ارتباط ناشناخته. ارتباط بدون سانسور. ارتباط برقرار نمی‌شود. سایت اصلی احتمالاً زیر سانسور است. ارتباط با سایت (های) موازی برقرار شد. ارتباط برقرار نمی‌شود. ارتباط اینترنت خود را امتحان کنید. احتمال دارد اینترنت به طور سراسری قطع شده باشد. ادامه مطلب

تز «موتور کوچک، موتور بزرگ» هنوز کارآمد است

اكبر معصوم بيگى − جنبش گسترده، بی‌‌سابقه، خونین و تمام کننده‌ سال ۹۸ اساساً حاصل به میدان آمدنِ اقصای جامعه، یعنی فقیرترین، از طبقه افتاده‌ترین و فراموش‌شده‌ترین لایه‌های طبقه کارگر و زحمتکش ایران است.

 اکبر معصوم بیگى، نویسنده و مترجم و عضو کانون نویسندگان ایران در گفت‌وگو با زمانه از بن‌بست‌های تشکیلاتی و از اهمیت وجود «موتوری کوچک» می‌گوید که می‌تواند «موتور بزرگ» را به حرکت درآورد.

«در جریان خیزش ۹۶ دانشجویان نقش این موتور کوچک را داشتند. دو شعار “اصلاح طلب، اصول گرا، دیگه تمومه ماجرا” و “نان، کار، آزادی” را تودههای میلیونی سر ندادند؛ جمع کوچکی از دانشجویان نبض زمانه را سنجیدند و درست زدند به هدف. توده‌های میلیونی پژواک این دو شعار برجسته را نه در سال ۹۶ که در سال ۹۸ در گسترهای به فراخنای کشوری فریاد می‌کنند: کارِ دو جناح هیئت حاکمه اسلامی و به طریق اولی نظام اسلامی تمام است و باید برود. این بار لایه‌های میانی از طبقه افتاده به گرسنگانی می‌پیوندند که در نوبت پیشین با تردید به میدان آمده بودند، ولی آمده بودند…جنبش گسترده، بی‌سابقه، خونین و تمام کننده سال ۹۸ اساساً حاصل به میدان آمدنِ اقصای جامعه، یعنی فقیرترین، از طبقه افتاده‌ترین و فراموش شده ترین لایه‌های طبقه کارگر و زحمتکش ایران است. این‌بار حاشیه‌های انبوه و فراموش شده تهران نقشی کمتر از جنوب و غرب و شمال و شرق ندارند و باز این بار لایه‌های میانی و خرده بورژوازی است که به مغناطیس حاشیه جلب می‌شود؛ چون آینده خود را در آینه حاشیه میبیند.»

گفت‌وگو با اکبر معصوم بیگى، نویسنده و مترجم

‌■ کانون نویسندگان ایران نهادی است که ۵۰ سال قدمت دارد.‌ وقفه‌ها و گسست‌هایی در فعالیت آن وجود داشته، اما اصول و سنت و کارکرد آن تغییر نکرده است. در کشوری که حتی عمر نهادهای وابسته به دولت و شبه-دولتی، از سازمان برنامه بودجه گرفته تا دفتر بین‌المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها کوتاه بوده است، تداوم تاریخی یک نهاد مستقل و مدنی یک مورد خاص و ویژه است. به عنوان عضو هیأت دبیران کانون نویسندگان و کسی که سالها از نزدیک درگیر فعالیت‌های کانون نویسندگان هستید، دلیل این تداوم تاریخی را چه می‌دانید؟‌

البته من این دو نهاد، را جدا از دیگر نهادهای حکومتی نمی‌دانم : «سازمان برنامه و بودجه» اساساً نهادی دولتی و حاکمیتی است مثل وزارت دارایی، و «دفتر گفت و گوی تمدن‌ها»ی محمد خاتمی دم و دستگاهی دولتی بود برای عادی سازی روابط استبداد حاکم با غرب و به همین سبب با اتمام مأموریتش طبعاً دود شد و به هوا رفت. گمان می کنم نهادی مثل «انجمن جامعه‌شناسی» مثال درست تری باشد.

اکبر معصوم‌بیگی بزرگ‌ کنید
اکبر معصوم‌بیگی

در تمام این پنجاه و یکی دو سه سال البته یک عامل همچنان ثابت مانده است. دو نظام حکومتی فرمان رانده‌اند بی‌آن که هیچ‌یک در این عامل تغییری داده باشند مگر در دوره‌های ضعف حاکمیت استبدادی حکومت‌های وقت: از ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲، از اواخر ۱۳۵۶ تا ۱۳۵۷، از ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۰. غرضم سانسور و سرکوب است. جز در این دوره‌های گاه بسیار کوتاه، سانسور و سرکوب با شدت چه تمام‌تر اعمال شده است، هرگز بست و بندهای سانسور سستی نگرفته بلکه تور سانسور(و طبعاً سرکوب) با شدّت و حدّت بیشتری گسترش یافته است. شاه در اوایل سال پنجاه حوصله‌اش از «آن همه» مجله سررفت. دستور داد با مدیران مجلات صحبت کنند و ببینند شاید بشود آن‌ها را خرید و ازشرّ مجله بازی خلاص شد. چنین نیز شد. بیشتر مجلات تعطیل شدند و فقط مجلات و نشریات همسو یا کاملاً خنثا ماندند. بنابراین، در سال‌های منتهی به انقلاب بهمن وضع مطبوعات حتی قابل مقایسه با آزادی‌های نسبی میانه‌ دهه‌ ۴۰ هم نبود. وضع به مراتب وخیم‌تر شده بود. هم‌چنین است حال و وضع جمهوری اسلامی و چه بسا بسیار وخیم‌تر. این بار با حکومتی سروکار دارید که از قعر تاریخ سربرآورده و می‌خواهد و مصرّ است احکامی را به موقع اجرا بگذارد که هیچ سازگاری با هیچ جای جهان امروز ندارد. این است که هر جا به تنگنا یا تنگناهایی برمی‌خورد (و این تنگناها کم نیست و هرقدر که بر عمر این حکومت افزوده می‌شود بر شمار آن هم افزوده می‌شود)، علت را در اجرا نشدن این احکام و علت این معطل ماندن احکام را در «نفوذ» دشمن پنهان ستیز و نامرئی می‌بیند و طبیعی است که باز تنها راه گریز را سانسور و سرکوب بیشتر و گسترده‌تر و پیچیده‌تر می‌بیند. کافی است وضع کنونی مطبوعات، کتاب، فیلم، و دیگر اقلام فرهنگی را با دوسه ساله اول انقلاب و حتی برخی سال‌های دهه‌ ۶۰ قیاس کنید تا عیار کار دستتان بیاید. در این تمام سالیان وضع سانسور، دخالت مستقیم و عیر مستقیم نهادهای امنیتی-نظامی در امور فرهنگی صدها برابر وخیم‌تر از آن سالیان شده است.

در چنین وضعی دو راه پیش پای نویسنده‌ مستقل و متعهد به آزادی و آزادی بیان بوده است: یا به قول هدایت «بغمه‌ هندی» بگیرد و به گوشه‌ای بخزد و درویشی پیشه کند یا پا به عرصه بگذارد، با دشواری‌ها درآویزد و گاه چه بسا جان در سر عقیده‌ خود کند: «آیا عقل را شایسته‌تر این‌که مدام از منجنیق و تیر دوران جفاپیشه ستم‌بردن، و یا بر روی یک دریا مصائب تیغ آهختن، و از راه خلاف ایام آن‌ها را سرآوردن؟» باور بفرمایید شوخی نمی‌کنم، قضیه همین قدر هملتی و همین قدر «بودن و نبودنی»، و صد البته حماسی است.

