تکنیک آواز و پرورش صدا

<p>شقایق کمالی - &laquo;صدای انسان در ذاتِ خود تجلی روح او&zwnj;ست. صدا از یک سو راه دستیابی به درون است و از سوی دیگر به دنیای خارج از خود. نمی&zwnj;توان صدایی را پرورش داد بدون اینکه پرورش و بلوغ انسان را در کل مد نظر داشت. پرورش صدا یعنی هنر&zwnj;جو را به وسیله صدا به ذات خود و نیروهای نهفته&zwnj;اش هدایت کردن؛ یعنی راهنمایی هنرجو برای درک عملکرد صدا&zwnj; از طریق دریافت رابطه&zwnj;های حقیقی آن؛ یعنی هدایت او در بکارگیری &zwnj;صدا برای بیان صادقانۀ احساس.&raquo;</p> <!--break--> <p><em> کتاب &laquo;هایِ&raquo; کوچک (Der kleine Hay ) با تصحیح فریتس رویش ( Fritz Reusch) </em></p> <p>&nbsp;</p> <p>در جستاری که اکنون پیش روی شما قرار دارد، پس از یک مقدمه کوتاه به تعریف فن یا تکنیک آواز و سپس به تنفس صحیح به عنوان پایه و اساس این فن می&zwnj;پردازم. آگاهی&zwnj; از نکات مطرح شده بی&zwnj;شک برای تمام کسانی که به گونه&zwnj;ای با صدا سر و کار دارند، مانند گویندگان، بازیگران و دوبلور&zwnj;ها یا حتی آموزگاران و تمام کسانی که اصولاً به سلامتی بدن و به&zwnj;خصوص سلامتی و طنین صدای خود اهمیت می&zwnj;دهند، مفید خواهد بود. در پایان این جستار تمرین&zwnj;هایی عملی را پیشنهاد کرده&zwnj;ام. این تمرین&zwnj;ها طبیعتاً تنها پیشنهادهایی برای آغاز هستند که می&zwnj;بایست آموزگاران و هنرجویان با به&zwnj;کارگیری نیروی خلاقه&zwnj;شان آن&zwnj;ها را کامل&zwnj;تر کنند. هدف این مقاله تنها نشان دادن نقطۀ آغاز به علاقه&zwnj;مندان این رشته هنری است.</p> <p>&nbsp;</p> <p>برای یادگیری سیستماتیک هر هنر می&zwnj;بایست نخست به یادگیری ابزار کار و علوم آن هنر همت نمود. مسلماً یادگیری علوم و فنون یک هنر، از انسان یک هنرمند نمی&zwnj;سازد و خواندن آواز نیز با یادگیری فنون و آشنایی و تسلط بر ابزار این هنر و پرداختن به تئوری آن پایان نمی&zwnj;پذیرد. برای خواندن آواز باید چیزی بیش از این داشت. می&zwnj;بایست علاوه بر تسلط بر فن بتوان یک ترانه را - چه ازنظر موسیقایی و چه از نظر متن آن - و احساس نهفته در آن به&zwnj;طور کامل درک کرد. می&zwnj;بایست قادر بود با احساس درونی به آن ترانه نفوذ کرد تا بیان صادقانه و دور از تصنع آن امکان&zwnj;پذیر گردد. به بیانی دیگر، خواننده باید قادر به ایجاد رابطه میان احساس و فن آموخته شده باشد و علاوه بر آن نیز بتواند احساسش را بیان کند. اشاره می&zwnj;کنم که داشتن احساس با بیان آن دو موضوع کاملا متفاوت&zwnj;اند. چه بسا در زندگی به انسان&zwnj;های پراحساس برمی&zwnj;خوریم که از بیان احساس خود عاجزند. بنابراین هنرمند آوازه&zwnj;خوان کسی است که قادر به درک یک ترانه و احساس آن است و نه تنها قادر به بیان آن احساس است بلکه پر از اشتیاق برای در میان گذاشتن آن با دیگران است.</p> <p>&nbsp;</p> <p>پرداختن به تئوری تکنیک آواز کار ساده&zwnj;ای نیست. زیرا در فرهنگ موسیقی ایرانی اصولاً به اجرای عملی موسیقی و در پی آن به تربیت نوازنده یا خواننده بیشتر اهمیت داده می&zwnj;شود تا درگیرشدن با تئوری. لذا نوشتن در این زمینه به زبان پارسی به دلیل کمبود آثار مکتوب و دسترسی به مفاهیمی که موضوع را روشن و بدون ایجاد سوء&zwnj;تفاهم بیان کنند، کار ساده&zwnj;ای نیست؛ و از سویی درست به همین دلیل وجود زمینه تئوریک برای پیشرفت این هنر ضروری است زیرا تئوری زمینه بحث و جدل را فراهم می&zwnj;سازد و علاوه بر آن با مراجعه به آن و تکمیل تدریجی آن پیشرفت و تکامل این هنر را از یک سو در فرهنگ ما به پیش می&zwnj;برد و از سوی دیگر تجربیات ما را برای آیندگان به جای می&zwnj;گذارد.