Share

انقلاب آینه‌ای است که دهه‌ها خواهد گذشت و باز مردمان همسرنوشتی به نام ایرانی در آن خواهند نگریست و بسته به حال و روزشان تصویر تازه‌ای از خویش در آن خواهند دید. از ۱۳۵۶ به این سو که پیش می‌آییم می‌بینیم تصویر ما در این آیینه چگونه تغییر می‌کند. انقلاب شکوهمند، به تدریج می‌شود انقلاب دزیده شده، یا شکست خورده؛ و بعد نسبت به آن حالت بی‌اعتنایی و قهر همراه با سکوت پیدا می‌شود؛ و سپس قهر سکوت خود را می‌شکند و به غرغر و انتقاد و حتا پرخاش بدل می‌شود.

حرف نهایی زده نشده، و زده نخواهد شد. انقلاب گذشته معاصر است، حادثه‌ای است مربوط به همین دیروز که امروزمان زیر تأثیر قوی آن قرار دارد. پرونده انقلاب گشوده است.

به مناسبت چهل سالگی انقلاب مجموعه‌ای مطلب جدید در زمانه منتشر شد. برخی مطالب قدیم هنوز بروز هستند. گزیده‌ای از آنها را در این پرونده گرد آورده‌ایم.

رخداد ۵۷ و بیان پِرفورماتیو سیاست ــ گفت‌و‌گو با مراد فرهادپور

مراد فرهادپور، نویسنده و مترجم و نظریه‌پرداز سرشناس پیشنهاد مفهومی جدیدی برای فهم رخداد انقلاب ۱۳۵۷ ارائه می‌دهد که بر اساس آن بتوان مشارکت غافل‌گیرکننده مردمی در ماه‌های منتهی به بهمن و روند شتابان انقلاب و فرآیندهای منتهی به تثبیت دولت بعدی را فهمید. به گفته او،‌ سراسری‌بودن انقلاب و سرعت بروز یا غافلگیر‌کننده‌بودن‌اش زمانی قابل درک می‌شود که سیاست را به‌عنوان موضوع و هدف انقلاب درنظر بگیریم.

گفت‌‌و‌گو با حسن یوسفی اشکوری: انقلاب ۵۷ “اسلامی” نبود

آیا انقلاب ۵۷ یک «انقلاب اسلامی» بود؟ آیا نظام «جمهوری اسلامی» حاصل مستقیم و محتوم آن انقلاب بود؟ چرا در میان مخالفان جمهوری اسلامی واژه «انقلاب» به عنوان چشم‌انداز تغییر هر چه کمتر به کار می‌رود و «براندازی» و «سرنگونی» جای آن را گرفته است؟ برای بحث درباره این پرسش‌ها به سراغ حسن یوسفی اشکوری، دین‌پژوه، منتقد سیاسی و یکی از نمایندگان نخستین دور مجلس ایران پس از انقلاب رفتیم.

محمدرضا نیکفر:انقلاب دوبُنی ۱۳۵۷، موضوع سنت و تجدد، و نگاهی به وضعیت کنونی

تظاهرات کارگری (۱۳۹۷)، زمینه عکس: تجمعی در روزهای انقلاب (۱۳۵۷)نظریه دوبنی می‌گوید که انقلاب بهمن دارای دو ریشه اجتماعی متفاوت، دو تاریخ متفاوت، دو تبیین متفاوت، برخاسته از دو پهنه عمل و تجربه متفاوت، دو افق انتظار متفاوت و همچنین دو دسته نماد و رفتار و ژست و زیبایی‌شناسی متمایز بوده است. این نوشته پس از بحث درباره انقلاب ۱۳۵۷ و زمینه و پیامد آن، به وضعیت کنونی می‌پردازد و برمی‌نهد که مضمون آنچه اینک در ایران می‌گذرد، نبرد بر سر مالکیت است که منظور از آن هر چیزی است که می‌ارزد و نمی‌ارزد. در انقلاب، داشت و نداشت و خواست و نخواست به این صورت و با این شدت موضوع درگیری نبود.