در جامعه‌ای که وِرد کلامش «دیگی که برای من نجوشد بگذار در آن سر سگ بجوشد» است، انحلال در توده‌ی درهمِ عامه‌ ناس اصل مسلّم و بدیهی است و تشکیلات محلی از اعراب ندارد، استمرار بخشیدن به فعالیت نهادی که به قول شاملو مشخصه‌ی اصلی‌اش «آزادگی و ناوابستگی به قدرت» است، کاری است کارستان. البته کانون نویسندگان ایران از حکم عام جامعه‌ ایران مستثنا نیست. همیشه اقلیتی پیش قدم شده است، همیشه «موتور کوچکی موتور بزرگ» را به حرکت درآورده است، و به طور معمول همین «موتور کوچک» بوده است که در دوره‌های فترت و عسرت پا پیش گذاشته است، کسانی از این موتور کوچک که توان «جمع کنندگی» داشته‌اند با کسانی مشورت کرده‌اند، به اصطلاح مزه‌ دهان‌شان را چشیده‌اند، عده‌ای را که اهل کار تشخیص داده‌اند دعوت کرده‌اند، مهمانی مختصری داده‌اند، موضوع را عنوان کرده‌اند و در یک کلام چراغ اول را روشن کرده‌اند.

اما بی‌گمان آنچه مایه‌ دوام کار کانون شده یکی استمرار بی‌تخفیف سانسور و سرکوب در این پنجاه و اندی سال بوده است، دیگری آن دواصل زرین که شاملوی عزیز در پیام خود به نخستین مجمع عمومی کانون نویسندگان ایران در سال ۱۳۷۸ پس از قتل تبهکارانه‌ محمد مختاری و محمدجعفر پوینده از آن یاد کرد و سرانجام اقلیت متعهد و آزادی‌خواه کوچکی که در تمام این نیم قرن هر خطر و دشواری را به جان خرید تا نهاد نویسندگان مستقل و آزادیخواه زنده بماند. این سه عامل بیشترین تأثیر را در استمرار این نهاد داشته است.

اما این یک رُویه‌ روایت سرگذشت کانون نویسندگان ایران بود، و البته رویه‌ دلپذیر آن که سراسر مقاومت و ایستادگی در برابر هیولاست. کانون رویه‌ دیگری هم دارد. طی همه‌ این سالیان کسانی بوده‌اند، با عِده و عُده‌ بسیار، به خصوص در عصر جمهوری اسلامی، که خواسته‌اند کانون را وابسته به یکی از جناح های استبداد حاکم کنند. ماجرای اخراج پنج عضو توده‌ای کانون در سال ۱۳۵۸ به سبب نقض آشکار اصول آزادی‌خواهی کانون و واداشتن کانون به اطاعت از حکومت، معروف حضور همگان هست و اینجا نیازی به تکرار آن نیست. از پس از ۲ خرداد ۱۳۷۶ هم عده‌ دیگری، و این بار در زیِ اصلاح طلبی، همان نغمه‌ شوم طرفداری از یک جناح در مقابل جناح دیگر را کوک کردند که تفصیل آن در اینجا نمی‌گنجد. این بار این کسان ظاهر‌الصلاح‌تر می‌نمودند، چون ظاهراً حزبی نبودند و دستور حزبی نمی‌گرفتند ولی روش و نگرش‌شان دست کمی که از استقلال شکنان سال ۵۸ نداشت سهل است، به دلیل این که بود و نبود حکومت بر آفتاب افتاده بود به مراتب فجیع‌تر و زشت‌تر بود...

‌■ مسعود احمدزاده، با الهام از رژی دبره، جنبش چریکی را «موتور کوچکی» می‌دانست که می‌تواند «موتور بزرگ» یعنی توده‌ها را به حرکت درآورد. شما هم برای توضیح تداوم کار کانون نویسندگان در دوره‌های فترت و عسرت از همین استعاره استفاده می‌کنید که بر نقش تعیین‌کننده نیروی پیشاهنگ تأکید دارد. آیا هنوز این تز را کارآمد می‌دانید؟ یکی از معضلات تز احمدزاده این است که فرایند پیچیده سیاست‌زدایی از جامعه و سیاسی‌شدن مردم را به شکلی روانشناختی و تقلیل‌گرانه صرفاً با عنصر «ترس» و «غلبه بر آن» توضیح می‌دهد.

راستش تز احمدزاده تز تازه‌ای نبود. پیش از او لنین با پیش کشیدن نقش مهم و تعیین‌کننده‌ی حزب پیشتاز انقلابی (حزب سازمان یافته‌ای از انقلابیان حرفه‌ای تمام وقت)، همین تز را منتها در شکل و شمایل حزب پیشگام طرح کرده بود. تازگی کار احمدزاده یکی در مفهوم‌سازی «موتور کوچک، موتور بزرگ» بود که اصطلاحی است که در مکانیک هم به کار می‌رود و در کار یک ساعت هم می‌شود آن را دید. دوم این که غرضش از این تز صرفاً بسیج روشنفکران انقلابی بود و نه ترکیبی از کارگران و روشنفکران انقلابی مورد نظر لنین و دیگران . هدف چریک‌های فدایی در وهله‌ نخست بسیج روشنفکران انقلابی بود و در این هدف، به گمان من، کاملاً موفق بودند؛ چیزی که هست فداییان، به دلایلی که جای بحث آن اینجا نیست، از این مرحله جلوتر نرفتند. سال ۵۴ و ۵۵ سال بحران‌ها و بن بست‌های تازه است و راه حل‌های تازه می‌طلبد. در تاریخ جنبش های انقلابی هم، درست مانند تاریخ هنر برای راه‌گشایی‌های بیانی، بُن‌بست‌هایی پیش می‌آید که وظیفه‌ نیروی پیشتاز درهم شکستن این بُن‌بست‌هاست (چنان که هنرمندان پیشتازهم بُن‌بست‌های بیانی را می‌شکنند— از اینجاست تغییر سبک‌ها و اسلوب‌های بیانی).

همین امروز هم یکی از بزرگ‌ترین مشکلاتی که بر سر راه هر نیروی انقلابی قرار دارد بُن‌بست‌های تشکیلاتی است. راه‌حل‌های پیشین آشکارا کارآمد نیست. عصر، دیگر شده است و دیگر نمی‌توان با اَشکال گذشته موانع تشکیلاتی کنونی را رفع کرد. فلج کنونی از اینجاست. چه باید کرد؟ باید بن بست‌های ادواری را شکست. بگذریم. من در تز «موتور کوچک، موتور بزرگ» تقلیل‌گرایی روان‌شناختی نمی‌بینم، شاید منظورتان تز پویان است درباب «دو مطلق: مطلق قدرت بی‌حدّ و حصر دشمن، ضعف و ترس مفرط و بی‌حدّ و حصر طبقه‌ی کارگر و نیروهای پیشرو». راستش هر تعریف، به حکم تعریف بودن، همین که قرار است «جامع و مانع» باشد، به عبارت دیگر، جامع را نگه دارد و مانع را کنار بگذارد، تقلیل‌گراست. علی‌الاصول عیبی هم ندارد. مدل‌های علمی هم چنین‌اند: اساسی‌ها و مهم‌ها را از غیراساسی‌ها جدا می‌کنند تا بتوانند «مدل » بدهند، اگر گریزی به وبر بزنیم، «تیپ ایدئال» هم آگاهانه تقلیل‌گراست. مشکل زمانی پیش می‌آید که همه چیز را به مدل تقلیل دهیم. ترسی که شهید پویان از آن سخن می‌گفت، ترسی واقعی بود و مطلق بود، ولی در مقابل این ترس، هیچ‌گاه، مقاومت گُم و ناچیز نبود و همه چیز را نمی شد و نمی‌شود به ترس مطلق فروکاست.

سرانجام، بله، گمانم این است که تا جامعه‌ طبقاتی برجاست (خواه به درجات بسیار بالاتر در جامعه‌های استبدادی خواه به درجات بسیار کم‌تر در جامعه‌های دموکراتیک) همیشه درجه‌ آگاهی و میل به کنش‌گری و مقاومت در برابر حاکمیت با ناموزونی قرین است و ناگزیر تز «موتور کوچک، موتور بزرگ» کارآمد است و به قول امروزی‌ها «جواب می‌دهد». باری، در کانون نویسندگان ایران هم در این سه دوره— چه در دوره‌ی نخست و چه در فترت‌هایی که پیش آمد— به سبب همین ناموزونی همیشه کسانی پیش قدم شده‌اند و چراغ رو به خاموشی کانون را شعله‌ور کرده‌اند.

