هجوم، بازجویی و سرانجام: تاریک‌روشنای سحر

زندگی پرباری است! فعالیت سیاسی دوشادوش نویسندگی و آفرینش دوشادوش مادرانگی و زندگی شخصی دوشادوش تعقیب آرمان. تا چهل سالگی. سن پختگی. و برای سئوگی نقطۀ پایان. شاید با خواندن زندگینامه‌اش به نظر برسد سئوگی سویسال در «شفق» گوشه‌ای از این حیات پرشور را روایت کرده است. اما نقطۀ ثقل رمان، نقطۀ سنگینی رمان بر ذهن خواننده‌اش، نه فعالیت سیاسی یا روزمرگی‌ها بلکه لایه‌ای زیرین از شخصیت‌ها، اعم از سیاسی و غیرسیاسی است (اگر بشود گفت شخص یا شخصیتی غیرسیاسی وجود دارد).

اواخر دهۀ‌ ۱۹۶۰، ترکیه از نظر اقتصادی روزگار سختی را پشت سر می‌گذاشت که موجب شورش‌هایی در سراسر این کشور شد. در ۱۲ مارس ۱۹۷۱، اطلاعیه‌ای نظامی صادر شد تا نظم را اعاده کند. این دومین مداخلۀ‌ نظامی در جمهوری ترکیه، بعد از کودتای ۱۹۶۰ بود.

