ارتباط ناشناخته. ارتباط بدون سانسور. ارتباط برقرار نمی‌شود. سایت اصلی احتمالاً زیر سانسور است. ارتباط با سایت (های) موازی برقرار شد. ارتباط برقرار نمی‌شود. ارتباط اینترنت خود را امتحان کنید. احتمال دارد اینترنت به طور سراسری قطع شده باشد. ادامه مطلب

سیاست سدسازی ترکیه، «جنگ آب» در خاورمیانه

مهدی شبانی- افتتاح سد «ایلیسو» در ترکیه، می‌تواند آغازگر جدال تهران و بغداد با آنکارا و «جنگ آب» در خاورمیانه باشد. سدی که ساخت آن دلایل سیاسی و ژئوپولتیک بسیاری داشت.

سدسازی در منطقه خاورمیانه ماجرایی مربوط به امروز و دیروز نیست ولی این رقابت که در ابتدا برای تامین آب نوشیدنی و کشاورزی ساکنان بود، مدت‌هاست رنگ و بویی سیاسی-نظامی به خود گرفته: افتتاح سد «ایلیسو» در ترکیه و پایان طرح GAP، می‌تواند آغازگر جدال تهران و بغداد با آنکارا و «جنگ آب» در خاورمیانه باشد.

علی‌الخصوص در وضعیتی که مناطق جنوبی ایران و بخش وسیعی از عراق با طوفان‌های گرد و غبار و خشکسالی مواجه‌اند، بهره‌بردای از سدی به عظمت «ایلیسو» خبر ناخوشایندی برای تهران و بغداد به شمار می‌آید.

در تازه‌ترین اظهارنظر هفته گذشته، معصومه ابتکار پای وزارت امور خارجه ایران را  هم وسط کشید. بالاترین مقام زیست محیطی ایران خواهان اقدام فوری و سیاسی این وزارتخانه شد و هشدار داد: «سدسازی‌های بی حد و حصر ترکیه شرایط خطرناکی را برای تالاب هورالعظیم ایجاد کرده است.»

این درحالی است که مقامات ترکیه قول داده‌اند تا پایان سال ۲۰۱۷ سد «ایلیسو» را به بهره‌برداری برسانند.

«ایلیسو» پس از راه‌اندازی به یکی از بزرگترین سدهای جهان بدل خواهد شد. این سد سه برابر «کرخه»، بزرگترین سد ایران گنجایش دارد و ۴۵ درصد آب رودخانه‌های دجله و فرات را کنترل خواهد کرد.

سدسازی‌ در ترکیه اما مختص به این سد نیست. از سال‌های پایانی دهه ۹۰ میلادی، دولت ترکیه با شتاب پروژه‌های سدسازی خود را برای مدیریت منابع آبی کشور پیش برده است.

طرح آناتولی جنوب شرقی (GAP)

طرح آناتولی جنوب شرقی GAP که به زبان ترکی Guneydogu Anadolu Projesi خوانده می‌شود، پروژه‌ای است که در آن دولت ترکیه بر روی بخش‌های بالایی رودخانه‌های دجله و فرات مجموعه‌ای از ۲۲ سد، ۱۹ نیروگاهِ برق‌رسانی و صدها کیلومترکانال آبیاری می‌سازد. دجله و فرات از کوه‌های آناتولی مرکزی در ترکیه سرچشمه می‌گیرند و سپس به سمت سوریه و عراق می‌روند.

این پروژه مناطق آدیامان، بتمن، دیاربکر، قاضی‌آنتپ، کیلیس، سیرت، اورفا، ماردین و شیراناک را که در حوزه بین‌النهرین و حاشیه دجله و فرات واقع شده‌اند دربرگرفته. اکثر این مناطق کردنشین هستند.

در سال ۲۰۰۹ یکی از نمایندگان مجلس عراق ادعا کرده که در پی سیاست‌های سدسازی ترکیه، طی سه سال گذشته، میزان آب دریافتی از ۴۰ میلیون متر مکعب به ۱۱ میلیون متر مکعب در سال کاهش پیدا کرده است. این در حالی‌ست که میزان بارندگی در این بازه زمانی تغییر چندانی نداشته است. کاهش آب دریافتی موجب خشکسالی، خشک‌شدن تالاب‌های جنوب عراق و به صورت ویژه هورالعظیم می‌شود.