محمدرضا نیکفر: علت انقلاب، حکمت انقلاب

بگو درباره انقلاب بهمن چه فکر می‌کنی، تا بگویم در کجای طیف سیاسی ایستاده‌ای. پرسشناکی انقلاب بهمن چنین اهمیتی یافته است. انقلاب ایران برحق بود، چون علیه ولایت جابرانه سلطانی بود؛ اما آیا حکیمانه هم بود؟ انگیزه‌های برحقی داشت؛ آیا بخردانه هم بود؟

امیر کیانپور: انقلاب ۵۷: یک انقلاب خلاف دوران

در فاصله زمانی اولین جرقه‌های انقلاب ۵۷ تا امروز که چهل سالگی این انقلاب را جشن می‌گیریم یا لعن می‌کنیم، در فاصله ۱۹۷۰ تا انتهای قرن بیستم، چیزی بر سر «تاریخ» آمده است، و ریشه‌ی اصلی ابهام و تردید و پرسش همینجاست.  انقلاب ایران زمانی اتفاق افتاد دوران انقلاب‌های بزرگ به سر آمده بود. ایرانی‌ها بزرگ‌ترین رخداد تاریخی‌شان را زمانی زندگی کردند که جهان در آستانه‌ی شنیدن وعده‌ی «پایان تاریخ» بود.

نعیمه دوستدار: زنان ایران، ۴۰ سال بعد از انقلاب: به عقب برگشتیم

پای دستاوردهای یک انقلاب که به میان می‌آید، وضعیت زنان یک شاخص مهم است. جمهوری اسلامی می‌گوید کارنامه قابل دفاعی در زمینه مسایل زنان دارد. تکیه اصلی‌اش بر آموزش و پرورش است و برخی توسعه‌های بهداشتی. در حوزه‌های دیگر محتاط است؛ البته به جز آنجا که از حیات تازه زنان در دوره اسلامی حرف می‌زند و خود را نجات‌بخش توصیف می‌کند.

نسیم خاکسار: روایت‌های داستان و شعر از چگونه بودن ما در ۴۰ سال بعد از انقلاب ۵۷

گزارش نسیم خاکسار از دیدگاه‌های ما در مورد انقلاب و واقعیت‌های برخاسته از دل آن در طی چهل سالی که از انقلاب بهمن ۵۷ می‌گذرد و بازتاب آن در شعر و داستان.

شاهین نصیری: پدران سیاسی هنوز سالاری می‌کنند

جوانان، نیروی پیش‌برنده انقلاب علیه یک رژیم پدرسالار بودند، اما چه سرنوشتی یافتند؟ و اکنون در مبارزه علیه یک رژیم پدرسالار دیگر، سازمان‌های سیاسی چه توجهی به آنان دارند؟ ساختار سرکوب در ایران، با بهره‌مندی از انباشت سرمایه‌های مادی و انحصار شبکه‌ی قدرت در دست طبقاتی که از حاکمیت ریش سفیدان و تبعیض سنی سود می‌برند، راه را برای سیاست‌ورزی دموکراتیک مسدود کرده است.

علی صدر: اعدوا لهم مااستطعتم من قوه: تبارشناسی سرکوب

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی «انقلابی‌ترین» و شاید در رسیدن به اهدافش موفق‌ترین نهاد شکل‌گرفته بعد از انقلاب ۵۷ برای اسلامیون به‌قدرت‌رسیده باشد. هدف از شکل‌گیری سپاه پاسداران در آغاز تشکیل نهادی با عنوان «گارد ملی» بود تا هم نیرو‌های نظامی شکل گرفته بعد از پیروزی انقلاب را ساختارمند سازد و تحت فرماندهی مشترک درآورد و هم بدیلی برای ژاندارمری و شهربانی و ارتش ازهم‌گسسته شاهنشاهی ایجاد کند. این یادداشت روایتی است از آغاز شکل‌گیری این نهاد.

وحید ولی‌زاده: فرهنگ روشنفکری و انقلاب اسلامی: تضاد یا همدستی؟

صحنه‌ای از مغول‌ها، اثر پرویز کیمیاوی ــ عکس از آرشیوبسیاری بر این باورند که فضای فکری روشنفکری پیش از انقلاب تحت هژمونی چپ بود. چپ مشروعیت رژیم شاه را برانداخت و سپس خمینی و حواریونش از فرصت استفاده کرده و قدرت را به دست گرفتند. در چنین روایتی چپ تقصیرکار اصلی در فاجعه‌ی چهل‌ساله‌ی جمهوری اسلامی است. اما آیا چنین است؟

