول حافظ عزيز هر سخن جايي و هر نكته مكاني دارد در اينجا هم بهتر بگيم هر نقد مكاني دارد اخه اقاي محترم توي مملكتي كه زنها حق حضور توي ورزشگاه رو ندارن يا اگه توي يه برنامه تلويزيوني دعوت ميشن نميتونن شلوار جين بپوشن شما جوري نقد ميكني كه انگار از شبكه از شبكه تلويزيون سويس داره پخش ميشه.رامبد جوان تازه خيلي هنر كرده كه زنهارو در حال دست زدن و خنديدن نشون ميده.چي ميگي واسه خودت؟!

  • فرزاد

    با سلام به نظر من اشکالاتی به برنامه میشه گرفت اما این خودش یه شروع خوبه، تا حالا همچین برنامه ای در صدا و سیما نداشتیم که اینقدر شاد و موزیکال باشه پس بهتره به جای ایده آل نگریستن به محدودیتها هم نظر داشته باشیم

  • اجو

    انتقادات این مقاله را قبول دارم. ولی این طوری هم نیست. میشه گفت صدا و سمای حکومت دو طرز کار دارد. تحقیر زن و ذلت مرد! تحقیر زنها که گفتن. در مورد مرد ذلیلی تا حالا چیزی شنید که در صدا و یما تبلیغ و توسعه میلبد. شمیر دولبه تحقیر زن و ذلت مرد!

  • یک کاربر

    شایدم طنزپردازا دشمن فمنیستهان! البته اگه بخوان زن رو دستمایه طنز قرار بدن! برخی دوستان اصلا حاضر نیستند انگار تو وضعیت فعلی شون تغییر و خللی ایجاد بشه. آره، عجیبه که از یه مرد در مورد خونه داری و بچه داری سوال بشه، چون عادت نکرده ایم که بپرسیم. چون حاضر نیستیم که حصارها رو بشکونیم. چون عادت کردیم که خونه داری و بچه داری مال زنهاست، و دلمون نمی خواد جایگاه امنمون رو از دست بدیم. همون دیدگاه قدیمی و مردسالارانه "مردی که توی خونه کار کنه زن ذلیله1"

  • آرش

    من توی پیجای فمینیستی بارها دیدم به طنز پردازا حمله کردن فمینیستا دشمن طنزن.

  • پویا موسوی

    رادیو زمانه همیشه نقدهای خوب منتشر می کنه! مرسی

  • user

    قشنگ توهم توتعه داشته نویسنده مگه تلوزیون مال پدرشه که هر جور میخواد برنامه بسازه برخی از این صحبت ها که توهمه بعضی ها مثل نمای فیلمبرداری و... مسلما بخاطر فشار ها و فیلترهاییه که اگر اجراش نکنن در برنامه بسته میشه دمش گرم که با این فیلتر ها باز خندوندن مردمو به جنگ های مزخرف ترجیح میده

  • یک کاربر ساده

    با بخش کمی‌ از این مقاله و نتیجه گیری های آن از برنامه خندوانه موافق هستم ولی یک تولید فرهنگی‌- اجتماعی- هنری باید در مصاف نقد, سنجش و انتقاد قرار گیرد تا بهتر و پربارتر شود !

  • فرخ

    سلام نویسنده محترم اگر خندوانه در یک کشور اروپایی اجرا می شد نقد شما وارد بود.فراموش نکنید ما در ایران زندگی می کنیم.در صدا و سیمایی که اسباب و الات موسیقی را هم نشان نمیدهند انتظار دارید رامبد جوان زنان را جلو بنشاند و جناب خان را به میان آگنها ببرد و برایشان سعر بخواند آنها هم جلو دوربین دست بزنند و ... لطفا یه کم منصفانه و واقعی نقد کنید برادر

  • آزاد

    درود بر تو ادمین ،این عالی ترین دیدگاه و بررسی بود که دیده بودم،ممکنه که عده ای الان اعتراض کنن که شما اشتباه میکنی ولی خب در تحلیل دلیل این گونه برداشتها در ایران آومده،مرسی ادمین