</p> <p>&nbsp;</p> <p>به&zwnj;کارگیری برخی از واژ&zwnj;ه&zwnj;ها در زمینه آواز به&zwnj;دلیل گستردگی مفهوم آن&zwnj;ها در زبان ما شاید بسیار غریب باشد. برای پرهیز از ایجاد سوءتفاهم، توضیح دقیق بعضی از واژه&zwnj;ها یا یادآوری معادل آن&zwnj;ها به زبان انگلیسی یا آلمانی ضروری است تا در صورت لزوم علاقمندان بتوانند آن&zwnj;ها را در منابع دیگر جست&zwnj;وجو کنند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>گرچه بسیاری از مطالب مطرح&zwnj;شده در این مقاله برای پرورش صدا در سخن&zwnj;گویی نیز صادق است اما در بیشتر موارد&zwnj; هرگاه از صدا سخن می&zwnj;رود، منظور صدای آوازی است. گاهی نیز از صدا به عنوان یک &laquo;فونکسیون&raquo; از بدن به طور عمومی سخن رفته است. فرق صدای آوازی با صدای سخن&zwnj;گویی، درآمیخته&zwnj; شدن عناصر آهنگ و ریتم و یا به&zwnj;عبارتی موسیقی با صدای آوازی است. یعنی خواننده علاوه بر ادای صحیح متن باید صدای خود را با آهنگی که دارای ریتمی خاص است درآمیزد.</p> <p>&nbsp;</p> <p>هدف از نوشتن این مقاله جایگزینی آموزگار نیست زیرا آواز را- مانند هر ساز دیگر- نمی&zwnj;توان بدون کنترل دقیق آموزگاری با گوشی قوی و حساس به طور سیستماتیک فراگرفت. متأسفانه در سال&zwnj;های اخیر به دلیل کمبود آموزگاران مجرب در ایران اشخاصی بی&zwnj;صلاحیت در زمینه موسیقی و به&zwnj;خصوص آوازمشغول تدریس هستند. اشخاصی که درجه استادی نیز به خود داده و مفهوم این واژه را نیز بی&zwnj;اعتبار کرده&zwnj;اند. این اشخاص نه تنها باعث اتلاف وقت و دلسردی هنرجویان تشنه یادگیری می&zwnj;شوند، بلکه ضرر&zwnj;های جبران&zwnj;ناپذیری را نیز باعث می&zwnj;گردند. علاوه بر آن باعث نازل نگاه داشتن سطح این هنر و اشاعه اشتباهاتی در فرهنگ این هنر می&zwnj;گردند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>مطالب زیر تنها برای روشن ترشدن نکاتی است که بی&zwnj;شک نزد یک آموزگار مجرب نیز به آن پرداخته می&zwnj;شود. مطالعه و ژرف&zwnj;نگری در باب این نکات به دریافت دقیق&zwnj;تر آن&zwnj;ها یاری خواهد رسانید.</p> <p>&nbsp;</p> <p>با پرداختن به فن آواز، هنرجو با ابزار این هنر، یعنی بکارگیری ماهرانه صدای خود، امکانات و محدودیت&zwnj;های آن آشنا می&zwnj;شود؛ برای آن تنش&zwnj;های اضافی بدن را که مانعی در راه نفس روان و تولید صدای پرطنین ( Resonanz ) است شناخته و در رفع آن&zwnj;ها کوشش می&zwnj;کند؛ شیوه ادای راحت و بدون زحمت واژه&zwnj;ها (Artikulation ) را می&zwnj;آموزد و در کنار آن گوش خود را نیز برای شنیدن هرچه دقیق&zwnj;تر ظرائف پرورش می&zwnj;دهد. به تعبیری هدف از تربیت صدا و فن خواندن آواز نه یادگیری آن، بلکه درک آگاهانه مکانیزم و فونکسیون&zwnj;هایی است که به&zwnj;کار بستن آن&zwnj;ها به ایجاد صدایی پرطنین و رسا می&zwnj;انجامد، یعنی فونکسیون&zwnj;هایی که انسان با آن&zwnj;ها به دنیا آمده است. پرورش صدا یعنی آزاد کردن و تنش&zwnj;زدایی از بدن