ارتباط ناشناخته. ارتباط بدون سانسور. ارتباط برقرار نمی‌شود. سایت اصلی احتمالاً زیر سانسور است. ارتباط با سایت (های) موازی برقرار شد. ارتباط برقرار نمی‌شود. ارتباط اینترنت خود را امتحان کنید. احتمال دارد اینترنت به طور سراسری قطع شده باشد. ادامه مطلب

ویکی‌پدیای فارسی تا چه حد قابل اعتماد است؟

آرمانشهر ویکی‌پدیای فارسی آزاد و سئوال‌هایی بی پاسخ

بحث و گفت‌وگو در رسانه‌های فارسی زبان خارج از ایران و رسانه‌های اجتماعی در مورد ویکی‌پدیای فارسی وارد هفته ششم شد. سئوال اصلی این است: آیا حکومت ایران در تلاش برای نفوذ بر صفحات ویکی‌پدیا و تحریف حقایق است؟

بحث و گفت‌وگو در رسانه‌های فارسی زبان خارج از ایران و رسانه‌های اجتماعی در مورد ویکی‌پدیای فارسی وارد هفته ششم شد. چندین مقاله و برنامه تلویزیونی و صدها نظر در رسانه‌های اجتماعی چند سئوال عمده را پیرامون ویکی‌پدیا و به طور خاص ویکی‌پدیای فارسی مطرح می‌کنند.

آیا حکومت ایران در تلاش برای نفوذ بر صفحات ویکی‌پدیا و تحریف حقایق است؟

تا چه اندازه می‌توان به مطالب مندرج در ویکی‌پدیا اعتماد کرد؟

کیفیت و درستی مطالب ویکی‌پدیای فارسی در مقایسه با ویکی‌پدیای انگلیسی چگونه است؟ و در نهایت این‌که وظیفه مدیران ویکی‌پدیا و نیز کاربران چیست؟

سامانتا لین، مدیر ارتباطات بنیاد ویکی‌مدیا به زمانه گفت که تحریف و سوءاستفاده از ویکی‌پدیا برای منافع شخصی یا سیاسی به طور مستقیم خلاف هدف و ماموریت ویکی‌پدیا است که می‌خواهد منبعی معتبر و بی‌طرف برای ارائه دانش رایگان برای جهان باشد.

مورد عجیب ویکی‌پدیای فارسی

روز بیستم شهریور سایت اوپن دموکراسی مطلبی با این عنوان به قلم سینا ذکاوت منتشر کرد: "ویکی‌پدیای فارسی: منبعی مستقل یا ابزاری در دست دولت ایران؟" گزارش تحقیقی اوپن دموکراسی به زبان انگلیسی توجه چندانی را به خود جلب نکرد تا یک هفته پس از آن که "زمانه" ترجمه فارسی از این مطلب را منتشر کرد و جنجال اخیر پیرامون ویکی‌پدیای فارسی آغاز شد. ذکاوت در مطلب خود با بررسی چندین نشستی که با حضور ویراستاران و مدیران ویکی‌پدیای فارسی و مسئولان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در ایران برگزار شده بود، شائبه احتمال همکاری یا وجود رابطه‌ای میان این مدیران (داوطلب) ویکی‌پدیای فارسی و نهاد اصلی مامور سانسور و ممیزی در ایران را مطرح کرده بود و از آن پس این سوال برای هفته‌ها موضوع بحث کاربران فضای مجازی شد: آیا حکومت ایران بدنبال تحریف و سانسور محتوای ویکی‌پدیای فارسی است؟

نمونه‌ای پرسش‌انگیز: دو روایت از جنگ در سوریه

یکی از موارد دیگری که در مقاله اوپن دموکراسی به آن اشاره شده بود، وجود دو روایت متفاوت از "مداخله ایران در جنگ داخلی سوریه" در ویکی‌پدیای فارسی و ویکی‌پدیای انگلیسی است. کاربران دیگری هم به تحریف و یا سانسور واقعیت‌ها در صفحات مربوط به برخی مقام‌های جمهوری اسلامی ایران و نیز مطالبی که در مورد اقلیت‌های مذهبی در ویکی‌پدیای فارسی منتشر شده اشاره کردند.