بهمن پنجعلی:‌ انقلاب و روایت‌های داستانی‌اش

در این چهل سالی که از انقلاب می‌گذرد تعداد آثاری که با محوریت این رخداد تاریخی نوشته شده باشند، به نسبت اهمیت این رخداد چندان زیاد نیست. اغلب این آثار در فاصله‌ی سال ۵۷ تا نیمه‌ی دهه‌ی هفتاد نوشته شده‌اند. این موضوع اتفاقی نیست. جریان غالب ادبیات داستانی ایران از دهه‌ی هفتاد به این سو تحت تاثیر سانسور، فراگیر شدن ارزش‌های مصرفی و برآمدن گفتمان «پایان تاریخ» و زوال گفتمان آرمانخواهی در جهان و به تبع آن در عالم هنر و ادبیات، جریانی تاریخ‌گریز و غیرسیاسی است.

«جمهوری دیوار»: روایت عضو شورای کارگران صنعت نفت اهواز از انقلاب در جنوب

گفت‌و گو با کبری قاسمی که پس از انقلاب به دلیل فعالیت در مقام نماینده کارگران و کارمندان زن شرکت نفت و هواداری از فدائیان خلق در همان ۱۳۵۸ به زندان افتاد. احمد جنتی، حاکم شرع وقت اهواز از بازجویان او بوده است.

«می‌خواهم فراموش کنم»: تصویر انقلاب در خاطرات کودکی

روایت مژده شش ساله از انقلاب: «در ذهن من تصویرهایی مانده‌اند که با تأثری که برانگیخته‌اند و یادآوری و تعریف کردن مداوم تثبیت شده‌اند. تصمیم گرفتم آنها را بنویسم، شاید برای شما هم خاطره‌انگیز باشد.»

گزارش‌هایی از چهل‌سال پیش

برای دورماندن از تحریف تاریخ به دست حامیان و ایدئولوگ‌های دولت‌های پیش و پس از انقلاب، به سراغ گزارش‌هایی رفته‌ایم که پیش از تثبیت قدرت جمهوری اسلامی و در ماه‌های آخر سلطنت یا ماه‌های ابتدایی پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ نوشته شدند.

رخدادهای دوره برآمد انقلاب: دی ۵۶ تا مرداد ۵۷ ؛ مرداد ۵۷ تا دی ۵۷؛ و دی ۵۷ تا پیروزی

یک سال منتهی به پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ در ایران مملوء از اعتراض‌ها، تحولات غیرمنتظره سیاسی و تلاش‌های سیاست‌گذارانه شاه برای فروخواباندن آتش جنبش مردمی بود. قویم رویدادهای انقلاب که مبنای این مطالب است،‌ درست پس از پیروزی انقلاب با فاصله اندکی از آن در نخستین شماره سال ۱۹۸۰ ژورنال «مطالعات ایران» (Iranian Studies) منتشر شد.

انقلاب ایران به روایت اسناد درونی حزب کمونیست ایتالیا ـ بخش اول

در پاییز ۱۹۷۸، زیگموند گینزبرگ، خبرنگار جوان عثمانی‌تبار نشریه ارگان مرکزی حزب مدیریت روزنامه را متقاعد کرد که باید به شکل جامع‌تری انقلاب ایران را پوشش دهند. او گزارش‌هایی محرمانه نیز برای سران حزب آماده کرد. این مطلب یکی از آن گزارش‌های محرمانه به ترجمه سیاوش رنجبر دائمی است.

سرکوب و سلطنت – بخش اول

دو گزارش منتشرشده چند سال پیش از انقلاب ۵۷ در «نیویورک‌تایمز» است. مخالفان شاه همچون مخالفان جمهوری اسلامی ادعاهایی علیه او مطرح می‌کرده‌اند که شاید درباره تصویر ایران شاهنشاهی روشنگری کنند. مقاله‌‌ی احمد فاروقی، کارگردان و گزارش نشستی درباره شکنجه و سرکوب در ایران که در آن رضا براهنی، شاعر و منتقد ادبی حاضر است. بر اساس این دو متن، نمایندگان سرشناس‌ترین سازمان‌های حقوق بشری می‌گویند کارنامه سرکوب و نقض حقوق بشر در زمان شاهنشاهی محمدرضا پهلوی «بدترین» در جهان است.