و فراهم کردن شرایطی که در آن حرکات و &laquo;فونکسیون&raquo;&zwnj;های بدن بدون تلاش بیهوده و تقلا انجام گیرند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>روش تدریس آواز سنتی درایران بعضاً سینه به سینه بوده و به از حفظ کردن دستگاه&zwnj;های موسیقی ایرانی و گوشه&zwnj;های آن&zwnj;ها محدود می&zwnj;شود. این روش را علی محمد تهرانی در کتاب خود &laquo;آواز ایرانی&raquo;، <strong>روش تقلیدی </strong>نامیده است و من نیز از این اصطلاح استفاده می&zwnj;کنم. در نزد آموزگاران این روش علاقه&zwnj;مندانی که به&zwnj;طور طبیعی صدایی متحرک و چالاک دارند برای یادگیری آواز ایرانی مناسب و با استعداد تلقی شده و گروه بزرگ&zwnj;تری از آن&zwnj;ها که به دلیلی فاقد این توانایی هستند از ادامه تحصیل در این رشته منع می&zwnj;گردند و این در حالی است که <strong>هر انسان با حنجره سالم قادر به آموختن آواز است. </strong>در نتیجه آموزگار آواز ایرانی اصولاً به خود زحمت یافتن دلایل این ناتوانی و رفع آن را نمی&zwnj;دهد. قبل از پرداختن به خواندن دستگاه&zwnj;ها و گوشه&zwnj;های آوازی، فن خواندن آواز و تسلط بر صدا قرار دارد که در روش تقلیدی تا آنجا که می&zwnj;دانم به آن پرداخته نمی&zwnj;شود. توجه به فن یا تکنیک آواز &zwnj;و راهنمایی هنرجو برای یادگیری آن وظیفه هر آموزگار آواز است؛ آموزگاری که خود در این هنرعملا تجربه اندوخته است.</p> <p>&nbsp;</p> <p>آموزگار مجرب با شنیدن صدای هنرجو به توانایی&zwnj; صدای&zwnj; او پی برده و به ضعف&zwnj;های او آگاه می&zwnj;شود. آموزگار با تجربه&zwnj; با توجه به امکانات طبیعی صدای هنرجو به کمک تمرین&zwnj;های مناسب او را برای رسیدن به صدایی ایده&zwnj;آل یاری می&zwnj;کند و با تمرین&zwnj;های بیهوده وقت هنرآموز را به هدر نمی&zwnj;دهد. تأکید بر &laquo;توانایی&zwnj;های طبیعی نهفته در صدای هنرجو&raquo; است، زیرا نادیده انگاشتن توانایی&zwnj;های یک صدا و بی&zwnj;توجهی به این توانایی&zwnj;ها و مرزهای&zwnj; آن نتیجه&zwnj;ای جز آسیب رساندن به صدا نخواهد داشت. هرگونه فشار بیهوده در هنگام خواندن آواز، دیر یا زود باعث کاسته شدن چالاکی، طنین و حجم صدا و به دنبال آن پرتنش و خشن&zwnj;شدن آن، بیماری&zwnj;های گوناگون و فرسوده شدن زودرس اندام تولید صدا خواهد شد. کم نیستند خوانندگانی که در صدای آن&zwnj;ها نه تنها فشار و تقلا را می&zwnj;توان شنید، بلکه آن را می&zwnj;توان به وضوح در حالت چهره (Mimik) و بدن (K&ouml;rperhaltung ) آن&zwnj;ها به هنگام اجرا نیز مشاهده کرد.</p> <p>&nbsp;</p> <p><strong>تکنیک یا فن آوازخوانی</strong> (Gesangstechnik )<strong> چیست؟</strong></p> <p>&nbsp;</p> <p>تکنیک درست و استوار آواز نتیجه کنش&zwnj;های (Funktion ) متفاوتی در بدن است که به گونه&zwnj;ای در یک رابطه سالم و متوازن با یکدیگر قرار می&zwnj;گیرند. این کنش&zwnj;ها عبارت&zwnj;اند از تنفس، زیر و بمی صدا، رزونانس (Resonanz)، ادای دقیق و چالاک واژه&zwnj;ها (Artikulation) و تمرکز. هماهنگی مناسب و متوازن این کنش&zwnj;ها با هم، آواز را به عنوان یک ساز واحد و یکپارچه با کارآیی نیرومند تشکیل می&zwnj;دهد؛ و کم&zwnj;کاری هر یک از آن&zwnj;ها از شکوفایی توانایی&zwnj;های بالقوه صدا جلوگیری کرده و دیر یا زود در عملکرد