‌■ در ایران نهادهای مدنی، احزاب و سندیکاها وانجمن‌های مستقل و مردمی سرکوب می‌شوند و اجازه فعالیت پیدا نمی‌کنند، حتی آنهایی که قوانین موجود اجازه و امکان تأسیس آنها را داده ، مثل انجمن صنفی یا هيأت‌های نمایندگی کارگری، مگر اینکه فعالیت‌شان حداقلی باشد و فراگیر نشود. در چنین وضعیتی، مطالبات و خشم انباشت می‌شود و ناگهان به شکلی توده‌ای و خودانگیخته فوران می‌کند، مثل آنچه در دی ماه ۹۶ یا آبان ۹۸ دیدیم. نتیجه نهایتاً وجود «ارگان‌های بدون کالبد توده‌ای» است و گهگاه ظهور یک «پیکر بی‌شکل بدون ارگان»؛ بدون اتکا به دولت و شکاف‌های دورن حاکمیت، از این وضعیت چه‌طور می‌توان خارج شد؟

شورش‌های توده‌ای و غالباً بی‌هدف، بی‌هیچ خواسته‌ معین و حتی شعار مشخص و مُنجز و گاه «کور»، مختص همه‌ جامعه‌هایی است که از کوچک‌ترین حق تجمع، ابراز خواسته‌ها، تشکیل نهادها و انجمن‌های مستقل، احزاب و سازمان‌ها و تشکل‌ها و اتحادیه‌های صنفی مستقل محروم‌اند و فاقد هرگونه سوپاپ اطمینان‌اند. توده‌ درهم جمعیت فقط در لحظه‌ی شورش است که در کنار یکدیگرند، در مواقع دیگر کوچک‌ترین تماس کارسازی با هم ندارند. شورش‌های اعتراضی ۹۶ و ۹۸ (و به خصوص ۹۸) از این این اصل مستثنا نیستند.

پا را از این هم فراتر می‌توان گذاشت. آنچه به انقلاب ۱۳۵۷ شهرت دارد در آغاز به هیچ رو از طبقه‌ی کارگر صنعتی ایران آغاز نشد، چنان که درمیانه‌ کار هم، اگر صنعت نفت را کلیدی‌ترین صنعت کشور بدانیم و اعتراض و اعتصاب آن را تعیین کننده بدانیم، اعتراض به رژیم شاه در آغاز نه از پرولتاریای این صنعت که از لایه‌های میانی مهندسان آگاه صورت گرفت. شورش از حاشیه نشین‌های شمیران نو و خاک سفید آغاز شد، حاشیه نشینان به خیابان‌ها سرریز کردند و تا پایان سال ۵۷ در خیابان‌ها ماندند. این لایه‌ها‌ی گسترده‌ی اجتماعی که این روزها از آن به precariat (ترکیبی از precarious و proletariat یا subproletariat ) تعبیر می‌شود، در هیچ جنبه‌ای از زندگی ثبات ندارند: شغل مشخصی ندارند، طبعاً به عکس طبقه‌ کارگر صنعتی و نیمه صنعتی کارفرمای واحد (چه دولتی و چه خصوصی) ندارند. گاه، به اقتضای وضع ناپایدارشان، در هفته دو یا سه شغل تعویض می‌کنند، چیزی به اسم آینده برایشان معنی ندارد، همین‌که روز را به شب و شب را به روز برسانند باید کلاه‌شان به آسمان هفتم بیندازند، از تأمین اجتماعی، بهداشت، آموزش، بیمه‌ی درمانی، حقوق بازنشستگی (اگر اساساً به سن بازنشستگی برسند) محروم‌اند. خوش نشین‌اند، امروز اینجا هستند و فردا جای دیگر.

بی‌ثباتی، نداشتن امنیت، فلاکت و فقر مطلق و نومیدی اجتماعی نشانه‌های آشکار این طبقه است که به مراتب بیچاره‌تر و مستأصل‌تر از «لمپن پرولتاریا» مارکس است که دست کم دارای ثباتی نسبی بود و برخی ارباب قدرت به کارشان می‌گرفتند یا در مافیای اقتصادی سهمی داشتند. طبقه‌ای است که کم‌ترین شاهدی در دست است که بتواند نشان دهد اساساً سازمان‌پذیر است.

تجربه‌ی تاریخی حاکی از آن است که این طبقه به سبب ۱) یأس و سرخوردگی‌اش از هرگونه ساختار اجتماعی-سیاسی؛ ۲) پراکندگی و عدم یکجانشینی (کارگران صنعتی و نیمه صنعتی و کارگاهی هر روز در زیر سقف معینی کار می‌کنند و طبعاً و ناگزیر با هم ارتباط مستمر دارند) ممکن است از هر نیروی سیاسی پشتیبانی کند که از خود قدرت و سطوت و صولت نشان می‌دهد و «قسم می‌خورد» که همه‌ مسائل را به اتکای «مردم» و نیروی لایزال توده‌ها «یک‌شبه» حل می‌کند و نخبه‌ها را یکباره به دریا می‌ریزد. در سال ۵۷ همین اتفاق افتاد. هیچ دلیلی در دست نداریم که همین اتفاق برای حکومت سراسر فساد و تبعیض و ستم طبقاتی و مستبد جمهوری اسلامی نیفتد. مارکس بیش از صد و پنجاه سال پیش هشدار داد که پیکارِ طبقاتِ در حال جدال «هر بار یا به دگرگونی انقلابی سراسر جامعه، یا به نابودی مشترک طبقات در حال ستیز انجامیده است». به قول دانیل سینگر «سیاست هم مثل طبیعت از خلاء بیزار است. اگر ترقی‌خواهی و چپ دست برنیاورد، فاشیسم و پوپولیسم آماده است که به وظیفه‌اش عمل کند». هیچ تضمینی نیست که واقعه‌ سال ۵۷، به همان وخامت یا وخیم‌تر از آن، تکرار نشود. خاصه که این بار نیروی سازمان نیافته به مرتب گسترده‌تر و متنوع‌تر و هزار بار گرسنه‌تر است. یادمان باشد که در آبان سال ۹۸ هم نه طبقه‌ کارگر صنعتی، که ساکنان خراب آبادها، شهرک‌های اقماری، بی‌آینده‌ها، و در یک کلام لشکر عظیم گرسنگان جرقه‌های اول را زدند و سپس دیگران را به دنبال خود به عرصه کشاندند. لابد توجه دارید که میان شورش سال ۹۸ با شورش سال ۹۶ تفاوت بسیار قائلم.

چاره چیست؟

گرچه هیچ قصد ندارم الگو یا blueprint، حاضر آماده‌ای به دست دهم (چون چنین الگویی وجود ندارد و فقط با کار و فعالیت مستمر و صبورانه و با آزمون و خطاهای مکرر به دست می‌آید)، اگر منظور از سئوال را درست دریافته باشم، غرض از «ارگان‌های بدون کالبد توده‌ای» و «پیکر بی‌شکل بدون ارگان» وجود سازمان‌ها و احزاب و در یک کلام نهادهای فاقد پایه‌ توده‌ا‌ی نهادی و توده‌های بدون ارگان رهبری است. پیش از هر چیز به نظرم یاید فاش بگویم که دیگر امکان ندارد که با گفتمان حزبی سابق به جنگ مشکلات و تنگناهای تشکیلاتی کنونی رفت. اگر قرار است به دموکراسی رادیکال پابندی داشته باشیم، و با مسائلی دست و پنجه نرم کنیم که تازه‌اند و تا قبل از ظهور جنبش‌های اجتماعی جدید سابقه نداشته‌اند باید پذیرفت که عصر کنونی با همین گذشته‌ چهل-پنجاه سال پیش در نحوه‌ی سازمان‌دهی تفاوت‌های اساسی کرده است.

