انسان، حیوان قصهگو
<p>ماریا کونیکوا − قصه‌ها را همه‌جا در اطرافمان می‌شود دید، اما واقعاً قصه چه دارد که چنین به ذهن‌مان چنگ انداخته است؟ این سؤالی است که جاناتان گوتچال (<span dir="LTR">Jonathan Gottschall</span>)، آن را در تازه‌‌ترین کتابش «حیوان قصه‌گو» بررسی می‌کند. قصه‌ها قادرند افسار رفتارهایمان را به دست گیرند، احساسات‌مان را متأثر از خود کنند و حتی به معنای واقعیِ کلمه، مسیر تاریخ و یا دست‌کم بخشی از آن را به دست خود گیرند.</p> <!--break--> <div dir="RTL">در این گفتگو، گوتچال از ماهیت وابستگی انسان به قصه‌ها و نیز آینده قصه در عصر اینترنت و فیلم و بازی‌های ویدئویی و در مجموع رسانه‌های پیشرویی خواهد گفت که قلمروهای سنت قصه‌گویی به سیاق گذشته را در معرض خطر نابودی، و یا دست‌کم هدایت در یک مسیر پیش‌بینی‌ناپذیر قرار داده‌اند.</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL"><b>اصلاً انگیزه‌تان برای نوشتن این کتاب چه بود و چرا روان‌شناسی را (مثلاً به جای فلسفه) به عنوان مبنای اصلی روش تحلیلی‌تان برگزیدید؟</b></div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL">کتاب من در پی احداث پلی بین جهان علم و فرهنگ است. چطور می‌شود از علم، برای درک بهتر ماهیت قصه بهره گرفت؟ دانشمندان از قصه و دیگر هنرها چه خواهند آموخت؟</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL">اما چیزی که مرا خصوصاً ترغیب به نوشتن چنین کتابی کرد، ارتباطی به حوزه پژوهش نداشت، بلکه یک آهنگ ساده بود. داشتم در اتوبان رانندگی می‌کردم که آهنگی از چاک ویکز (<span dir="LTR">Chuck Wicks</span>)، به نام <span dir="LTR">Stealing Cinderella</span> به گوشم خورد - آهنگی درباره یک دختربچه که بعد از بزرگ شدن، پدرش را تنها می‌گذارد. قبل از این‌که آن را بشنوم هم اکثر وقت‌هایی که به پر کشیدنِ دختربچه‌های خودم از لانه‌مان فکر می‌کردم - که شاید اصلاً تا ده سال دیگر هم اتفاق نیفتد - چشمم پر اشک می‌شد و مجبور بودم برای حفظ کنترل خودم، کنار بزنم و با دل سیر، غصه آن وقت‌ها را بخورم. کنار جاده می‌نشستم و یکجور حس ترس برَم می‌داشت؛ مانده بودم که چه اتفاقی برایم افتاده؟</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL">مگر اصلاً شده که چنین احساساتی تاکنون به سراغ کسی نیامده باشد؟ وقتی‌که به قصه متوسل می‌شویم - چه رمان باشد، چه آهنگ و چه فیلم – می‌گذاریم که قصه‌گو ما را به تسخیر خودش درآورَد و قوه آگاهی و احساسات‌مان را کنترل کند. من این کتاب را نوشتم تا بفهمم که چگونه قصه‌ها - یعنی سرگذشت خیالی آدم‌های خیالی - چنین قدرتی بر روی‌مان اِعمال می‌کنند.</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL"><b>ولی چرا پیش از این کسی به سراغ چنین موضوعی نرفته بود؟ به عبارت دیگر چرا ما اینقدر آسان خودمان را تسلیم قصه‌ها می‌کنیم؟ شاید هم بشود همان سؤال سخت خودتان را پرسید و گفت اصلاً ما چرا باید تسخیر قصه‌ها بشویم؟