سالم و زنده آن تولید اشکال می&zwnj;&zwnj;کند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>تنها شمار بسیار اندکی از نوآموزان در رده خوانندگان طبیعی ( Naturs&auml;nger ) قرار می&zwnj;گیرند. نزد آن&zwnj;ها صدا&zwnj; نقش طبیعی خود را بی&zwnj;کم و کاست انجام می&zwnj;دهد، تکنیک تنفس آن&zwnj;ها برای آواز مناسب است، صدایشان دارای تعادل طبیعی در تمام محدوده صوتی خود - چه در زیر و چه در بم - است، حفره&zwnj;های تشدید صدای آن&zwnj;ها باز و فعال هستند و اندام گفتاری آن&zwnj;ها چالاک و بدون تنش است. این&zwnj;گونه هنرجویان به تحصیلات طولانی نیازی ندارند، زیرا دریافت آگاهانه فونکسیون صدا نزد آنها به دلیل آماده بودن بدنشان سریع و بی&zwnj;واسطه انجام می&zwnj;گیرد. اما در گروه بیشتری از هنرجویان به دلایلی رابطه و هماهنگی میان این کنش&zwnj;ها به مانع خورده و نزد آن&zwnj;ها با تلاش بیش از حد (زور زدن به هنگام خواندن) یا با تنبلی فونکسیون&zwnj;ها روبرو هستیم. به &zwnj;عبارتی پرداختن به تکنیک آواز هیچ چیز نیست جز تنش&zwnj;زدایی از بدن و برطرف کردن این موانع. بنابراین با پرداختن به تمام این کنش&zwnj;ها و ایجاد رابطه متوازن میان آن&zwnj;ها است که هنرجو قدم به قدم با ساز درون خود آشنا شده و آن را آماده برای تولید صدایی رسا و موزون می&zwnj;کند. فراموش نکنیم که در مورد صدا ما با یک ساز بسیار حساس فیزیولوژیک روبرو هستیم که هنگام پرداختن به آن باید به بهداشت و سلامتی آن نیز توجه داشت. تنها با پرداختن به تمام عناصر نام برده است که سلامتی صدا و کارآیی ایده&zwnj;آل آن امکان&zwnj;پذیر و برای سال&zwnj;های متمادی تضمین می&zwnj;گردد.</p> <p>&nbsp;</p> <p>در ادامه، گام به گام به کاوش در عواملی که در تولید صدای موزون سهیم هستند خواهم پرداخت. اما پیش از آن اشاره به سه نکته ضروری است:</p> <p>&nbsp;</p> <p>۱-توصیه می&zwnj;شود فراگیری جدی تکنیک آواز پس از دوران بلوغ آغاز شود. در دوره بلوغ حنجره - خصوصاً نزد پسرها- دستخوش تغییر و رشد ناگهانی می&zwnj;شود و صدا اصولاً در فونکسیون خود نامطمئن و حساس است. روند رشد حنجره در بین دختر&zwnj;ها به شدت پسر&zwnj;ها صورت نمی&zwnj;گیرد اما آن&zwnj;ها نیز بهتر است پس از پشت سرگذاشتن دوران بلوغ به فراگیری تکنیک آواز بپردازند. پیش از این دوره، یعنی در دوران کودکی و نوجوانی، تنها باید توجه نمود که آن&zwnj;ها آوازهای مناسب با صدای خود بخوانند و اصولاً با بلند سخن گفتن یا فریاد زدن به صدای خود آسیب نرسانند. لذا به مادران جوان توصیه می&zwnj;کنم که هر چه بیشتر به کودکان خود ترانه&zwnj;های کودکانه را آموخته و همراه با آن&zwnj;ها بخوانند. خواندن در گروه&zwnj;های کُر در کودکی و نوجوانی که سرپرستی آن&zwnj;ها را رهبران مجرب &ndash; و با تجربه در صدای کودک &ndash; به عهده دارند نیز توصیه می&zwnj;شود. بر &laquo;سرپرست مجرب&raquo; تأکید می&zwnj;کنم زیرا تمایل کودکان به تقلید بی&zwnj;چون و چرا، حتی از اشتباه خواندن یا صحبت کردن بزرگسالان، آن&zwnj;ها را در معرض آسیب&zwnj;های جدی و علاج&zwnj;ناپذیر قرار می&zwnj;دهد. سرپرستی که خصوصاً در این رابطه با کودکان و نوجوانان کارمی&zwnj;کند باید به ارتفاع مناسب صدای آن&zwnj;ها توجه کرده و خود صدایی نرم، لطیف و بدون تنش داشته باشد.