سینا ذکاوت، فعال در زمینه عدالت اجتماعی که مقاله اوپن دموکراسی را نوشته است به زمانه گفت که تحقیق در مورد ویکی‌پدیای فارسی اتفاقی آغاز شد.

ذکاوت گفت: «با مقایسه چند مقاله که از نظر سیاسی حساس بودند در ویکی‌پدیای فارسی و انگلیسی این تحقیقات آغازشد. ناهمخوانی روایات در مورد وقایع مهمی نظیر جنگ داخلی در سوریه اولین انگیزه بود. از آنجا بود که به اطلاعاتی در مورد نشست سال گذشته میان تیم ویکی‌پدیای فارسی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران پی بردم و آنچه را که در نشست‌ها رخ بود دقیق‌تر بررسی کردم. نوشتن مقاله از این‌جا آغاز شد.»

بزرگ‌ کنید
اسکرین‌شات صفحه انگلیسی و فارسی ویکی‌پدیا مربوط به «مداخله ایران در جنگ داخلی سوریه»

یکی از چندین جلسات مورد اشاره ذکاوت جلسه‌ای است که روز بیستم شهریور ماه سال گذشته با عنوان «نشست تخصصی کاربرد تکنیک‌های ویکی‌پدیا در ارتباطات» و با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار شده بود.

شخصی که با مسائل پیرامون این جلسه آشنایی داشت اما خواست که نامی از او برده شود، به زمانه گفت که ویراستاران ویکی‌پدیای فارسی از طریق یک کاربر ویکی‌پدیا به این جلسه دعوت شده بودند. او گفت که سه ویراستار و یک کاربر در جلسه شهریور سال گذشته حضور داشتند و رابط مدیران با وزارت ارشاد فرد چهارم یعنی کاربر بوده. منبع زمانه افزود، سه مدیر حاضر در این جلسه هرگز تماسی با مدیران و مسئولان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی پس از آن جلسه نداشته‌اند.

بزرگ‌ کنید
نشست تخصصی دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها با موضوع کاربردها و تکنیک‌های ویکی‌پدیا در ارتباطات – از چپ به راست: احمد عامری، آرش سلیمانی، محمد حیدرزاده، محسن سالک و حمید ضیایی‌پرور. | منبع: دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها.

پاسخ مسئولان ویکی‌پدیا

کاربران ایرانی ویکی‌پدیا و فعالان رسانه پس از طرح این موضوعات از بنیاد ویکی‌پدیا توضیح خواستند. بنیاد ویکی‌مدیا که گرداننده امور ویکی‌پدیا در سطح جهان است در گفت‌وگویی با زمانه به مسائل مطرح شده پاسخ داد.

سامانتا لین، مدیر ارتباطات بنیاد ویکی‌مدیا به زمانه گفت: «ما ادعاهای مطرح شده در مقاله (اوپن دموکراسی) را بررسی کردیم و شماری از این ادعاها را مستدل نیافتیم.»

مدیر ارتباطات ویکی‌مدیا توضیح بیشتری مبنی بر این‌که کدام دسته از ادعا‌ها ممکن است مستدل و درست باشند، نداد.

لین افزود: «شعبه مستقل ویکی‌مدیا در ایران، گروه کاربران ایرانی ویکی‌مدیا است که یک گروه محلی متشکل از داوطلبان فعالی است که به طور مرتب گردهم می‌آیند، نشست برگزار می‌کنند، به دیگران ویرایش در ویکی‌پدیا را آموزش می‌دهند و با گروه‌هایی که به چگونگی کار ویکی‌پدیا علاقمند هستند صحبت می‌کنند. در حالی که ویکی‌پدیای فارسی رشد می‌کند، جامعه آن نیز همچنان به بررسی مقالات ادامه می‌دهد تا از دقت، بی طرفی و مطابقت مطالب با استانداردها اطمینان حاصل کند.»