اکنون باید پذیرفت که دوران جنبش‌های تک پایه به‌سر آمده و تنها با اتکا به جنبش‌های چند پایه است که می‌توان به بسیاری از مسائل پاسخ گفت. احزاب سنتی الگوی خاصی برای کار دارند. کادرهایی دارند و این کادرها زیر مجموعه‌هایی که با سلسله مراتبی به پایین‌ترین سطوح اتصال پیدا می‌کنند. در خصوص کارگران متشکل صنعتی و حتی نیمه صنعتی این الگو جوابگوست، اما در مورد لایه‌های مورد نظر ما که عمده‌ی شورشیان مورد بحث را تشکیل می‌دهند تاکنون نه موفق بوده و نه کارآمد و نه لازم.

به این ترتیب، نخستین کاری که می‌توان کرد دسترسی به لایه‌هایی است که فعالان و روشنفکران و آگاهان تا کنون به آن‌ها دسترسی نداشته‌اند. وضع تا به جایی خراب است که برخی فعالان کارگری که به زندان افتاده‌اند، بنابر گفته خودشان، تاکنون با چنین قشری هرگز برخورد نداشته‌اند و تازه در زندان است که با لایه‌هایی از آن‌ها آشنا می‌شوند. گذشته از این، از آنجا که این لایه‌ها درمانده‌ترین و نیازمندترین لایه‌های موجوداند، آنچه اجتناب‌ناپذیر است ایجاد نهادهای مردمی مستقل واسطه‌ای است که بتواند ضمن رفع هرچند ناچیز این نیازها (انواع نیازهای درمانی، بهداشتی، آموزشی، معیشتی-اقتصادی و...) این آگاهی را در میان این قشرها بپراکند که فقط در پرتو کار متحدِ همه بی‌چیزان است که می‌توان امیدوار بود بتوان از دور تکرار شونده‌ فقر و فاقه و سرکوب خلاصی یافت. ولی در هر حال، نخستین کار دسترسی به این لایه‌هاست، چراکه طبقات کارگر و زحمت‌کش، به اقتضای نحوه‌ زیست مشترک‌شان، از امکان بالقوه‌ی عالَم مشترک بی‌بهره نیستند و در دوره‌هایی که حاکمیت دستخوش شکاف می‌شود و ضعف حاکمیت استبدادی دست می‌دهد و طبعاً توازن قوا به هم می‌خورد، همواره می‌توانند از حداقل امکان بالقوه‌ سازمان‌یابی برخودرار شوند.

اما در مورد لایه‌های مورد نظر، که تاریخ معاصر ما نشان داده است گرچه در شرایط عادی از زمره‌ فراموش‌شدگان و «نامرئی»اند، در شرایط بحرانی و انقلابی بیشترین تأثیر سیاسی و اجتماعی را دارند، وضع کاملاً فرق می کند. ایجاد نهادهای خودگردان، از انواع مختلف و به اقتضای نیاز، از ضروریات هر نیرویی است که نمی‌خواهد به الگوی سلسله مراتبی بالا-پایین تن درهد. فقط محض یک نمونه از تنوع نیازها: در محله‌ای زنان از ترس انواع مزاحمت‌ها، از جمله مزاحمت جنسی، نمی‌توانند در عرصه‌ی عمومی ظاهر شوند و گاه حتی به همین سبب از تحصیل محروم می‌شوند. اینجا ایجاد امنیت محله اگرنه مشکل همه، باری مشکل زنان است و تنها راه تأمین امنیت تشویق و ایجاد نهادهای کاملاً خودگردانی است که همه‌ی نیروی خودرا از خود می‌گیرند تا از امنیت زنان دفاع کند. در جای دیگر، با حداقل امکانات مالی می‌شود صندوق تأمین پزشک و دارو ایجاد کرد. در جای دیگر حداقل کمک مالی می‌تواند نهاد معیشتی- اقتصادی خودگردانی پدید آورد که خود به پاگرفتن نهادهای خودگردان و به خودمتکی و مستقل از این و آن نهاد دولتی یاری رساند. غرضم این است وجود همین لایه‌ای گسترده اما «سازمان‌ناپذیر» مقتضیات تشکیلاتی بی‌سابقه‌ای دارد که با اشکال پیشین سازمان‌دهی تفاوت معنی دار دارد.

‌■ آن‌طور که از صحبت‌های شما برمی‌آید، اعتراضات آبان ۹۸ را بیشتر از جنس شورش حاشیه‌نشینان می‌دانید و اعتراضات دی ماه ۹۶ را بیشتر از جنس شورش کارگران. با چه معیاری و نظر به کدام داده‌های اجتماعی قائل به این تمایز هستید؟ و آیا اساساً فکر می‌کنید تناظری میان خواست، شعارهای معترضان و ترکیب طبقاتی آن وجود دارد؟ با توجه به اینکه از دی ماه ۹۶ تا امروز در تجمعات و اعتراضات مردم، هم شعارهایی از جنس «نان، کار، آزادی» شنیده می‌شود و هم شعارهایی همچون «رضاشاه روحت شاد».

در شورش‌های گسترده و تکان‌دهنده‌ سال ۹۶ به هیچ‌رو نمی‌توان مایه‌ای به جا مانده ازجنبش اعتراضی سال ۸۸ را انکار کرد. هنوز بخش وسیعی از خرده بورژوازی و بخش‌های زیر فشار طبقه‌ متوسط در خیابان‌هاست و از ترس این که مبادا یک بار دیگر، مثل سال ۵۷ و سال‌های پس از آن، از طبقه بیفتد و به اصطلاح «پرولتریزه» شود، به لشکر گرسنگان می‌پیوندد، ولی استثناهایی در کار است: تهران، به عنوان متروپولی که در تاریخ سیاسی معاصر ایران نقش برجسته و بلکه تعیین‌کننده داشته در خیزش ۹۶ نقشی ندارد، ولی از قضا شعارهایی را جمعِ کوچک و اقلیتی، در زمان درست و در مکان درست، سرمی‌دهند که درست نقش همان موتور کوچک را دارد. دوشعار «اصلاح طلب، اصول گرا، دیگه تمومه ماجرا» و «نان، کار، آزادی» را توده‌های میلیونی سرنمی‌دهند، جمع کوچکی از دانشجویان نبض زمانه را می‌سنجند و درست می‌زنند به هدف. توده‌های میلیونی پژواک این دو شعار برجسته را نه در سال ۹۶ که در سال ۹۸ در گستره‌ای به فراخنای کشوری فریاد می‌کنند: کارِ دو جناح هیئت حاکمه‌ اسلامی و به طریق اولی نظام اسلامی تمام است و باید برود. این بار لایه‌های میانی از طبقه افتاده (declassed) به گرسنگانی می‌پیوندند که در نوبت پیشین (۹۶) با تردید به میدان آمده بودند، ولی آمده بودند.