</b></div> <div dir="RTL"> <img width="250" height="340" align="left" alt="" src="http://zamanehdev.redbee.nl/u/wp-content/uploads/sry-2.jpg" /></div> <div dir="RTL">خب من کار خودم را روی تحقیقات ارزشمند کسانی که در همین زمینه کار کرده بودند، پیاده کرده‌ام. اما با درون‌مایه سؤالت موافقم: اینکه اگر قصه چنین نقش مهمی در زندگی بشر دارد، پس چرا پیش از این آن‌قدرها جلب توجه نکرده بود؟ به نظر من، ما رویهمرفته چندان متوجه حضورش نیستیم. همانطور که موجودی مثل پلانکتون اصلاً نمی‌داند در آب شور دارد غوطه می‌خورَد، ما انسان‌ها هم اصلاً نمی‌دانیم که تحت تأثیر پیوسته قصه‌ایم؛ از رمان گرفته تا فیلم، تا اسطوره‌های مذهبی، تا خیالات و رؤیاها، تا لطیفه‌ها، بازی‌های رایانه‌‌ای و متقاعد کردن بچه‌هایمان.</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL">مشکل بعدی مربوط به مرزبندی‌های آکادمیک می‌شود. ما در دانشگاه‌هایمان قصه را خرد می‌کنیم و قطعاتش را به دانشکده‌های متعدد می‌سپاریم. رؤیاها سهم روان‌شناسان می‌شود، موسیقی سهم موسیقی‌دانان، رمان‌ها سهم محققین ادبی، حکایات سنتی هم سهم مردم‌شناسان و قوم‌پژوهان و همینطور این روال ادامه دارد. این موضوع باعث شده تا قصه‌ها را - از شعر بگیر تا کابوس - دیگر همچون جوانب متعدد یک فرآیند واحدِ ذهنی که زیربنای تخیلات‌مان را پی ریخته ننگریم. این موضوع نگذاشته تا ببینیم این قصه‌ها چگونه و تا کجا به هر وجهی از تفکرات و زندگی روزمره‌مان رخنه کرده‌اند.</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL"><b>طبق پژوهش‌هایی که توسط روان‌شناسی به نام دانیل گیلبرت (</b><b><span dir="LTR">Daniel Gilbert</span></b><b>)، انجام پذیرفته، تمرکز نداشتن ذهن که ظاهراً خلاف وضعیت پیش‌فرض مغزمان هم محسوب می‌شود، اسباب ناراحتی فرد را فراهم می‌کند. آیا شما تعادلی را هم بین رؤیاهای روزانه‌مان - که به اعتقادتان ما در آنها غوطه‌وریم - و تجربه حس ِ «بودنِ در لحظه» می‌بینید؟</b></div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL">خیلی خوب می‌شد اگر امکانش فراهم می‌بود، اما شک دارم بشود. رؤیاهای روزانه ما، درست مثل رؤیاهای شبانه‌مان، اتفاقاتی‌ هستند که رخ می‌دهند. نوعاً نخواسته‌ایم که چگونه رخ بدهند و مهار کردن‌شان هم کار ساده‌ای نیست (هرکه تلاش کرده تا ذهن رمنده خود را حوالی ساعت ٤ صبح ساکت کند، این را خوب می‌داند). برای خودم این قضیه فوق‌العاده جذاب است: مغزهای ما پیوسته این فیلم‌های کوتاه درونی را اکران می‌کنند و ما هم در آنها واقعاً هیچ حرفی برای گفتن نداریم. </div> <blockquote> <div dir="RTL" class="rtecenter"> <img width="222" height="278" alt="" src="http://zamanehdev.redbee.nl/u/wp-content/uploads/jonathan_gottschall.jpg" /></div> <div class="rtecenter" dir="RTL">پروفسور جاناتان گوتچال، نویسنده کتاب</div> <div class="rtecenter" dir="RTL">The Storytelling Animal: How Stories Make us Humans</div> <div class="rtecenter" dir="RTL">و نیز صاحب‌کرسی زبان و ادبیات انگلیسی کالج واشنگتن و جفرسون پنسیلوانیا</div> </blockquote> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL"><b>شما راجع به مرز ظریف بین خلاقیت و دیوانگی گفتید. اما ما چطور افسار قصه‌گویی‌مان را گرفته‌ایم که نه‌تنها تأثیر قصه بر زندگی‌مان مخرب نیست، بلکه بالعکس، مؤثر هم هست؟ </b></div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL">ذهن آدمی معتاد به قصه است. پیوسته می‌سازیم‌شان و ساده هم تسخیرشان می‌شویم. همین‌که درگیر یک قصه شدیم (حال چه یک قصه مذهبی باشد، چه یک توطئه شوم)، وانهادنش سخت می‌شود. پس ما به وقوف بر امکانات و قدرت قصه نیازمندیم. اما از طرفی هم یک قصه‌ی کوچک می‌تواند چیز خوبی باشد. مثلاً همین سرگذشت خودتان را درنظر بگیرید. همه‌مان قصه‌ای راجع به گذشته‌مان برای گفتن داریم - راجع به اینکه که هستیم؛ چه تجربیاتی کسب کرده‌ایم و زندگی‌مان به چه معناست. اما روان‌شناسان نشان داده‌اند که به چنین قصه‌هایی نمی‌شود آنقدرها هم مطمئن بود؛ چراکه غالباً از خاطرات تحریف‌شده و برآوردهای به شدت خوشبینانه از کیفیات درونی‌مان نشأت گرفته‌اند. اما ورز دادن همین قصه‌ها - و باور به آنها - حافظ سلامت ذهنی ماست. کسانی‌که تلاشی برای فراجَستن از ظرفیت‌های شخصی‌شان نمی‌کنند، مستعد افسردگی‌ هستند. پس قصه‌های کوچکی که برای خودمان می‌تراشیم، تا بدانجاکه به خودشیفتگی ِ هجوآمیز نیانجامد، تضمین‌گر سلامت‌مان خواهند بود.</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL"><b>شما [در کتاب‌تان] به برخی نمونه‌های تاریخی برجسته راجع به قابلیت قصه در تغییر مسیر تاریخ به معنای واقعی کلمه، اشاره کرده‌اید؛ و در شرح تأثیر ریشارد واگنر (</b><b><span dir="LTR">Richard Wagner</span></b><b>) بر هیتلر نوشته‌اید: "حتی مورخانی که نسبت به قصه‌ اپرای رینزی (</b><b><span dir="LTR">Reinzi</span></b><b>) شک دارند، هرگز تأثیر رو به رشد قهرمانان حماسی واگنر -از جمله خدایان و شوالیه‌های آلمانی، والکری‌ها و دیوها، و چهره‌های صریح ترسیم‌شده از جبهه خیر و شر - را در شکل‌گیری شخصیت هیتلر انکار نمی‌کنند". اما چه چیزی یک قصه را چنین تأثیرگذار می‌کند؟ مثلاً آیا می‌شد هیتلر به موضوعات دیگری جز این گرایش پیدا کند و لذا همان‌ها را هم دورنمای سرنوشت خود ببیند؟ منظورم این است که آیا او قصه‌ای برای خودش داشته و بعداً آمده به قهرمانان واگنر نسبت‌شان داده، یا در واقع این قهرمانان واگنر بوده‌اند که الهام‌بخش و به‌نوعی محرک دگرگونی‌های شخصیتی هیتلر شده‌اند؟</b></div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL">هیچ‌وقت این موضوع را به صراحت نخواهیم فهمید. این یکی از همان سؤالات غیرواقع‌گرایانه‌ای‌ست که مورخان، عاشق طول و تفصیل دادنش هستند - تا بیایند و قصه‌های تاریخی برایش بسرایند. شاید شخصیت خودمدار هیتلر، به پیروی از قصه رینزی واگنر – به‌عنوان عاملی برای تقویت حس اعتماد به نفس‌اش - تحریک شده باشد. اما زمانی‌که هیتلر این قصه را برای بار اول خواند، فقط شانزده سال داشت و در سودای تسخیر جهان از طریق هنر بود، نه قوای نظامی. می‌خواست یک نقاش بزرگ بشود. [پس] ظاهراً قصه دیگری بوده که او را - و لذا مسیر تاریخ را – دگرگون کرد.