ویکی‌پدیای فارسی دو سال پس از تاسیس ویکی‌پدیای انگلیسی راه‌اندازی شد و اکنون با گذشت ۱۶ سال بر اساس آنچه در وب سایت ویکی‌پدیا آمده، بیش از نیم میلیون مقاله به زبان فارسی دارد. هر چند این تعداد مقاله برای رسانه‌ای که داوطلبانه گردانده می‌شود قابل توجه است، اما از این سئوال گریزی نیست:

«آیا می‌شود به این مقالات اعتماد کرد؟»

تمام گرفتاری‌های ویکی‌پدیا

ویکی‌پدیا و مدیران آن در سطح جهانی مدعی هستند که ویکی‌پدیا یک دایره‌المعارف مستقل منبع باز است، هرچند که بحث در مورد تحریف محتوای ویکی‌پدیا تنها منحصر به صفحات فارسی آن نمی‌شود.

مشکلات مطرح پیرامون ویکی‌پدیا به طور کلی شامل نوشتن مطلب در ازای دریافت پول، ویرایش‌های عقیدتی، فعالیت مبلغان حکومتی و روابط عمومی‌ها می‌شود. این دسته از فعالیت‌ها که گاه به صورت فردی و گاه به صورت سازمان‌یافته صورت می‌گیرد محتوای این دایره‌المعارف آزاد را مخدوش کرده و این منحصربه زبان فارسی نیست بلکه دیگر زبان‌ها را هم در برمی‌گیرد.

خانم لین به زمانه گفت که کاربران ویکی‌پدیا به طور مرتب بر مطالب نظارت دارند: «مدیران داوطلب (عمدتا ارشد، ویراستاران مورد اعتمادی که توسط دیگر داوطلبان انتخاب شده‌اند و ابزارهای نظارتی دارند) ضمن تحقیق و ملاحظه رفتارهای منفی، مقالات را بی‌طرف و معتبر نگه می‌دارند.»

او گفت که بنیاد ویکی‌مدیا به شدت در برابر سانسور ویکی‌پدیا می‌ایستد و از درخواست‌های دولت‌ها برای حذف یا تغییر محتوا مگر آن که به لحاظ قانونی لازم باشد، پیروی نمی‌کند.

خانم لین همچنین به مورد شکایت بنیاد ویکی‌مدیا از ترکیه به دلیل مسدود کردن ویکی‌پدیا اشاره کرد و گفت: ‌«ما اخیرا به دادگاه حقوق بشر اروپا پرونده‌ای علیه ترکیه گشوده و از آن شکایت کرده‌ایم تا به مسدود کردن دو ساله صفحات ویکی‌پدیا در ترکیه پایان داده شود.»

به گفته سامانتا لین، ترکیه پس از آن که ویکی‌پدیا به درخواست این کشور برای حذف مطلبی توجه نکرد، ویکی‌پدیا را فیلتر کرد.

اهمیت ویکی‌پدیا برای حکومت ایران

مقاله اوپن دموکراسی نخستین موردی نیست که در آن به تلاش حکومت ایران برای نفوذ بر ویکی‌پدیا اشاره شده. شش سال پیش، مرکز مطالعات ارتباطات جهانی دانشگاه پنسیلوانیا نتیجه یک تحقیق در مورد سانسور ویکی‌پدیا در ایران را منتشر کرد. دو پژوهشگر به نام‌های کالین اندرسون و نیما ناظری در آن زمان یک مطالعه مفصل در مورد ویکی‌پدیای فارسی انجام دادند.

در آن زمان (سال ۲۰۱۳) تعداد مقالات فارسی ویکی‌پدیا حدود ۳۰۰ هزار مقاله بود. این دو پژوهشگر ۹۶۳ مقاله را در ویکی‌پدیا شناسایی کردند که توسط دولت ایران مسدود (فیلتر) شده بود. بر اساس این تحقیق، عمده مقالات مسدود شده حاوی مضامین اجتماعی-سیاسی و جنسی بودند.

محتوای سانسورشده ویکی‌پدیای فارسی در آن زمان در شش دسته طبقه‌بندی می‌شد: سیاسی و مدنی، جنسی و جنسیتی، دینی، حقوق بشری، هنری، روزنامه‌نگاری و رسانه‌ای و دانشگاهی.