سرکوب و سلطنت ــ بخش دوم

پاسخ‌‌های شاه به اعتراض‌ها علیه سرکوب؛ از متن گزارشگر نیویورک‌تایمز ۱۹۷۵: «گزین‌گویه مشهور لوئی چهاردهم،‌ «دولت همانا که من‌ام» (“L’état, c’est moi”) را نمی‌توان در مورد هیچ کشور بزرگ دیگری در جهان معاصر به جز ایران صادق دانست. “اعلی‌حضرت همایونی شاهنشاه محمدرضا پهلوی”، همان‌طور که خودش هم روز‌به‌روز بیشتر معترف می‌شود، در واقع تجسد دولت است»

بهائی‌ها: از اقلیت بلاگردان تا وضعیت سرکوب دائم

پیروان آیین بهایی از ابتدای ظهور تا حال حاضر هدف آزار و تعقیب حکومتی یا خشونت اجتماعی مورد تأیید ضمنی دولت قرار داشته‌اند. سرکوب این اقلیت پیش و پس از انقلاب ۱۳۵۷، به شهادت گزارش‌ها اتفاق می‌افتاده است، اما با تفاوتی مشخص.  پیش از انقلاب ۱۳۵۷ بهائی‌ها یک «اقلیت بلاگردان» بودند، یعنی سرکوب آنها تحت حمایت حکومت برای انحراف افکار عمومی از دیگر مشکلات شدت می‌گرفت. پس از انقلاب سرکوب به وضعیت دائم بدل شد.

آرایش نیروها در آستانه انقلاب از دید نیویورک‌تایمز ــ قسمت اول: «بدیلی برای شاه وجود ندارد»

شاه در تخت جمشید در آغاز جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، مهر ۱۳۵۰ ــ‌ عکس: AFPهنوز بسیاری از نیروهای انقلاب به این متهم می‌شوند که «جاده‌ صاف‌کن» راه رسیدن روح‌الله خمینی به قدرت بودند. طرفداران شاهنشاهی و برخی دیگر از گروه‌های اپوزیسیون تمایزی بین انقلاب ۵۷ با جمهوری اسلامی قایل نمی‌شوند. نیروهای انقلابی مخالف جمهوری اسلامی سهم بیشتری در انقلاب ۵۷ برای خود قائل هستند و می‌گویند هژمونیک‌شدن خمینی تنها در ماه‌ها و حتی هفته‌های آخر انقلاب رخ داد و حاصل آرایش تصادفی نیروهای انقلابی بود. گزارشی از چهل‌سال پیش را در همین رابطه در زمانه بخوانید.

قسمت دوم: «خمینی بیش از حد قدرتمند شده است»

روح‌الله خمینی در روز بازگشت به ایران ــ عکس: AFPنخستین گزارشی که از نیویورک‌تایمز در بخش اول «آرایش نیروهای در آستانه انقلاب» ترجمه شد، از نبود بدیل مشخص در برابر شاه می‌گفت. اما هشدار می‌داد که سرکوب شدید همه مخالفان در برابر سهل‌انگاری بیشتر نسبت به اسلام‌گرایان، آنها را در میان اپوزیسیون در موضع قدرت  قرار داده است. گزارش این مطلب به ۲۶ آذر ۵۷ باز می‌گردد؛ بیش از یک‌ماه پس از گزارش قبلی. این بار فعالان انقلابی در ایران به نویسنده گزارش می‌گویند که برای شاه کار از کار گذشته‌ است و خمینی در شرف تسلط بر اوضاع.

انقلاب علیه سرمایه

«انقلاب علیه سرمایه [کاپیتال]» عنوان مطلب معروف و تاثیرگذار آنتونیو گرامشی درباره انقلاب اکتبر روسیه است که چند هفته پس از تسخیر قدرت توسط بلشویک‌ها در روزنامه آوانتی، ارگان حزب سوسیالیست ایتالیا منتشر شد. ۶۲ سال بعد، هفته‌نامه‌‌ی ریناشیتا که توسط یار دیرین گرامشی، پالمیرو تولیاتی بنیانگذاری شد و نقش ارگان نظری حزب را ایفا می‌کرد، در نخستین شماره پس از سقوط رژیم شاه از همان عنوان در سرمقاله خود استفاده کرد. این سرمقاله که به تحلیلی درباره ادامه روند انقلاب در ایران اختصاص داده شده، آن را انقلابی علیه سرمایه می‌خواند که مشارکت‌کنندگان در آن در پی راهی متفاوت از راه «مارکسیست‌ها» بودند.

◄ این پرونده با مطالب جدید به‌روز می‌شود.

از مطالب قدیمی‎تر

انقلاب ایران: چالشی برای نظریه اجتماعی

Share