باز هم تأکید می‌کنم، غرضم از کارگران، گارگران صنعتی نیست، این طبقه، چنان که پیش از این گفتم، با امتیازهایی که از دو هیئت حاکمه‌ شاه و جمهوری اسلامی گرفته (شغل ثابت، حقوق ثابت، مزایای فصلی و...) سخت محافظه‌کار است و در خصوص کارگران نفتگر حتی در سال ۵۷ پس از ۱۷ شهریور و عمدتاً به تحریک مهندسان لایه‌های میانی و کارگران «توده‌ای» جان به در برده از سرکوب‌های سال ۳۲ دست از کار کشید و به این ترتیب تیر خلاص را به رژیم شاه زد و کار را تمام کرد. بنابراین، من با لفظ «حاشیه نشینان» مشکلی ندارم، و چنان که پیش‌تر هم گفتم، با این که هیچ به تکرار تاریخ اعتقادی ندارم، ولی تکرار سال ۵۷ را بعید نمی‌دانم. بله جنبش گسترده، بی‌سابقه، خونین و تمام کننده‌ سال ۹۸ اساساً حاصل به میدان آمدنِ اقصای جامعه، یعنی فقیرترین، از طبقه افتاده‌ترین و فراموش شده ترین لایه‌های طبقه کارگر و زحمتکش ایران است و گرچه می‌توان از جنبه‌های مهمی آن را دنباله‌ جنبش سال ۹۶ شمرد ولی ماهیت آن اساساً سراسری و کارگری است به مفهومی که شرحش رفت. این‌بار حاشیه‌های انبوه و فراموش شده‌ تهران نقشی کم‌تر از جنوب و غرب و شمال و شرق ندارند و باز این بار لایه‌های میانی و خرده بورژوازی است که به مغناطیس حاشیه جلب می‌شود؛ چون آینده‌ خودرا در آینه‌ حاشیه می‌بیند. تحول دیگری که باید از آن یاد کرد شرکت فعال و گسترده‌ «مهاجرین» است که تا دیروز، به هر معیار که بسنجیم، کشور مقصد خودرا (که ایران باشد) به کشور مبدأ خود (بگیریم مثلاً افغانستان) ترجیح می‌دادند و بنابراین اعتراضات را، دست کم به طور بی‌واسطه، اعتراضات خود نمی دانستند. سال ۹۸ این موازنه را به هم زد: این بار حتی لایه‌های متوسط کشورِ مقصد، خود از طبقه افتاده‌‌اند (مهاجرت ‌کنندگان معکوس، ماشین خواب‌ها، لشکر انبوه زباله‌گردها و...)، و بنابراین تکلیف «مهاجرین» که همیشه هم با تبعیض و ستم و تحقیر و بی‌حقی مواجه بوده‌اند روشن است. همین جا، این نکته را هم بیفزایم که در شعار «نان، کار، آزادی» به گمان من تا این جای کار اصل بر دو جزء روشن و مشخص و صریح اول، یعنی نان و کار، است و مفهوم مبهم و نامشخص «آزادی» هنوز چنان که باید و شاید برجستگی ندارد.

‌■ چشم‌انداز را چه می‌بینید؟

با همه‌ ارادت خالصانه‌ای که به آنتونیو گرامشی دارم، همیشه به این گزین‌گویه‌ مشهور او که «بدبینی عقل را قرین خوش‌بینی اراده می‌خواهد»، به دیده‌ شک و بلکه گاه به چشم انکار نگاه کرده‌ام و با خودم گفته‌ام که نمی‌شود با بدبینی عقل اراده‌ بی‌پیر را به کارانداخت. اما راستش حالا که به اوضاع دقیق‌تر نگاه می‌کنم، می بینم کمی چاشنی بدبینی کمک کند تا شاید خوش‌بینی اراده را با غلظت بیشتری در کار آورد.

انقلاب‌ها با امید اجتماعی، امید به آینده‌ای آرمانی (آرمانی، در هر سطحی که در نظر داشته باشید) شکل می‌گیرند. انقلاب با امید به پشت سر گذاشتنِ دوزخ و رسیدن به بهشت آغاز می‌شود نه از سر استیصال، نومیدی و درماندگی اجتماعی. انقلاب ۱۳۵۷، به هر معیار که به آن نگاه کنید، انقلاب امید بود، جامعه سرشار از آرمان‌های نیک، امید به فردای بهتر، زندگی بهتر، و جهانی بهتر، روحیه‌ی همبستگی، معاضدت، مهربانی، همکاری و همگامی بود. درهای خانه‌ها به روی همه‌ی کسانی که در پیِ تغییر بودند باز بود( جای خوش‌وقتی است در وقایع آبان ۹۸ این موارد کم پیش نیامد). شکست این انقلاب و قدرت‌گیری ارتجاع و ستمی به مراتب وخیم‌تر و خونبارتر از گذشته، فاجعه‌ای بود که ابعادش بسیار بزرگ‌تر از امیدی بود که به پیروزی آن بسته شده بود، بسیار بزرگ‌تر. از آن پس آنچه رخ داده اگر توهّم کودکانه و ابلهانه به بخشی از هئیت حاکمه‌ی کنونی و چشمداشت به سهیم شدن در خوان نعمت گسترده‌ی نظام رانتی-امنیتی-نظامی نبوده، با نوعی نومیدی و استیصال همراه بوده است و طبعاً پس از هر طغیان تن دادن به وضع موجود بوده است نه امید به فردایی بِه از این. این است که در نبودِ نهادها و سازمان‌های مرجعی که بتوانند روح امید را در توده‌ی مردم و عامه‌ی ناس(غرضم همان‌ها هستند که در دی ۹۶ و خاصه آبان ۹۸ به خیابان‌ها آمدند) بدمند، وظیفه‌ نیروی آگاه است که هم به خود امید بدهد و هم به خصوص به مردم امید. فقط با امید به تحول اجتماعی است که هم می‌توان از «وندالیسم» پرهیز کرد، هم توش و توان تحول‌خواه مردم را در هر شورش بی‌نقشه هدر نداد و هم به راستی تحول پدید آورد، وگرنه چشم انداز روشنی نمی‌بینم. با احدی هم رودربایستی ندارم.

من و امثال من با سنت «حالا برویم جلو، بالاخره یک طوری می‌شود» یا «جنبش‌های اجتماعی لاجرم رهبران خودرا از دل خود بیرون می‌دهند» و این قبیل دلخوشکنک‌های عاری از روح مسئولیت و تعهد بار نیامده‌ایم. همه‌ کار را با برنامه و نقشه‌ راه و پیش‌بینی آینده‌ نزدیک و در یک کلام تشکل به انجام رسانده‌ایم. ممکن است پیروز نشده باشیم ولی خوب می‌دانسته‌ایم که کجای کار کم گذاشته‌ایم و چه باید می‌کردیم که نکرده‌ایم. وانگهی، روحیه‌ی اجتماعی و تکیه بر کار و تصمیم‌گیری جمعی در حکم هوایی بوده که در آن دم می‌زدیم. این بار با دو راهه‌ای که مارکس در صفحه‌های آغازین «مانیفست» پیش کشیده است بیش از هر وقت دیگر (بسیار بیش از سال ۵۷) مواجه‌ایم: در بحران مرگبار کنونی یا نیروهای امید به آزادی و برابری و دموکراسی به پیروزی می‌رسند یا به قول آن قطعه شعر الکساندر پوپ «دست تو بیاید/ پرده را بیندازد/ و جهانی در تاریکی فرو رود». راه سومی وجود ندارد، هیچ چیز بر راهی میان این دو شِقّ گواهی نمی‌دهد. این است که از قضا اگر از بدبینی بجا و درست عقل بگذریم، باز هم تکیه را بیش از هر وقت دیگر بر اراده می‌گذارم.

در این هیابانگ پر شور و شَغَب آنچه اهمیت دارد ایجاد پل‌های میانجی و تکیه بر نهادسازی و متشکل کردن و تربیت سیاسی مردمی است که اگر به شِقّ نخست سوق داده نشوند، بسیار آسان به سمت شِقّ دوم رانده می‌شوند، در یکی دو دهه‌ اخیر در جهان «متمدن» پوپولیسم (خواه از نوع راست افراطی و فاشیسم روزمره و خواه ازسنخ چپ) حرف آخر را زده ‌است و نمی‌توان به جِدّ نگران نبود، و اینجاست که باز طبعاً نقش «موتور کوچک» بیش از هر وقت دیگری برجسته می‌شود: غرضم آن نیروی آگاهِ امیدبخشی است که باید این خلاء را پر کند.

در همین زمینه

نظر بدهید

در پرکردن فرم خطایی صورت گرفته

نظرها

  • کارگر

    رفیق کاروی گرامی از یاد مبریم که برخی از شخصیت های برجسته ای تاریخی جنبش کارگری جهانی مانند جو هیل, یوجین دبز, مادر جونز,...همگی سندیکالیست بودند و بسیار رادیکال و ضد سرمایه داری. سندیکاهای واحد و هفت تپه در ایران نیز از برجسته ترین نمونه های تشکلات مستقل کارگری در کشور هستند, که اتفاقا بهترین الگو و نمونه برای کنترل و مدیریت کارگری می باشند.