شفق

سئوگی شفق را در سه فصل نوشته است: هجوم، بازجویی و فصل آخر هم‌نام رمان، شفق. فصل اول، هجوم، شاید از نظر فرم از دو فصل دیگر برجسته‌تر باشد: بازگشت مکرر به لحظۀ هجوم پلیس و شکستن در خانۀ علی. علی «بلندبالا، با گونه‌هایی گودافتاده، جناغ سینه‌ای فرورفته، مردی است نه جوان و نه پیر.» دری که به روی هر کس، به‌خصوص اهالی ماراش، چهارتاق باز است: «علی در خانه‌اش را باز کرد و مهمانانش را به داخل برد. دری دوست‌داشتنی، دوستانه، تا وقتی از بیرون با لگد باز شد.» و چه طعنه‌ای بالاتر از پلیسی که او هم اهل ماراش است اما این در را با لگد می‌شکند؟ هر بار که پلیس در خانۀ‌ علی را می‌شکند، خواننده از در آشنایی با اویا، حسین، علی، مصطفی، گولر زن مصطفی، زکریا شوهر زینت، گلشاه زن علی، اکرم همسایۀ علی درمی‌آید. اما این بازگشت به شکستن در خانۀ علی با لگد، بازگشتی اسطوره‌ای نیست. در زمان اسطوره‌ای ما به زمانی در گذشته بازمی‌گردیم. به روز عاشورا مثلاً، یا به لحظۀ تصلیب. به لحظۀ پیروزی خیر بر شرّ، حتی اگر شده نمادین، یعنی با شهادت. بازگشت اسطوره‌ای در لباس حق‌طلبی، هر بار حق را به تعویق می‌اندازد. تا بازگشت نهایی منجی که تمام باطل‌ها را از میان بردارد. بدون این تعویق، ممکن است حق‌طلبان فعالانه به روی باطلِ معاصر شمشیر بکشند. به همین دلیل است که زمان اسطوره‌ای با وجود قرن‌ها تکرارْ زمانی بی‌ثمر است. تکرار لحظه‌ای که در خانۀ علی مهمان‌نواز با لگد عبدالله باز می‌شود، از سر این اجبار است که سطرهای روایت بناچار به دنبال هم می‌آیند. اگر این توالی سطرها-لحظه‌ها را در ذهن‌مان بشکنیم، لحظۀ شکستن در خانۀ‌ علی با لگد عبدالله هرگز سپری نشده است (به گذشته نپیوسته است). شاید بتوان این بازگشت به لحظۀ شکستن در خانۀ علی را هولوگرام‌وار تصور کرد. در سنت شبیه‌خوانی که عاشورای هر سال برگزار می‌شود، اشخاصی در لباس‌های سبز (حق-حسین) و سرخ (باطل-یزید) در میدانی خاکی رجز می‌خوانند و در نهایت خون‌ها ریخته می‌شود و ظهر عاشورا سر می‌رسد و طومار عاشورا تا سال بعد بسته می‌شود تا بار دیگر از سر گرفته شود. بازگشت سئوگی سویسال به روایت لحظۀ شکستن در خانۀ علی چه تفاوتی با زمان اسطوره‌ای شبیه‌خوانی دارد؟ چرا که در شبیه‌خوانی هم به ناچار سبزوسرخ‌پوش‌ها به دنبال هم رجز می‌خوانند و به میدان می‌روند و بر خاک می‌افتند. تکرار لحظه‌ای که عبدالله پلیس در خانۀ علی حاشیه‌نشین را می‌شکند، به این ترتیب از اسطوره‌ای شدن سر باز می‌زند: تک‌تک کسانی که سر سفرۀ سخاوتمندانۀ علی نشسته‌اند، حتی اگر خود ندانند، سیاسی‌اند. حتی اکرمِ همسایه که خیال کاری در آلمان را می‌پزد و کاری به سیاست ندارد؛ چون حتی اگر اکرم کاری به سیاست نداشته باشد، سیاست به او کار دارد. معاش او را سیاست تنگ می‌کند. اویا با فعالیت سیاسی تبعید شده است. مصطفی آنارشیست به دلیل پیوستن به «جنبش» زندانی شده است. علی، کارگر کارخانه، قربانی ساختار سرمایه‌داری است. این آدم‌ها حق‌طلبی را به تعویق نمی‌اندازند. یا شاید نمی‌توانند بیندازند، چرا که مطالبۀ حق‌شان در سطوح مختلف به صیانت نفس گره خورده است. اگر سندیکای معلمان در دوران حبس مصطفی به داد زن و دخترش نرسد، اگر علی به داد ماراشلی‌ها نرسد، اگر گلشاه سفره‌اش را جلوی حتی زکریا باز نکند، نفْس حیات این آدم‌ها به مخاطره می‌افتد، چرا که در محلات پایین آدانا فقط باران است که بی‌دریغ می‌بارد. به همین دلیل نیست که حتی جمع شام خانوادگی نیز از هجوم پلیس در امان نیست؟ به همین دلیل نیست که در فصل بعدی وقتی مصطفی و اویا در ذهن‌شان به دنبال جرم می‌گردند و خود را بیگناه می‌یابند، لحظه‌ای بعد به خود نهیب می‌زنند: مگر همیشه، در هر دستگیری‌ای جرمی در کار است؟ در فصل بازجویی است که شفق این خودمجرم‌پنداری را بسط می‌دهد و احساس ترس را به شرم و آن را به گناه (جرم) پیوند می‌زند.