اکثر این سدسازی‌ها با کمک‌های هنگفت مالی بانک جهانی و صندوق جهانی پول انجام گرفته است اما به علت آسیب‌هایِ محیط‌ زیستی آن، کمک‌های این دو مؤسسه با انتقادات فراوانی از سوی فعالان محیط‌ زیست روبرو شده‌.

دولت ترکیه ادعا می‌کند هدف اصلی پروژه GAP، از بین بردن نابرابری‌های اقتصادی منطقه بوده و این سدها به بالابردن درآمد و سطح زندگی مردم و توسعه کشاورزی و کنترل سیلاب‌ها کمک می‌کند. علاوه بر این طرح آناتولی جنوب شرقی از مهاجرت مردم روستایی به سمت شهرها نیز جلوگیری خواهد کرد.

جدای از تاثیراتِ مخرب زیست‌محیطی، این طرح از نظر تاریخی نیز بسیار آسیب‌زننده تلقی می‌شود. از بزرگترین این آسیب‌ها می‌توان به زیر آب رفتن منطقه تاریخی حسن‌کیف اشاره کرد که توسط سازمان یونسکو به عنوان یکی از صد اثر تاریخی در معرض نابودی نام برده شده‌است. بعضی ناظران معتقدند دولت ترکیه با زیر آب بردن شهر حسن‌کیف قصد پاکسازی فرهنگی و حذف کردن بخشی از تاریخ باستانی منطقه را هم دارد.

از دیگر سو بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند این سدسازی‌ها فاقد بازدهی مالی بوده و تأمین آب و سودآوری صرفاً بهانه‌ای برای سرپوش گذاشتن دلایل سیاسی و ژئوپولتیکی ساخت آن است. این دسته از ناظران کارکرد داخلی این سدها را به جنگ با حزب کارگران ترکیه(پ‌ک‌ک) مرتبط می‌دانند. از بُعد بین‌المللی نیز معتقدند سیاست سدسازی این کشور به روابط آنکارا با همسایه‌هایش از جمله عراق، سوریه و ایران بازمی‌گردد.

سدسازی به مثابه مقابله با «تروریسم»

طرح GAP در مناطق کردنشینی از ترکیه واقع شده که از هشت استان حوزه‌ی این طرح، هفت تای آن‌ها بالاترین نرخ مهاجرت به دیگر شهرهای ترکیه را دارند.

در برنامه چهارم توسعه، ترکیه بخشی از این سدسازی‌ها و تجمیع آب در یک نقطه، را مانعی فیزیکی در مقابل شورشیان به حساب آورده. در عین حال با تغییراتی که ساختن این سدها و کانال‌ها در بافت جغرافیایی و اجتماعی منطقه ایجاد می‌کند، فعالیت «پ‌ک‌ک» را محدود خواهدکرد. به عبارت دیگر این پروژه‌ها نه تنها از نظر فیزیکی باعث ایجاد مانع برای «پ‌ک‌ک» می‌شود و ارتباط این سازمان با نیروهای محلی‌اش را دشوارتر می‌کند بلکه همزمان بافت جمعیتی مناطق کردنشین را تغییر خواهد داد.

در عین حال دولت ترکیه تصور می‌کند در صورت اجرایی شدن این طرح با بهبود وضعیت معیشتی، مردمِ منطقه از پیوستن و هواداری از «پ‌ک‌ک» خودداری خواهندکرد. گمان می‌رود دولت می‌‌خواهد در طی مذاکرات با «پ‌ک‌ک» از مسئله آب به عنوان برگ برنده استفاده کند.

سدسازی به مثابه ابزار چانه‌زنی

بسیاری از تحلیلگران یکی از مهمترین اهداف این سدسازی‌ها را گرفتنِ دست بالاتر ترکیه در مذاکرات و منازعات منطقه‌ای می‌دانند.

در سال ۱۹۹۲ نخست‌وزیر وقت ترکیه سلیمان دمیرل گفت: «تا زمانی که کشورهای عراق و سوریه با «پ‌ک‌ک» همکاری می‌کنند بر سر میز مذاکره درباره آب نخواهد نشست.» در همین سال و با احداث سد آتاتورک بر روی رود فرات، شرایطی ایجاد شد که موجب درگیری‌های قومی و قبیله‌ای بر سر آب در عراق شد. همچنین در پی فرایند بیابان‌زایی در عراق، ۶۷۰ هزار هکتار از مزارع کشاورزی نیز دیگر قابل کشت و کار نیستند.