  • در ستایش پیکار شجاعانه دانشجویان در شانزدهم آذر

    در ستایش پیکار شجاعانه دانشجویان در شانزدهم آذر "ما دانشجو نیستیم مگر نسبت خود را با خونهای ریخته شده و با بازداشت همکلاسی هایمان و با فضای امنیتی دانشگاه مشخص سازیم. سکوت در این وضعیت یعنی همدستی با سرکوب، همدستی با کشتار رفیقانمان". "ما جمع میشویم تا زمانی که پاهایمان نای ایستادن دارد و حنجره هایمان نای خواندن داشته باشد. این حداقل کاری است که از ما برمی آید. ما یقین داریم که بار دیگر مشتهای گره کرده مان علیه کشتار خونین معترضین خیابان، بازداشت رفیقانمان و تداوم سلطه ستم و استثمار است که دانشگاه را به طنین صدای رهائی و برابری بدل خواهد ساخت". اینها تنها نمونه هائی از آفیش هائی بودند که دانشجویان در روزهای قبل از شانزدهم آذر پخش کرده بودند. آنها اعلام میکردند که در برابر کشت و کشتاری که رژیم در آبانماه انجام داد، سکوت نخواهند کرد. آنها با سلاحهای خود اعلام جنگ به رژیمی میدادند که در اوج بیشرمی، مردم معترض را "اوباش وآشوبگر" نامیده بود. اگر دانشجویان در روزهای شورش مردم گرسنه، در آبانماه در کنار آنان ایستاده بودند، رفیقانشان همراه با آنان کشته و در کنار آنان به بند کشیده شده بودند، اکنون در سالگرد روزی که در مقابل اربابان رژیم شاه به خروش آمده بودند، بار دیگر پافشاری و پایداری خود برسنت پیشرو، رادیکال، چپ و انقلابی دانشگاه را بیان میداشتند. و این چنین بود که دانشجویان در روزهای شنبه و یکشنبه با وجود حضور گسترده نیروهای امنیتی، فریاد دادخواهی از سینه بیرون دادند. دانشگاهها این بار سرخ تر از همیشه بودند. آگاهی، شجاعت و تعرض مردم در روزهای خونین آبان نمیتوانست بدون گذاشتن ردپا از کنار دانشجویان بگذرد. آنان با وجود از دست دادن تعدادی از رفقای همرزمشان و با وجود به بند کشیده شدن تعداد دیگری، از همان ساعات اولیه صبح شنبه شانزدهم آذر اعلام کردند که به تعهد خود در قبال مردم معترض در قبال جنبش گرسنگان و تهی دستان، در قبال شورش حاشیه نشینان و در قبال جنبش آزادیخواهی و ضد تبعیض جنسیتی وفا دارند. دانشگاه تهران، پلی تکنیک، علامه طباطبائی، امیرکبیر، تربیت مدرس ، هنر تهران، دانشگاه مازندران، چمران اهواز، گلستان, علوم پزشکی تبریز، نوشیروانی بابل صحنۀ پر شور ابراز وجود دانشجویان در مقابل مزدوران سرمایه بود. همه چیز نمایش آشکار مهر تحولات جامعه از خیزش دیماه به این سو را داشت. آنها آشکارا در تجمعات خود اعلام کردند که سرکوب وکشتار دیگر اثر ندارد زمانیکه فریاد زدند "سرکوب پایان راه نیست، مقاومت زندگی است" ، "دانشجو میمیرد ، ذلت نمی پذیرد" آنان اعلام کردند که بخشی ناگسستنی از اعتراضات گرسنگان جامعه هستند زمانیکه بر پلاکارت های خود نوشتند که "فقر، کشتار ،گرانی – مردم شدن قربانی" و یا "سفره ما غارت شد –آبانماه خونین شد" ، "دانشگاه پول گردان –زحمتکشان در زندان". آنان باسربلندی، سوگوار رفیقان از دست رفته شان شدند زمانیکه نوشتند "نگاه کن رفیق گریه نمیکنیم، در رزممان تو را کم خواهیم داشت". آنان دست در دست هم در دانشگاه نوشیروانی بابل سرود خواندند. آنان خود را بخشی از شورش جهانی گرسنگان میدیدند. اگر دو هفته پیش جلیقه زردها در فرانسه در سالگرد جنبش خویش ودر پیشاپیش صفوف خود این پلاکارت را حمل میکردند که "فرانسه، ایران، عراق، لبنان، شیلی و.. یک نبرد به نئولیبرالیسم پایان ببخشید"، اکنون در فاصله هزاران کیلومترپاسخ همبستگی خود را از دانشجویان ایران دریافت میکردند : "ایران، فرانسه، عراق، لبنان، شیلی … مبارزه یکی است پایان سرمایه داری" واین چیزی جز همآوازی یک جنبش جهانی نیست. دانشجویان آشکارا اعلام کردند که در تخاصم بین کار وسرمایه، در تخاصم بین فقر وثروت، در تخاصم بین استبداد وآزادی، در تخاصم بین تبعیض جنسیتی ورهائی زن در کجا ایستاده اند. آنها فریاد زدند " دانشجو آگاه است، با کارگر همراه است" ، "فرزند کارگرانیم ، در کنارشان میمانیم" ، "تبعیض جنسیتی محکوم است محکوم است" ، "از هفت تپه تا تهران ، زحمتکشان در زندان " وچندان عجیب نبود که اسماعیل بخشی رهبر شجاع کارگران هفت تپه که خود ماهها طعم زندان وشکنجه را کشیده است با تواضعی درخور وبا بیان" امید و نگاه مردم به حرکت دانشجویان" خطاب به آنان در چند جمله کوتاه عمیقترین احساس انسانی خود را بیان داشت : " شاپرگان زیبا واقعا، واقعا، واقعا جای دانشجو زندان نیست " و این فقط اسماعیل بخشی نیست که آنان را مورد خطاب قرار میدهد همین امر را به درجات گوناگون در بیانیه های معلمان و بازنشستگان به مناسبت شانزدهم آذر خطاب به دانشجویان میبینیم. معلمان عدالتخواه به درستی مینویسند" جنبش دانشجوئی را متحد استراتژیک جنبش معلمان ایران میدانیم و باور داریم که در سایه اتحاد دانشجویان ،زنان، کارگران است که میتوان طرح نو انداخت". بازنشستگان خطاب به آنان مینویسند : "اعتراض دانشجویان با شعار ایستاده ایم در سنگر، دانشجو و کارگر ، روز دانشجو را در جایگاه دیرینه خود که مبارزه در سنگر آزادی وخروش علیه مناسبات ظالمانه کنونی در پیوند با مطالبات جنبش های مردمی میباشد را برجسته میسازد. برآیند این همبستگی، انسجام و ارتقاء سطح مبارزات در راستای تغییر بنیادین جامعه و برخورداری از زندگی بالنده و شایسته انسانی است." بدون تردید شانزدهم آذر امسال ابراز وجود قدرتمند بخش رادیکال و سوسیالیستی جنبش دانشجوئی بود. آنجا که بر پیوند خود با کارگران پای میفشردند، آنجا که خواستار آزادی زندانیان سیاسی بودند، آنجا که تبعیض جنسیتی را آماج حمله خود قرار داده بودند و بالاخره آنجا که خود را در تقابل با نظام غارتگرانه سرمایه داری میدیدند و همه اینها نشان میداد که در جنبش دانشجوئی جائی برای مانور باندهای حکومتی، جائی برای مانور اپوزیسیون بورژوائی، جائی برای مبلغین خوش خیال گذار مسالمت آمیز نیست. بدون تردید در دل فروکش موقتی جنبش اعتراضی آبانماه ودر دل سرکوب های وحشیانه رژیم، آنچه را که دانشجویان از خود ابراز داشتند نشان عزم راسخ آنان برای ادامه پیکاری است که در جامعه جهت سرنگونی انقلابی جمهوری اسلامی جریان دارد. نباید لحظه ای هم فراموش کرد که تاریخ را کسانی میسازند که مقاومت شجاعانه را بر تسلیم خفت بار ترجیح میدهند. (حزب کمونیست ایران)