</p> <p>&nbsp;</p> <p>۲-شرط لازم برای صدای خوب به&zwnj;طورکلی داشتن بدنی سالم، پرتحرک و چالاک است. باید بدانیم که هر بخشی از بدن که به اندازه کافی مورد استفاده قرار نگیرد به&zwnj;تدریج تحلیل رفته و قدرت طبیعی&zwnj;اش را از دست می&zwnj;دهد. ماهیچه&zwnj;های بدن سالم و پرتحرک اما دارای استحکام، قدرت طبیعی، تعادل و قدرت جهش است و در نتیجه فونکسیون های آن نیز سالم و ایده&zwnj;آل هستند. هنگام خواندن، بدن ما تبدیل به یک ساز می&zwnj;گردد و طبیعی است که کارکرد سالم این ساز به سلامتی جسمی و روحی وابسته است. اما چرا سلامتی روحی؟ زیرا عدم تعادل روحی در فیزیک انسان منعکس می&zwnj;شود و نخستین اندامی که آن را بدون تحریف منعکس می&zwnj;کند، اندام بسیارحساس حنجره است. در صدای یک انسان وضعیت روحی و احوال او را می&zwnj;توان احساس کرد و شنید. &zwnj; اعتماد به نفس یا عدم آن، استرس یا آرامش درونی، ضعف، غم، شادی، بغض، خستگی و خشم در صدای انسان منعکس می&zwnj;شود و انسانی که از نظر روانی و یا جسمی سالم نباشد، طبیعتاً نمی&zwnj;تواند خوب بخواند یا با صدایی گرم و رسا صحبت کند. اشاره می&zwnj;کنم که در غرب یادگیری و خواندن آواز در بخش روان&zwnj;درمانی نیز به&zwnj;کارگرفته می&zwnj;شود. به عبارتی در روند یادگیری آواز، هنرجو (یا بیمار در روان&zwnj;&zwnj;درمانی) وادارمی&zwnj;شود در بازسازی تعادل جسمی و روحی خود بکوشد. در این راه به بررسی دقیق درون خود می&zwnj;پردازد، توانایی&zwnj;های خود را شناخته و به ضعف&zwnj;هایش پی می&zwnj;برد و سعی در زدودن آن&zwnj;ها می&zwnj;کند و یا در صورت عدم وجود این امکان - آن&zwnj;ها را می&zwnj;پذیرد. درباره کارکردهای روان&zwnj;درمانی&zwnj; آواز به همین اشاره بسنده می&zwnj;کنم، زیرا بحث دقیق و ژرف درباره آن از چهارچوب این گفتار و تخصص من خارج است و علاوه بر آن ما را از جنبه هنری آواز دور می&zwnj;کند.</p> <p>&nbsp;</p> <p>۳-نکته آخر وجود حواس درونی قوی&zwnj; است. حواس درونی در روند تمرکز بر خود و دریافت حرکات و تغییرات ظریف در بدن و حس&zwnj;های درونی پرورش یافته و رشد می&zwnj;کند. در زمینه آواز ما تا حدود زیادی با حرکات بسیار ظریف در بدن (Feinmotorik) سر و کارداریم. حواس درونی به ما کمک می&zwnj;کند تا این حرکات و همچنین احساسات خود را دریافت و به طور واقع&zwnj;بینانه ارزیابی کنیم.</p> <p>&nbsp;</p> <p>مهم&zwnj;ترین موضوع دررابطه با تکنیک آواز مبحث <strong>تنفس </strong>است. فراگیری تنفس صحیح نه تنها برای کسانی که به نوعی با صدا سر و کاردارند، بلکه برای تمام کسانی که به سلامتی جسمی و روحی خود علاقمند می&zwnj;باشند قابل اهمیت است. تنفس صحیح با سلامتی بدن نسبت مستقیم دارد. پرداختن و تمرکز بر تنفس و تلاش برای اصلاح کردن آن در مجموع، تأثیری شفادهنده و آرامش&zwnj;بخش بر جسم و روان دارد. نه تنها سرچشمه بسیاری از بیماری&zwnj;ها را می&zwnj;بایست در تنفس اشتباه، سطحی و ناکافی جست&zwnj;وجو کرد، بلکه بیشتر بیماری&zwnj;های جسمی و روحی نیز نشانه&zwnj;های خود را در درجۀ نخست با دگرگونی شیوه تنفس نمایان می&zwnj;سازند. <br /> <br /> ادامه دارد</p> <p><a href="http://www.shagayegh-kamali.com/">لینک: سایت شقایق کمالی</a></p> <p>ایمیل شقایق کمالی:</p> <p>s.Kamali@gmx.de</p> <p>&nbsp;</p>