شکل‌گیری ریزگردها و افزایش آنها در عراق نیز از پیامدهای همین بیابان‌زایی است.

این در حالی است که در مذاکرات سال ۱۹۸۷ توافقی صورت گرفت که به ازای دریافت ۵۰۰ مترمکعب در ثانیه، آب از رود فرات به سوریه روانه شود. در مقابل دمشق نیز تعهد کرد که فعالیت گروهای مسلح چپ و حزب کارگران کردستان(پ ک ک) در داخل مرزهای سوریه را به عنوان فعالیت‌های تروریستی بشناسد. برخی از گمانه‌زنی‌ها نیز از فروش آبِ حاصل این سدها به اسرائیل در آینده خبر می‌دهند.

اینها صرفاً چند نمونه از تلاش ترکیه برای استفاده از آب به مثابه ابزاری برای پیروزی در درگیری‌های سیاسی منطقه است. برای ترکیه که از لحاظ منابع انرژی زیرزمینی در فقر به سر می‌برد، مدیریت و کنترل منابع آبی امتیاز گران بهاست.

هر چند انتقادها به برنامه مدیریت آب‌رسانی در ترکیه تنها به سدسازی لجام گسیخته در مناطق جنوب و جنوب شرق ترکیه خلاصه نمی‌شود. بلکه پروژ‌ه‌های HES نیز با انتقادات فعالان محیط زیست و مقاومت‌های مردمی در بسیاری از نقاطی که این پروژه اجرا شده مواجه است. این پروژه‌ها که شامل احداث نیروگاه‌های مرکزی بر روی آب رودخانه‌ها است، در تمام مناطق ترکیه از دریای سیاه تا مناطق غربی و مرکزی، به سرعت توسط دولت اجرایی می‌شود.

بسیاری از فعالان محیط زیست سیل‌های چند سال اخیر در مناطق شمال غربی ترکیه (دریای سیاه) را ناشی از همین پروژه‌ها می‌دانند. البته پروژه‌های HES تنها به علت تأثیرات محلی مورد اعتراض جامعه مدنی ترکیه قرار گرفتند.

این در حالی است که پروژه‌های سدسازی ترکیه بحران‌های زیست محیطی در کشورهای منطقه از جمله ایران،‌ عراق و سوریه را به همراه داشته است. بحران‌هایی که با وجود تلاش‌های دپیلماتیک و اعتراض‌های گروهای فعال محیط زیست، در میانه آتش جنگ‌ در خاورمیانه امید چندانی به حل آنها وجود ندارد.

نظر بدهید

در پرکردن فرم خطایی صورت گرفته

نظرها

  • بابکان

    آیا میشود در خانه همسایه آب نباشد و ما آسوده باشیم ؟ آیا میشود خانه همسایه آتش بگیرد و ما آسیب نبینیم ؟ خرد و دانایی خوب چیزی است.

  • بابکان

    با تاسف بسیار برخی از سران گویا پس از مدتی خرد خود را از دست میدهند و بگونه ای بیمار میشوند. شاید هم از آغاز بیمار یا مانند سران جمهوری اسلامی دچار عقده هایی بودند و ما نمیدانستیم. زیستبومی و آب و هوا ویژه یک کشور نیست ، موضوعی جهانی است. خردمندان میکوشند تا کره زمین را از آلودگیها و آسیب ها پاس دارند. در این راه همه مردم از هر ملت و نژاد و فرمانروایان باید همکاری کنند وگرنه دیر نخواهد انجامید که زندگی همه به خطر خواهد افتاد. تجربه ای پیش رو است، انگلیسی ها در سده های 18 و 19 و 20 رفتارهای دور از خردی در جای جای جهان از جمله در خاورمیانه کردند که امروزه نتیجه آن را در شهرهای خود می بینند و درمانده شده اند. روسها همچنین. اکنون ترامپ هم با رفتارهای دور از خردش باعث دشواریهای و دردسرهایی شده. سران ترکیه خیال میکنند اگر سد ساختند و جلوی جریان آب به دیگر کشورها را گرفتند بسود آنها تمام خواهد شد! غافل ازاین که پیامدهای مصیبت بار زیستبومی این رفتار را بزودی در خود ترکیه خواهند دید. درخواست افزایش جمعیت آنگونه که آقای اردوغان خواستند هم گونه ای اعلام جنگ به دیگران است. گذشته از اینکه همه مردم ترکیه ترک نیستند، چنانکه در دیگر کشورها همه مردم از یک تبار نیستند، امروزه باید همه بکوشیم میان مردم در سطح کره زمین دوستی ایجاد کنیم وگرنه آتش آشوب و جنگ همه را دربر خواهد گرفت. آدم خردمند میکوشد تا دوستی ها را بیشتر کند نه اینکه به آتش دشمنی و کینه میان مردم دامن بزند. نه کاره ای هستیم و نه امکان پیام دهی داریم جز همین سایت. پوتین و ترامپ و برخی سران عرب حوزه خلیج فارس و خامنه ای و سپاهش و سران چین و .... هریک بخیال خود دارند بسود خودشان رفتار میکنند ولی همه اینها آتش در منطقه خود یا جهان می افروزند، آتشی که محدود به دیگران نخواهد ماند خانه آنها را نیز خواهد سوزاند چنانکه تجربه نشان داد. اینها را کم داشتیم که آقای اردوغان هم اضافه شد.