اما چرا محتوای یک دانشنامه آزاد باید برای مقام‌های ایرانی و حکومت مهم باشد؟

اینترنت برای مقام‌های ایرانی به مثابه شمشیری دولبه است، اینترنت و رسانه اجتماعی را می‌خواهند آنجا که برای مصارف شخصی و سیاسی‌شان مورد استفاده قرار گیرد و همزمان برای عموم مردم آن را فیلتر می‌کنند.

برخورد مقام‌های ایرانی با اینترنت تقریبا مشابه با رفتاری است که با رسانه‌ها دارند و دسترس شهروندان را تا حد ممکن محدود می‌کنند مگر آنکه از نشر سیاسی با خط سیاسی نظام همخوانی داشته باشد.

بر اساس آخرین داده‌هایی که در سایت بانک جهانی منتشر شده، حدود ۷۰ درصد جمعیت ایران از اینترنت استفاده می‌کنند. این مطالعه زمستان ۹۶ و در مناطق شهری و روستایی توسط مرکز آمار ایران صورت گرفته و نشان می‌دهد که ۴۶ میلیون نفر در ایران کاربر اینترنت به حساب می‌آیند.

ویکی‌پدیای فارسی در وب‌سایت خود می‌نویسد که مقالات فارسی ویکی‌پدیا روزانه هزاران بازدید کننده دارند. سایت ویکی‌پدیا در ایران نسبتا محبوب است و بسیار می‌شنویم که کاربران ایرانی از آن به عنوان منبع یاد می‌کنند.

اگر ویکی‌پدیا یکی از منابع اصلی دریافت اطلاعات برای کاربران فارسی زبان در اینترنت است، برای حکومتی که سابقه سانسور را دارد آیا طبیعی نیست که در پی کنترل محتوای ویکی‌پدیای فارسی باشد؟ اگر پاسخ آری است سئوال بعدی این است: چگونه؟

سینا ذکاوت چنانچه در مقاله‌اش هم آورده، معتقد است که جمهوری اسلامی در پی نفوذ بر ویراستاران و مدیران ویکی‌پدیای فارسی است.

محسن سالک، یکی از ویراستاران ویکی‌پدیاست که در صفحه توییترش با نام کاربری "مرد تنها" خود را مدیر ویکی‌پدیا معرفی کرده است. محسن سالک در جلسه‌ای که با حضور مقام وزارت ارشاد برگزار شده حضور داشته. او در صفحه توییتر خود در رابطه با انتقادات مطرح‌شده نوشت که همراه با همکاران و دوستانش هر جایی که در مورد توسعه گسترش ویکی‌پدیا دعوت شوند، خواهند رفت.

مسئولیت بنیاد ویکی‌پدیا و مسئولیت کاربران چیست؟

از زمان انتشار مقاله اوپن دموکراسی و ترجمه فارسی آن در سایت زمانه، برخی از کاربران ویکی‌پدیا در رسانه‌های اجتماعی به‌ویژه توییتر از تجربیات خود در مورد ویکی‌پدیا گفته‌اند.

ذکاوت به زمانه گفت: «این مقاله، به نوعی راه را برای به اشتراک گذاشتن تجربه‌ها در زمینه سانسور و استانداردهای دوگانه ویکی‌پدیا گشود.»

ویکی‌پدیا اصرار دارد که در نوشتن، ویرایش و تصمیم‌گیری در مورد محتوای مطالب هیچ دخالتی ندارد، بلکه کاربران هستند که در این مورد تصمیم می‌گیرند.

ذکاوت افزود:

«ویکی‌پدیا همواره خود را به عنوان پلتفرمی مستقل از دولت و نفوذ دولتی معرفی می‌کند، این یکی از دلایلی است که چرا این وب سایت تبدیل به یک منبع حیاتی اگاهی رسانی تبدیل شده است. اما در دوره حملات سایبری، پسا-حقیقت، و کمپین‌های سازمان‌یافته دروغ‌پراکنی، دولت‌ها از روش‌ها و متدهای نوینی برای تحریف داده‌ها و سانسور می‌کنند، روش‌هایی که بر پایه استفاده‌ از کاربرهاست و کمترقابل رویت است.»