  • امین

    نقد غیر منصفانه ای دارید. مثال هایی در رد موضاعات مطرح شده وجود داره تعداد مردهای سرشناس و محبوب و مشهور بدون شک از زنان بیشتر هست و طبیعیه که مهمان های مرد هم بیشتر باشه. جناب خان برای تغییر اسم رامبد اسم بهنام رو پیشنهاد میده و فرشتهمعنی اسم رامبد هست که ب شوخی میگه اسم قشنگ تری هست و فرشته صدات میکنم که شوخی بامزه ای هست و ربطی ب پایین تر بودن جایگاه زن نداره و برعکس این شوخی هم میتونه بامزه باشه. با مهمان های مرد زیادی در مورد آشپزی و بچه داری و پدر بودن صحبت شده مثل آقای فرخ نژاد و عادل غلامی. از فرزندان میهمانان برنامه هم توی تماشاگران استفاده شده و بحث های خانوادگی مطرح بوده. طنز باید متناسب با محیطی باشه که در اون خلق میشه. رامبد جوان با تمامی محدودیت هایی که در اون قرار داره واقعا منصفانه به این مسله نگاه کرده. میتونید برنامه ایشون رو با خانم مرضیه برومند هم ب اشتراک بذارید.

  • حسین

    برای چی اینقدر *** میگی.یک برنامه خوب داره پخش میشه دیگه اینقدر ازش انتقاد نکنین.شورش در آوردین شما هم.این شما هستین که با حرفاتون عامل تبعیض هستین....

  • remi

    از این حیث که جنسیت زدگی در رسانهای ایران بیداد میکنه جای شکی نیست ، ولی با مطلبی که شما در ارتباط با برنامه خندونه عنوان کردید موافق نیستم و به نظر من تحلیل شما در بخشی از این موضوع صحیح نیست اینکه اسم یک خانم را به عنوان شوخی روی یک مرد بگذارید به جنسیت زدگی و کلیشه های جنسی ارتباطی نداره ، در واقع بخش طنز این شوخی در ایجاد تضاد است ، نه در تنزل درجه مرد به زن ، شما اسم یک خانم رو هم با اسم یک مرد جایگزین کنید ، چنانچه این کار رو مبتکرانه انجام بدید بامزه خواهد بود سوالات متفاوتی رو هم که از مهمانان خانم و آقا میکنن ، باز نمیشه به این موضوع ربط داد، شما در برنامه های خیلی پر بیننده رسانه های خارج از ایران هم میتونید نمونه این تفاوت ها رو ببنید. اگر از مهمان آقا راجع به بچه داری و خانه داری بپرسند به نظر شما عجیب نیست؟ یا اینکه با تاکید راجع به پدر بودن و مقایسه اون با حرفه مرد سوال بپرسند ، احمقانه به نظر نمیاد ؟ زن و مرد از نظر جایگاه اجتماعی حق برابر دارند ولی از نقطه نظر روانشناختی ، سلیقه ، ذائقه، احساس و سبک تفکر مگر با هم یکسانند ؟ مسلما یک سری المان ها هستند که از نظر ارزشی برای هر جنس متفاوت هستن و این هیچ ارتباطی به کلیشهای جنسیتی و جنسیت زدائی نداره بایستی در نقد ، اعتدال رو روا دشت از افراط و مغلطه پرهیز کرد

  • بابک

    بخش اول نقد ربطی به برنامه خندوانه نداره. اجبار و فشار سازمان صدا و سیماست. تو تلوزیون ایران نمیشه خانم خندان جلو دوربین اورد. با وجودیکه با بخشهایی از نقد بالا موافقم اما تاکید میکنم بخشی از نقد در همون جبهه و جناح مرگ بر طنز قرار گرفته. رسما سازندگان برنامه های طنز از هزار جهت مورد مواخذه و حمله هستند. در هر موضوعی با هر شکلی با هر روشی شوخی میشه گروهی اون رو توهین به خودشون میدونن و تاسف اور اینکه خواهان توقف و تعطیلی اون برنامه (مرگ و اعدامش) میشن. در واقع این نقد یک هدف رو دنبال میکنه خفه کردن و سرکوب طنز در ایران. مثل نمونه های فراوان نقد اجتماعی و سیاسی که منتقد به جای یک مصلح ، تبدیل شده به یک تخریب گر نهیلیست. البته میدونیم که متعاقبش وقتی طنز از بین رفت همین گروه منتقد همیشه در صحنه، سیستم و جامعه رو متهم به خمودگی و بیماری میکنن. بدون در نظر گرفتن نقش نابودگر خودشون.

  • اarsalan

    باسلام،کاش مطالبتون متنوع تر واز ندانسته ها و نشنیده های گوشه وکنار دنیا بیشتر مطلب مینوشتید و کلبپ وعکسهای بیشتری میذاشتید بااین حال خسته نباشید

  • rambod

    اکاسو اشعار