  • کرماشانی

    عملیات ساخت سد آتاتورک از دهۀ 1980 آغاز شد و در سال 1994 به بهره برداری رسید. ساخت این سد در واقع بخشی از پروژه های ضد کُردی رژیم ترکیه بود. چرا که برای ساخت این سد 1000 روستای کُردنشین تخریب شد و 4 میلیون کُرد آواره شدند. حال پس از 23 سال، خبر آبگیری این سد تازه به گوش اصلاح طلبان ایرانی رسیده و فریاد اورکا! اورکا!یشان سر به فلک گذاشته است که یافتیم! همه چیز به سدسازی تورکیه برمی گردد! و این در حالیست که همین دولت در دورۀ قبلی مسئله را به مالچ نپاشیدن دولت عراق بر روی شن های روان ربط میداد و هیچ اشاره ای به سدسازی نمی کرد. پرسش من اینجاست که حضرات تا الان مجا بودند و چرا اعتراضی از جانب ایران صورت نمی گرفت؟ چرا اعتراضات کُردهای تورکیه به ساخت این سد و نیز سدهای مشابه بایکوت خبری و سرکوب فیزیکی می شد؟ چرا الان در میانۀ جنگ جاری خاورمیانه در صدد اعتراض برآمده اند و چرا باز هم ارتباط این فاجعۀ زیست محیطی به مسئلۀ کُرد را انکار می کنند و در پتیشن ها و نامه هایشان چیزی از آن نمی گویند؟ از آن گذشته، حال که به نقش رژیم تورکیه در فاجعۀ زیست محیطی خاورمیانه اذعان می کنید، کی قرار است به الگوگیری رژیم ایران از آن اشاره کنید که در خوزستان و کوردستان ایران همین برنامه را تقلید کرده و با سدسازی روی سرچشمه های دجله و اروند رود باعث خشکی هم عراق و هم مناطقی از داخل ایران شده است و کار تا آنجا رفته که برخی خبر از منشأ داخلی ریزگردها می دهند؟ کی قرار است این مسائل مورد توجه قرار بگیرد؟

  • اشکان

    پارسال رییس جمهور اردوغان در انجمن زنان و دموکراسی ترکیه (KADEM) گفت: " هر زن ترک موظف است دست کم 3 فرزند به دنیا بیاورد... زنی که بچه ندارد یک انسان ناقص است... خانواده قدرتمند یعنی کشور قدرتمند" . اخیرا هم خطاب به ترکهای ساکن اروپا گفته بود آینده اروپا شمایید و اگر میخواهید با تبعیض علیه خود مبارزه کنید تا میتوانید تولید بچه کنید. حداقل 5 تا ! آنچه دولت فاشیست ترکیه میخواهد تسلط بر جهان از طریق برتری نفراتی است. جمعیت بیشتر یعنی ارتش بزرگتر. این جمعیت البته غذا میخواهد و غذا یعنی رشد کشاورزی به هر قیمت. در این راه هم اشکالی ندارد(و حتی چه بهتر!) اگر کشورهای پایین دست خشک شوند و مردمان آنها از گرسنگی بمیرند.