بهجت صدر و به‌کارگیری تجربه‌های تازه

بهجت صدر، یکی دیگر از نقاشان پیشگام و پیشرو ایران و یکی از نخستین زنانی است که عرصه‌های تازه‌ای را در نقاشی مدرن ایران تجربه کرد.

بهجت صدر در سال ۱۳۰۳ در اراک به دنیا آمد. در سال ۱۳۳۳ با رتبه اول در رشته نقاشی از دانشکده هنرهای زیبا فارغ‌التحصیل شد و یک سال بعد، بورسی از فرانسه گرفت، اما در ‌‌نهایت در ایتالیا به تحصیل خود ادامه داد و در آن کشور، چند نمایشگاه برگزار کرد و جوایزی نیز به دست آورد.

او پس از بازگشت به ایران و پس از ازدواجی ناموفق و کوتاه با یکی از بستگانش، با مرتضی حنانه آهنگساز و موسیقیدان سر‌شناس ایرانی ازدواج کرد و در دانشگاه تهران به آموزش نقاشی پرداخت.

در سال ۱۳۴۱، بهجت صدر به عنوان نخستین زن نقاش ایرانی، جایزه نخست سومین بینال تهران را کسب کرد و آثارش به بینال ونیز فرستاده شد.

او در برخی زمینه‌ها، از جمله کولاژ عکس و نقاشی، استفاده از عناصر بیرون بوم در حوزه کار نقاشی، و نیز شیوه نقاشی، یک آغازگر بود.

در هنگام تحصیل در ایتالیا، سه پایه و قلم مو را کنار گذاشت. بوم‌هایش را بر زمین گسترد و با کاردک، رنگ‌های بر بوم نشسته را می‌تراشید و نقش‌هایش را آشکار می‌کرد. بهجت صدر خود در اینباره در گفت‌و‌گویی با لیلی گلستان گفته است: «کنتراست‌ها را دوست داشتم، خیلی زود قلم مو را کنار گذاشتم و کاردک را به دست گرفتم. دوست داشتم به جای رنگ گذاشتن، با کاردک رنگ را از روی بوم بردارم. قلم مو اصلاً راضی‌ام نمی‌کرد...»

او اما از شیوه‌ها و مواد متنوع و مختلف دیگری نیز در آثارش بهره برده است. نقاشی‌های آبستره و انتزاعی «درخت‌ها» کولاژ، به ویژه کولاژ عکس و نقاشی، استفاده از ورقه‌های آلومینیوم و یا حتی استفاده از عناصری همچون پرده کرکره در یکی از پرآوازه‌ترین سری کار‌هایش، جلوه‌هایی از گستره کارهای بهجت صدر را به نمایش می‌گذارد.

سری کرکره‌ها که جایزه یونسکو را نیز برای بهجت صدر به ارمغان آورد، در اواسط دهه چهل خورشیدی نه تنها در ایران بلکه در سطح جهانی نیز اقدامی جسورانه و تازه محسوب می‌شد.

او که از نگاه منتقدان، کار‌هایش عموماً انتزاعی و آبستره قلمداد شده، بیش از آنکه به روندهای هنری ایران بنگرد، در کار‌هایش بیشتر به روندهای آوانگارد و تجربه‌های تازه در غرب معطوف بود.

در دو دهه چهل و پنجاه، بهجت صدر به نوآوری‌هایش ادامه داد و به رغم انتقاد‌ها و دیدگاه‌های منفی منتقدان هنری، از مسیری که برگزیده بود، بازنگشت.

بهجت صدر در سال ۱۳۴۵ بورسی مطالعاتی از پاریس دریافت کرد و به عنوان دستیار گوستاوسن ژیه نقاش و استاد بوزار به آموختن شیوه هاى آموزش هنرى پرداخت.

او در سال ۱۳۵۹ و پس از بازنشستگی از دانشگاه تهران، به پاریس رفت و با اطلاع از ابتلایش به سرطان سینه، برای درمان مقیم فرانسه شد. بیماری اما از اشتیاقش به کار و آفرینش نکاست تا آنجا که چند ماه پیش از مرگش در یک نمایشگاه جمعی با پنج نقاش ایرانی در پاریس شرکت کرد.

بهجت صدر در بیش از پنجاه سال فعالیت هنری، نمایشگاه‌های فراوانی در ایران و کشورهای مختلف جهان برگزار کرد و آثارش در موزه هنرهای معاصر تهران، و موزه‌هایی در دیگر کشور‌ها از جمله فرانسه، آمریکا، ایتالیا و جمهوری چک نگهداری می‌شوند.

بهجت صدر در ۱۹ مرداد ۱۳۸۸ در سن ۸۵ سالگی، هنگام شنا در جنوب فرانسه به دلیل سکته قلبی درگذشت. خاکستر او در گورستان پرلاشز پاریس نگهداری می‌شود؛ او خود خواسته بود که جسدش در این گورستان به آتش سپرده شود.