</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL">من از ارتباط واگنر و هیتلر - و دیگر نمونه‌های غیرجنجالی‌تر مربوط بهِ نقش قصه در تغییر مسیر تاریخ - به عنوان درگاهی برای ورود به مقولات روان‌شناسانه بهره برده‌ام. پژوهش‌های این حوزه نشان می‌دهد که ما بیش از اندازه به مصونیت‌مان در برابر قصه اعتماد داریم. قصه بیش از آنکه فکرش را می‌کنیم، طراح گرایش‌ها، کنش‌ها و ارزش‌های ماست. به گمان من اصلاً قصه یکی از قوی‌ترین نیروهای شکل‌دهنده حیات بشر است.</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL"><b>شما به خاطره‌ای درباره دخترتان، ابی (</b><b><span dir="LTR">Abby</span></b><b>)، راجع به نخستین آشنایی‌اش با شخصیت کریستف کلمب هم اشاره کرده و نوشته‌اید: "آنچه که پیشخدمت‌مان داشت برایش تعریف می‌کرد بیشتر قصه است تا تاریخ. قصه‌ای که جزئیاتش اغلب اشتباه، و مابقی‌اش هم گمراه‌کننده است". ضمناً افزوده‌اید: "در طول بخش اعظمی از تاریخ‌مان، ما فقط افسانه‌ها را یاد داده‌ایم". به نظرتان آیا گرایش به افسانه‌سرایی راجع به گذشته چیزی بدی‌ست؟ یا اینکه کمک‌مان می کند تا بهتر وقایع گذشته را در یک سیر داستانی به خاطر آوریم؟ آیا می‌شود هیچگونه تعادلی را بین قصه و دقت یک واقعه‌پردازی دید؟</b></div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL">آن قصه معروفی که به کشف سرزمین جدید توسط کلمب اشاره دارد، بیشتر به افسانه می‌ماند تا تاریخ. وجه تاریک سفر کلمب از قلم افتاده و به وجه حماسی‌اش (و در واقع به اینکه یک وجه حماسی هم داشته) بیشتر پر و بال داده‌اند. اما افسانه‌ها هدفمند هستند و صحت نداشتن از لحاظ تاریخی، تنها موضوع نیست. افسانه‌ها هنجارهای رفتاری را هم دگرگون کرده و تعدیل می‌کنند و مردمان یک جامعه را به گرد یک هویت واحد می‌خوانند. اما وجوه تاریکی هم دارند. مثلاً افسانه‌های خارق‌العاده مذهبی. در سال ١٨٦٩ میلادی، یک زیست شناس تکاملی اهل آلمان به نام گوستاو ژاگر (<span dir="LTR">Gustav Jager</span>)، از وجود نظریه‌پردازان مدرنی مثل دیوید اسلوان ویلسون (<span dir="LTR">David Sloan Wilson</span>) خبر داده، و نوشته بود که مذهب، "سلاحی برای حفظ بقا در فرآیند تنازع [داروینی] است". همانگونه که در لحن ژاگر پیداست، مذهب اصلاً نبایستی چیز خوبی باشد، اما جنبه‌های خوبی نیز از جمله گردآوردن مردم از طریق قصه در اجتماعات هماهنگ و منسجم دارد. با این‌همه، نباید از وجه تاریک دین هم درگذشت: اینکه چه زود اجتماع را مسلح و آماده‌به‌نبرد می‌کند و متدینین ِ پیرو خود را گرد هم جمع می‌کند و پیروان دیگر ادیان را از خودش می‌راند.