  • کارو

    در گذشته دانشجویان و نخبگان و نویسندگان و روشنفکران «آوانگارد» یعنی پیشرو و پیشتاز بودند و نقش راهبری و «پیشگام» ایفا می کردند. اکنون چنین نیرویی در کار نیست و روشنفکری اخته و بی خاصیت کنونی دغدغۀ مردم ندارد و معدود سرخ های حاضر در صحنه نیز از درون سفید هستند و تنها پوسته ای سرخ رنگ دارند. جنبش صنفی دانشجویی که همچون نمایندۀ چپ در دهۀ 90 شناخته می شود، سرشار از توهماتی است که ریشه های لیبرال-دموکراتیک دارند. این جریان به هیچ عنوان جز پلاکاردهای سرخ رنگ چیزی از چپ دانشجویی انقلابی اول انقلاب به ارث نبرده و از چپ دهۀ 80 نیز تنها توهمات التقاطی و بدفهمی های هستی شناختی را میراثدار بوده است. جریان صنفی دهۀ 80 نه یک جریان نخبۀ راهبر مردمی، بلکه بخشی از موج ورشکستگی عظیم توده ای گروه های مختلف مردم است که خودش را با گفتمان چپ عرضه می کند، و دقیقاً همچون دیگر بخش های این جریان توده ای بی شکل و بی سر، انقلابی نیست، بلکه با تحلیلی لیبرال-دموکراتیک از وضعیت موجود بیش از آنکه مخاطبانش را آگاه کند، آنها را به سمت روش ها و راهکارهای اصلاح طلبانه سوق می دهد و از طرف دیگر از آنجا که نتوانسته جایگاه واقعی خود را به عنوان بخشی از تودۀ بی سر بفهمد و هنوز توهم «چرخ کوچک» بودن را غرغره می کند، به دنبال اتحاد بی پایه و اساس و بدون زمینۀ مبارزاتی رفته و از طریق سرخ نمایی خودش در همبستگی با جنبش رفرمیستی سندیکایی و ماجراجویان کارگری و غیره، هزینۀ بالایی هم به اعضایش تحمیل می کند که این توهم را به افراد دور از صحنه منتقل می کند که با یک جریان خودآگاه انقلابی کمونیست طرف است و رژیم هم آنقدر این جریان را «چپ مارکسیست» نامیده که برخی مانند معصوم بیگی تقور کرده اند واقعاً «چرخ کوچک»ی در حال چرخیدن است!

  • کارو

    اکبر معصوم بیگی عزیز، در این گفتگو به درستی میان دو شکل مبارزه، یکی مبارزۀ سازمانیافته و تشکیلاتی و هدایت شده از طریق روشنفکران و نخبگان سیاسی و در رادیکال ترین حالت انقلابیون حرفه ای، و مبارزۀ بدون تشکیلات در دل جنبش های خیابانی موسوم به «جنبش های بی سر» و شلته ترین شکلش به صورت شورش های خیابانی فرق می گذارد و تمایل خود را به شکل اول مبارزه بیانی میدارد. معصوم بیگی از نسلی است که انقلاب 57 را از طریق همان فرمول «چرخ کوچک و چرخ بزرگ» و مبارزه در درون سلول های خرد تشکیلاتی بزرگ، با هدایت ایدئولوژیک گروهی از روشنفکران به پیش برده و توأمان هم پیروز بوده و هم شکست خورده است: در بیرون انداختن باند شاه پیروز و در روی کار آوردن سیستم اجتماعی دموکراتیک و سوسیالیستی ناکام. با این حال به نظر من اظهار نظر ایشان در مورد جنبش های کنونی در دی 96 و آبان 98 کمی تا قسمتی ناشی از تصورات ایشان است که از تجربیات خودشان نشأت گرفته و الزاماً توصیف واقعیت نیست. شعارهایی که ایشان به گروهی از نخبگان متشکل نسبت می دهد، درواقع اینچنین خلق نشدند و اصلاً در این دو قیام چرخ کوچکی وجود نداشت تا بخواهد بچرخد. دانشجویان فعال در دی 96 فاقد آن سازمان یافتکی بودند که معصوم بیگی تصور میکند و متأسفانه رژیم اسلامی با دستگیری های فله ای دانشجویان به این تصور غلط دامن می زند که دانشجویان چنان جنبشی را به راه انداخته اند که توان تأثیرگذاری بالا دارد و گروه هایی از نخبگان را متشکل می کند. دانشجویان در این دو قیام خودشان هم بخشی از مردم معترض به اوضاع اقتصادی بودند و نه به دلیل نخبگی فکری، بلکه به دلیل اوضاع بد اقتصادی و معیشت سختشان دست به اعتراض زدند و هرچند معدود افرادی در میانشان هست که این تحلیل های غلط را باور کرده و خودشان را رهبر مردم فرض می کنند، اما نتیجۀ این توهم ایشان چیزی به جز به بیراهه بردن همان حرکات صنفی درون دانشگاه نبوده است. چرخ کوچکی این بار در کار نیست، این چرخ بزرگ است که بی کمک چرخ کوچک می چرخد. به تأسی از همین تمثیل، معتقدم که این بار چرخ بزرگ است که می کوشد چرخ کوچک را بچرخاند و متأسفانه تا این لحظه نتوانسته در چرخاندن چرخ کوچک کامیاب باشد.

  • هوشنگ

    با سپاس فراوان از آقای قربانی و توضیحات مفصل ایشان در بارهء دولت کارگری. خواندن کامنت شما چندین پرسش برای من ایجاد کرد, که با اجازهء شما و دوستان فعلا یکی از آنها را با شما مطرح می کنم. به نظر شما هنگامی که حزب بلشوویک ملوانان کرونشدات را سرکوب کرد, آیا این اعمال دیکتاتوری حزب بر طبقهء کارگر بود, یا دیکتاتوری خود کارگران؟ در ذیل نیز عنوان و منبع مقاله ای است, که بررسی کتابی در باره "انقلاب اکتبر" می باشد. The October Revolution in Prospect and Retrospect نویسندهء کتاب, جان اریک ماروت, با اشاره به اسناد تاریخی موجود در بارهء مناسبات ارضی در روسیه به این نتیجه میرسد که هم مارکس و هم لنین برداشتی اشتباه و نادرست از مسئله ارضی در روسیهء تزاری داشته اند. The Russian Revolution Revisited Loren Goldner The October Revolution in Prospect and Retrospect Interventions in Russian and Soviet History By John Eric Marot Historical Materialism Book Series, Volume 37, Leiden/Boston: Brill, 2012, 273 pages, $136 hardcover. Against the Current November/December 2012, #161