سامانتا لین، مدیر ارتباطات بنیاد ویکی‌مدیا به زمانه گفت: «ما همه را تشویق می‌کنیم تا چگونگی تغییر و تکامل یک مقاله را طی زمان مورد ارزیابی قرار دهند. شما می‌توانید به صفحه گفت‌وگوها بروید، جایی که ویراستاران در مورد تغییرات یک مقاله گفت‌وگو می‌کنند. همچنین تاریخچه ویرایش هر مطلب برای عموم قابل مشاهده و دسترس است. اگر دیدید چیزی به نظر درست و دقیق نیست یا این که بی‌طرف نیست، به ویراستاران در صفحه گفت‌وگو اطلاع دهید (گوشه بالای سمت چپ صفحه مقاله). هرچه قدر افراد بیشتری ویرایش کنند، بررسی کنند، و به ویکی‌پدیا کمک کنند، مقاله‌ها در طول زمان متعادل‌تر و بی‌طرف‌تر خواهند شد.»

 بخش بعدی این مطلب که به بحث درباره ویکی‌پدیای فارسی در شبکه‌های اجتماعی اختصاص دارد روز یکشنبه منتشر خواهد شد.

در همین رابطه:

نظر بدهید

در پرکردن فرم خطایی صورت گرفته

نظرها

  • فرهنگ انسانی ایرانی

    اگر یک نگاهی بیندازید به مقالۀ (برای مثال) نقد اسلام در ویکی پدیا، درمی‌یابید که مزدبگیران و مبلّغان سایبری در آنجا هم که مربوط به نقد اسلام است، چقدر دفاعیات از نوشته‌های طباطبایی و غیر وی، در آنجا نوشته‌اند، انگار ، مقالۀ دفاع از اسلام است!

  • فرهنگ انسانی ایرانی

    درود بر شما! متأسّفانه ارتش (سپاه) نیم میلیون* نفری سایبری جمهوری اسلامی، در دانشنامۀ ویکی پدیا هم، بسیار، نفوذ کرده است!!! به گونه‌ای که برخی از مدیران ویکی پدیایی دلبسته یا وابستۀ جمهوری اسلامی، تا جایی که بتوانند، تلاش می‌کنند که مقالات انتقادی دینی و سیاسی…، کمتر به زیان اسلام و حکومت اسلامی باشد! به همین دلیل، حساب کاربری برخی از کاربران (منتقدِ) حتّی بسیار فعّال را با بهانه و تهمت…، گاه به گونه‌ای مسدود می‌کنند که نتوانند صدای اعتراضشان را به مدیران بالاتر برسانند و همین مسئله، باعث می‌شود که برخی از ویراستاران آگاه و دلسوز از ادامۀ فعّالیت در ویکی پدیا روی‌گردان شوند!!! به راستی، با وجود بیش از نیم میلیون فعّال سایبری حکومتی (معمولاً متعصّب مذهبی)، چرا برخی از افراد، گمان می‌کنند که ویکی پدیا، از وجود چنین کسانی پاک است، آن‌هم با توجّه به آگاهی سران مربوط حکومتی از سطح اثرگذاری دانشنامۀ پیش‌گفته؟! آری، مراکز امنیتی…، به هیچ چیز و جای بسیار اثرگذاری، بی‌توجّه نیستند. *بر پایۀ گفتۀ یکی از خود سران نظامی رژیم جمهوری اسلامی.

  • رضا

    کمی به احادیث مجعول در کتب کافی و حلیه المتقین مراجعه کنید تا پی به قدرت دین سازان ببرید.

  • مسعود

    جناب خون اصیل شیعه، هر کسی که ذره ای عقل داشته باشه می دونه که رسانه آزاد تلخ ترین جوک تاریخ معاصره، با مسخره کردن من همه مشکلات بشر حل می شه؟ بگو خودم هم مشارکت کنم!