</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL"><b>نوشته‌اید که دختران‌تان بخش اعظمی از کودکی‌شان را در ناکجاآباد گذرانده‌اند - در واقع مثل خیلی از بچه‌های دیگر. اما چرا ما صفا و سادگی ِ باورهای کودکانه به یک موضوغ را سریعاً از دست می‌دهیم؟ یعنی حفظ و پروراندن چنین حسی در بزرگسالی هم مفید خواهد بود؟ چه ارزش‌های مثبتی را می‌شود در اجتماعاتِ بازی‌محور بزرگسالان، که شما تحت عبارت «نقش‌پذیری باورمدارانه [در بازی]» (</b><b><span dir="LTR">LARP</span></b><b>) توصیف‌شان کرده‌اید، پیدا کرد؟</b></div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL">من این لارپرها [یعنی متصفین به صفت <span dir="LTR">LARP</span>] را خیلی می‌پسندم. اکثر ما در میانه‌های کودکی‌مان دست از باور صادقانه می‌کشیم. اما لارپرها تصمیم گرفته‌اند که به‌عنوان یک بزرگسال، دوباره به ناکجاآبادِ کودکی وارد شوند و چنین هم کرده‌اند. جمعیت‌شان هنوز محدود است، اما خیلی از بزرگسالان را می‌شود دید که به نسخه‌های آنلاین <span dir="LTR">LARP</span>، مثل بازی <span dir="LTR">The World of Warcraft</span> روی آورده‌اند. این بازی‌های ویدئویی، نوعی نقش‌پذیری توأم با باور را در یک ناکجاآباد دیجیتال رقم می‌زنند. از دید من، اینها همه در پشتیبانی از اصل ِ پیتر پَن (<span dir="LTR">Peter Pan</span>) هستند که می‌گوید: انسان‌ها موجوداتی زنده‌اند که بزرگ نمی‌شوند. شاید از نقش‌بازی کردن در قصه‌هایمان دست برداریم، اما هرگز از ناکجاآباد خارج نخواهیم شد، [چراکه] همیشه دست به تظاهر می‌زنیم. فقط نحوه تظاهر کردن‌مان اندک‌اندک تغییر می‌کند و تازه به جای اینکه - مثل بچه‌ها – قصه‌هایمان را خود سروده و بر اساس همان‌ها بازی کنیم، وقت‌مان را به شکلی فزاینده صرف حضور در قصه‌های دیگران می‌کنیم: رمان‌ها، برنامه‌های تلویزیونی، بازی‌ها، بازی‌های ویدئویی و غیره.</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL"><b>گفتید که دیگر مردم قصه نمی‌خوانند چون قصه‌هایشان را در جاهای دیگری - مثل تلویزیون، موسیقی و بازی‌های ویدئویی - پیدا کرده‌اند. از طرفی پژوهش‌ها نشان داده کسانی که قصه می‌خوانند، نسبت به دیگران با یکدیگر هم‌فکرترند، مهارت‌های اجتماعی‌شان بیشتر است، و عموماً قابل فهم‌تر هم هستند (و در کتاب‌تان نیز آورده‌اید که قصه‌ها اساساً حول محور اخلاق می‌چرخند). به نظرتان آیا می‌شود همین منافع را از قصه‌هایی که به معنای سنتی کلمه دیگر «قصه» نامیده نمی‌شوند و به رسانه‌های غیرمکتوب وابسته‌اند هم به دست آورد؟</b></div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL">بله، البته! به گمان من می‌شود الگوهای بنیادین قصه‌پردازی را در روایت‌های تلویزیونی، فیلم‌ها و بازی‌های ویدئویی هم مشاهده کرد. من در کتابم مدعی شده‌ام که قصه‌ها در عین تنوع‌پذیری نامحدودشان، به شکل حیرت‌آوری یکدست و هماهنگ‌اند. وقتی که فرهنگ‌ها را پشت سر می‌نهی و در تاریخ پرسه می‌زنی، همان دغدغه‌های بنیادین و همان شاکله‌های ثابت داستانی را هم به چشم می‌بینی. فناوری قصه فرق کرده - از حکایات شفاهی به الواح گِلی، به طومارهای قرون وسطایی، به کتاب‌های مکتوب، به نمایشگرهای فیلم، آیپدها و کیندل‌ها. اما قصه‌ها هیچ تغییری نکرده‌اند. حاوی همان عقده‌هایی هستند که بوده‌اند و تا زمانی‌که سرشت انسان تغییری نکرده، آنها هم هیچ تغییری نمی‌کنند.