  • حمید قربانی

    همه از توده های بی چیز، پایمال شد گان، رانده شدگان، هیچ شدگان و.. حرف می زنند و از دموکراسی دم می زنند، هیچ کسی سراغ طبقات و مبارزه طبقاتی، دولت طبقاتی، واژگونی نظام موجود اجتماعی ، انقلاب کمونیستی و جبر که مانی فست با آن به اتمام می رسد نمی رود و از دیکتاتوری پرولتاریا ، از درهم شکستن دولت سرمایه داران نمی گوید. خوب وقتی دنیا را خوب فرض کنی و بخواهی آنرا بهتر نمائی باید، دیگر از اینها حرفی به میان نمیآید، زیرا که لزومی نیست، چیز خوب را که واژگون نمی کنند، بلکه اصلاح می کنند. برای این است که همه اسم لنین را می آورند، ولی یواشکی سراغ دموکراسی کائوتسکی می روند تا دیکتاتوری پرولتاریا که لنین چنین تعریف هائی از آن می دهد : « دیکتاتوری قدرتیست که مستقیما متکی به اعمال قهری است و بهیچ قانونی وابسته نیست. دیکتاتوری انقلابی پرولتاریا قدرتیست که با اعمال قهر پرولتاریا علیه بورژوازی بچنگ آمده و پشتیبانی می گردد و قدرتیست که بهیچ قانونی وابسته نیست.» و یا باز هم، لنین از زبان مارکس و انگلس : [ مارکس... «اگر کارگران دیکتاتوری انقلابی خود را جایگزین دیکتاتوری بورژوازی می نمایند... تا مقاومت بورژوازی را درهم شکنند... بدولت شکل انقلابی و گذرنده می دهند.»... انگلس...« حزب پیروزمند» (در انقلاب) «بالضروره» ناچاراست سیادت خود را از طریق رعب و هراسی که سلاح وی در دلهای مرتجعین ایجاد می کند، حفظ نماید. اگر کمون پاریس به اتوریته مردم مسلح علیه بورژوازی متکی نبود؛ مگر ممکن بود بیش ازیک روز دوام آورد؟ آیا ما محق نیستیم اگر بالعکس کمون را، به علت اینکه از اتوریته خیلی کم استفاده کرده است، سرزنش نمائیم»... هم او میگوید: « از آنجا که دولت فقط مؤسسه گذرنده ایست که در مبارزه و انقلاب باید ازآن استفاده کرد، تا دشمنان خود را قهرا سرکوب ساخت، لذا سخن گفتن در بارۀ دولت خلقی آزاد خام فکری خالص است. مادامکه پرولتاریا هنوز به دولت نیازمند است، این نیازمندی از لحاظ مصالح آزادی نبوده، بلکه بمنظور سرکوب دشمنان خویش است و هنگامی که سخن گفتن در بارۀ آزادی ممکن می گردد، آنگاه دولت بمعنای اخص کلمه دیگر موجودیت خود را از دست می دهد»...] ، لنین – انقلاب پرولتری و کائوتسکی مرتد. لنین در همان کتاب، چرائی دیکتاتوری پرولتاریا را در مقابل دموکراسی طلبی کائوتسکی چنین بیان می کند : « کائوتسکی با دانشمند مآبی سفیه کابینه نشین یا با چشم و گوش بستگی یک دختر بچه دهساله می پرسد: وقتی که اکثریت در دست است چه نیازی به دیکتاتوری وجود دارد؟ مارکس و انگلس توضیح می دهند: - برای درهم شکستن مقاومت بورژوازی، - برای ایجاد رعب و هراس در دلهای مرتجعین، - برای حفظ اوتوریته مردم مسلح علیه بورژوازی، - برای اینکه پرولتاریا بتواند دشمنان خویش را قهرا سرکوب نماید. »، - - لنین در ادامه می نویسد: « - ... و با چنین اوضاع و احوالی، در دوران جنگ حاد و تا پای جان، هنگامی که تاریخ مسیله وجود یا عدم امتیازات صدها ساله و هزار ساله را در دستور روز می گذارد،- از اکثریت و اقلیت، از دموکراسی خالص، از عدم لزوم دیکتاتوری و از برابری استثمارگر با استثمار شونده دم می زنند!! چه کند دهنی بی پایان و چه کوته فکری بی انتهایی برای اینکار لازم است! - ولی دوران ده ها ساله سرمایه داری نسبتا «صلح آمیز»، از ۱۸۷۱ تا ۱۹۱۴، درداخل احزاب سوسیالیست، که با اپورتونیسم سازگارند از کوته فکری و تنگ نظری و ارتداد یک طویله اوژیاس گرد آورده است...» بازهم لنین می نویسد: « - علامت ضروری دیکتاتوری و شرط حتمی دیکتاتوری سرکوب قهری استثمارگران بعنوان یک طبقه و بنا براین نقض «دموکراسی خالص» یعنی نقض برابری و آزادی در مورد این طبقه است. کائوتسکی در بارۀ هر چه خواسته باشید، در بارۀ هر چه که برای لیبرال ها و دموکرات های بورژوا پذیرفتنی است و ازدایرۀ اندیشه های آنان خارج نیست، سخن گفته، بجز نکته عمده یعنی بجز این نکته که پرولتاریا بدون در هم شکستن مقاومت بورژوازی، بدون سرکوب قهری مخالفین خود نمی تواند پیروز گردد و هر جا که « سرکوب قهری» در میان باشد و «آزادی » نباشد، البته، دموکراسی هم نیست. - کائوتسکی این نکته را نفهمیده است. پایان بخش سوم - و بعد دولت را بطور کلی چنین می نامد : - لنین از زبان کائوتسکی یعنی جمع بندی نظر کائوتسکی - شوراها تمام کارگران مزدور را در بر می گیرند. سلوب های پیشین مبارزه اقتصادی و سیاسی پرولتاریا علیه سرمایه کافی نیستند. شوراها ایفای نقش عظیمی را در پیش دارند که منحصر به روسیه نیست. آنها نقش قاطعی را در نبردها- بسیار خوب، "نبردهای قاطع بین سرمایه و کار"- آیا این نبردها این مسئله را، که کدامیک از طبقات قدرت دولتی را تصاحب خواهند نمود، حل نخواهند کرد؟ - اصلا و ابدا، معاذالله. - شوراها که تمام کارگران مزدور را در بر می گیرند در نبردهای «قاطع» نباید سازمان دولتی شوند! - پس دولت چیست؟ - دولت چیزی نیست جز ماشینی برای سرکوب یک طبقه بدست طبقۀ دیگر. - بنا بر این طبقۀ ستمکش، پیشاهنگ تمام زحمتکشان و استثمار شوندگان در جامعه معاصر، باید برای « نبردهای قاطع بین سرمایه و کار» بکوشد، ولی نباید باین ماشین که سرمایه بتوسط آن، کار را سرکوب می نماید، دست بزند! - - نباید این ماشین را در هم شکند! - - نباید از سازمان جامع خود برای سرکوب استثمارگران استفاده کند! » به باور من، مشکل روشنفکران باصطلاح چپ و حتی کمونیست و سوسیالیست در عصر اساسا، در برداشت از دولت است و نه چیز دیگری. این تیپ دولت را دیکتاتوری طبقاتی، دستگاه سرکوب طبقه حاکمه بر علیه طبقه ی محکوم نمی بیند و برای این است که از درهم شکستن دولت کنونی- دولت قدیم و ایجاد دولت نوین - دیکتاتوری پرولتاریا حرفی نمی زند و از آن هراسان است! ولی رهائی جامعه اساسا فقط توسط دیکتاتوری پرولتاریا ممکن است و نه دموکراسی! لنین در کتاب چپروی هم از حزب و دیکتاتوری پرولتاریا صحبت می کند. او در جائی در قسمت نقد چپ آلمان چنین مینویسد: « « دیکتاتوری پرولتاریا پیکاری است سرسخت، خونین و بی خونریزی، قهرآمیز و مسالمت آمیز، نظامی و اقتصادی، آموزشی (پداگوژیک ـ م.) و اداری علیه نیروها و سنتهای جامعهٴ کهنه و نیروی عادت میلیونها و دهها میلیون انسان، مهیب ترین نیروهاست. بدون حزب آهنین و آبدیده در عرصه پیکار، بدون حزب برخوردار از اعتماد تمام نیروی پاکدامن طبقه خویش، بدون حزبی که بتواند وضع روحی توده را پیوسته دریابد وتأثیر خود را در آن اعمال کند، انجام موفقیت آمیز این پیکار میسر نخواهد بود. پیروزی بر بورژوازی بزرگ متمرکز هزار بار آسانتر از «پیروزی» بر میلیونها خرده مالک و صاحبکار کوچک است. اینان با فعالیت روزمره، عادی، نامرئی، نامحسوس و فسادگستر خویش همان نتایجی را به بار میآورند که بورژوازی بدان نیاز دارد و بورژوازی را احیا میکند. هرکس ولو اندکی انضباط آهنین پرولتاریا را سست کند (به ویژه دردوران دیکتاتوری آن)، عملا علیه پرولتاریا به بورژوازی یاری میرساند.» البته؛ لنین از سست کردن انظباط حرف می زند، اینجا اصولا چنین حزبی را قبول ندارند. تذکر: رادیو زمانه هم نمی تواند موافق دولت بعنوان دیکتاتوری طبقاتی و بویژه دیکتاتوری پرولتاریا به هیچ وجهی باشد! مهمان چنین رادیوئی بودن، حتما قواعدی را می طلبد! قاطع عظیم بین سرمایه و کار در اروپا بازی خواهند کرد. اینست گفته های کائوتسکی.