  • کارو

    ویکیپدیا سایتی میتقل است و وابسته به هیچ دولت و گروه و حزب و نهادی نیست. نفوذ حکومت ها به ویکپدیا تنها از دو راه ممکن است: یکی اینکه همانند جمهوری اسلامی که دارای ارتش سایبری است، افرادی را به عنوان کاربر وارد این سایت کرده و به رقابت با دیگر کاربران مستقل بپردازند و حتی کاربران خود را تا درجۀ مدیریت سایت تقویت کنند که کاری است وقت گیر و پرهزینه و شاید هم هرگز به نتیجه مطلوب نرسد. راه دوم برایشان این است که مدیران را شناسایی کرده و با روش های دوگانۀ تطمیع و تهدید آن ها را در خدمت سیاست های خود دربیاورند. البته من هیچ تهمتی به هیچیک از مدیران کنونی ویکیپدیا نمیزنم، اما برایم مبهم است که آیا مدیران کنونی ویکیپدیای فارسی افرادی مستقل هستند یا نه. اما بطور کلی در میان خود کاربران و مدیران، گرایش های سیاسی خاصی وجود دارد که حاکی از تمایل به پان ایرانیسم، هواداری از اصلاح طلبان حکومتی و دیگر جنبش های طبقه متوسطی، ضدیت با اقلیت های قومی و ملیت ها، تحریف منابع به ضرر کرد ها، ترک ها، عرب ها، بلوچ ها و به سود ملت حاکم است. خوشبختانه معیارهای علمی و آکادمیک همیشه به عنوان یک حد نهایی برای رسیدن به اجماع مد نظر قرار می گیرد، اما سانسور در ویکی پدیای فارسی محرز است. تمایزات میان صفحات انگلیسی و فارسی به این دلیل است که زبانهای مختلف کاربران یکسانی ندارد و همیشه قرار بر ترجمه نیست و طبیعتاً صفحات زبانهای مختلف مشابه هم در نمی آیند. چیز چندان عجیب و عامدانه ای نیست و در تمام زبانهای دیگر هم دیده می شود.

  • خون اصیل شیعه

    برادر "مسعود" بیخودی آن خون اصیل شیعه را کثیف نکن, فقط چند بار با صدای بلند و محکم بگو "مرگ بر آمریکا" همه چیز خود به خودی درست میشه.

  • سولماز

    با یک نمونه بارز از این دروغ نویسی من چندین سال پیش مواجه شدم: "دکتر حسین فاطمی" که من بسیار در مورد ایشون کتاب خوندم و تحقیق گردم، به ویکیپدیا مراجعه کردم که یک مطلب رو که در چندکتابی خونده بودم ببینم ایا در ویکیپدیا اشاره کرده یا نه و اگر اشاره نشده من اضافه کنم. همون خط اول، با شوک روبرو شدم. اسم دکتر حسین فاطمی!! در ویکیپدیای جعلی برین ببینین چه فامیلی به ایشون داده: سید حسین فاطمی هدایتی!!!! نصف روز که شوکه بودم. با پسر برادر ایشون تماس گرفتم تا مبادا من از نادانی م در مورد "هدایتی" رودست خورده باشم. ایشون با بهت از اون چه که من گفتم کپی شناسنامه پدرشان رو برای من ایمیل کردند که اسم تنها خواهر و سه برادر دیگر رو در اونجا درج کرده مثل همه شناسنامه ها. سعی بسیار کردم که هدایتی رو حذف کنم. ولی اون جاعلی که "هدایتی" رو اضافه کرده هرگونه حذف از این‌مقاله رو بلاک کرده. خانمها و آقایان ببینین چجوری با یک چیز به این مهمی و در عین حال سادگی، این دزدان رفتار میکنند. اینه وضعیت ویکیپدیای فارسی

  • مسعود

    چقدر با کلمات بازی می کنید، همه این رسانه های نوین جهانی از جمله ویکی پدیا و توییتر و فیس بوک فقط باید آِینه تمام نمای تفکرات و دیدگاه های حاکم بر ایالات متحده باشند به جز این هر طرز فکری محکوم به دولتی بودن، دروغ بودن و سانسور است، یک نگاه گذرا به تاریخ کوتاه ایالات متحده نشان می دهد بیش از هر کسی در تاریخ آدم کشته اند و دروغ گفته اند، بقیه حکومت ها چرا باید از آمریکا بهتر باشند؟