</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL"><b>شما نوشته‌اید: "خطرْ این نیست که قصه در آینده از زندگی بشر رخت برخواهد بست؛ خطر این است که بالاخره بر آن چیره خواهد شد". به عقیده من، این گفته در تعارض با رویکرد کسانی مثل جین مک‌ونیگال (</b><b><span dir="LTR">Jane McGonigal</span></b><b>) است که در کتاب </b><b><span dir="LTR">Reality is Broken</span></b><b> مدعی شده که پاسخ کلیه مشکلات‌مان در بازی نهفته است و بازی کردن، وضع ایده‌آل ماست. از دید شما این دو دیدگاه متعارض هستند یا مکمل؟ اصلاً نظرتان راجع به دیدگاه او چیست؟</b></div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL"><span dir="LTR">Reality is Broken</span> کتاب جذابی‌ست و من هم این دو دیدگاه را بیشتر مکمل یکدیگر می‌دانم. فکر کنم ما هردوی‌مان این را قبول داریم که رشد دیوانه‌وار عمومیت بازی‌های ویدئویی ِ قصه‌محور، تا حد زیادی مدیون روش‌هایی‌ست که در تلاش برای جذاب‌تر جلوه‌ دادن جهان مجازی از جهان حقیقی هستند (و ما تازه در اول این راهیم؛ فکرش را بکنید که وضع بازی‌های ویدئویی در چندین دهه آینده چه خواهد بود). احتمالاً من نسبت به پیامدهای چنین وضعی بدبین‌تر از مک‌گونیگال هستم. مسیر قصه‌گویی امروز از دید من، هم‌سو با سفینه معروف سریال «پیشتازان فضا»ست. در این سفینه، شخصیت‌های سریال امکان ورود به قصه‌های مختلف را دارند و می‌توانند حقیقتاً به جای شیرزن یک حماسه یا کارآگاه یک قصه جنایی باشند. این سفینه در واقع یک جعبه جادوی دیجیتال بود که به کاربر اجازه شبیه‌سازی واقع‌گرایانه هر قصه‌ای که می‌خواست را می‌داد. اما به اعتقاد من، تهیه‌کنندگان پیشتازان فضا قابلیت‌های مخرب و بالقوه این سفینه را دست‌کم گرفته بودند. اگر حقیقتاً فناوری‌ای وجود می‌داشت که به شما اجازه حضور در هر قصه‌ای که بخواهید را می‌داد، آن‌وقت اصلاً چرا به وجود آمده بودیم؟ چرا نمی‌خواستیم خدا باشیم؟</div> <div dir="RTL"> </div> <div dir="RTL"><b>منبع: </b><b><a href="http://blogs.scientificamerican.com/literally-psyched/2012/04/19/the-storytelling-animal-a-conversation-with-jonathan-gottschall/"><span dir="LTR">Scientific American</span></a></b></div> <p> </p>
ماریا کونیکوا − قصهها را همهجا در اطرافمان میشود دید، اما واقعاً قصه چه دارد که چنین به ذهنمان چنگ انداخته است؟ این سؤالی است که جاناتان گوتچال (Jonathan Gottschall)، آن را در تازهترین کتابش «حیوان قصهگو» بررسی میکند. قصهها قادرند افسار رفتارهایمان را به دست گیرند، احساساتمان را متأثر از خود کنند و حتی به معنای واقعیِ کلمه، مسیر تاریخ و یا دستکم بخشی از آن را به دست خود گیرند.
نظرها
نظری وجود ندارد.