شب هجوم پلیس

داستان از این قرار است: اویای تبعیدی در راهروی دادگستری آدانا اتفاقی با حسین (که درس وکالت می‌خواند) آشنا می‌شود و شب هجوم پلیس (به اِخبار لباس‌شخصی‌ها) در جمع خانوادگی خانۀ علی حضور دارد. زینت خواهر گلشاه است و در آستانۀ آغاز زندگی مستقل با زکریا. مصطفی به‌ تازگی از زندان آزاد شده و در راه اورفاست که به اصرار حسین، شب هجوم پلیس مهمان خانۀ دایی‌اش علی می‌شود. علی که مصطفی و حسین را زیر بار و پر گرفته و مصطفی قول داده «بزرگ که شد» هزینۀ تحصیل کوچک‌ترین فرزند علی را تقبل کند. اکرم همسایه را در لحظات آخر سر سفره دعوت کرده‌اند. پلیس هجوم می‌آورد، در را می‌شکند و می‌گوید مردها را می‌برد. پلیس با این حرف از اویا جنسیت‌زدایی می‌کند. اویا در لحظۀ دستگیری جنسیتی ندارد. نه زن است و نه مرد. سوژۀ سیاسی است. سوژۀ سیاسی هنگام بازداشت جنسیت ندارد اما هنگام بازجویی در فصل دوم فاحشه است. اویا از دور صدای فریادهای علی را زیر شکنجه می‌شنود که سرش فریاد می‌کشند: «چرا آن فاحشه را به خانه‌ات راه دادی؟» بار دیگر تزریق احساس گناه و شرم. ذکایی بازپرس می‌گوید: «خانم، عرق‌خوریِ زن متأهل و بچه‌دار، با آن همه مرد چه توجیهی دارد؟» یا چند لحظه بعد: «بین آن همه مرد چه کار داشتی؟» زن ابتدا جنسیت‌زدایی می‌شود، سپس به اقتضای بازجویی با حربۀ جنسیت، احساس گناه اخلاقی به او تزریق می‌شود. آن هم از جایگاه خدایی، وقتی که ذکایی سر اویا فریاد می‌کشد: «منحرف‌هایی مثل شما را تطهیر می‌کنیم، فهمیدی؟ این وطن را تسلیم فاحشه‌هایی مثل شما نمی‌کنیم. چون ما هستیم. خدا هست!» شفق از پس این کار برآمده تا دور از قضاوت‌گری و شعار، برانگیختگی جنسی ذکایی را در برابر مقاومت اویا به تصویر بکشد. در اصل با شروع فصل بازجویی، سویسال که به شهادت ممنوعیت آثارش به بهانۀ بی‌پرده‌نویسی جنسی، ابایی از پرداختن به امور جنسی ندارد، دو تمهید می‌چیند: باتوم را همچون آلت مردانه بین بازجو و زندانی واسطۀ دراماتیزه‌سازی ماهیت مردانۀ سرکوب می‌کند:

باتوم همچنین واسطه‌ای می‌شود برای یادآوری خاطرات حبس اویا در بند عمومی زنان و طعنه‌آمیز اینکه سویسال موفق می‌شود با واسطۀ آلت سرکوب (باتوم) از یکدست‌نویسی مستبدانۀ زبان سرباز بزند. شخصیت‌های سویسال همگی از غربال زبان استاندارد رد نشده‌اند. در سایۀ همین لحن برخاسته از طبقۀ اجتماعی، هر کدام از آنها شخصیتی مستقل هستند. توجه سویسال به لهجه‌های اقوام در هر سه فصل، در فصل بازجویی رنگی طبقاتی هم می‌گیرد. شوخی‌های بی‌پرده، رقص‌ها، دعواها و آشتی‌های زنان بند عمومی چهرۀ دیگری از خلقی را به اویا نشان می‌دهند که گاهی او [اویا] از درک عشق‌وعاشقی‌ها، خیانت‌ها، روابط خانوادگی و تلاش آنان برای بقا ناتوان است. تجاوز با باتوم (آلت سرکوب مردانه) اگر نزد زنان سیاسی مایۀ تحقیر و چندش‌آور است، برای زنان بند عمومی ادامۀ سرکوب- تجاوز در زندان بزرگ‌تر شهر-روستاست. سما که مورد تجاوز سه پلیس قرار گرفته از رنج‌هایش می‌گوید:

مقاومت زنان بند عمومی نیز دو چهره می‌تواند داشته باشد: این زنان در عین مقاومت در برابر آلت سرکوب، در این مخاطره هستند که سرکوب و آلتش را درونی کنند:

کارکرد باتوم به همین جا ختم نمی‌شود. چون صبح آزادی زندانیان در فصل سوم، شفق، طلیعۀ رهایی نیست. علی با چشمی متورم و بدنی شکنجه شده، پاکشان راهی کارخانه است مبادا اخراج شود. سئوگی سویسال مقدمۀ‌ طرح این اسارت اصلی را از ابتدای رمان در جمع پلیس، کارخانه‌دار، سرهنگ سابق و سرکارگر فعلی چیده است. ذکایی در بازجویی از مصطفی به یاد تحقیری می‌افتد که تورقوت سابونجو، صاحب کارخانه، در حقش روا داشته:

شخصیت‌های متنوع

سویسال موفق می‌شود با شخصیت‌های متنوع از بازجو و کارگر و فعال سیاسی و معلم و وکیل و صاحب کارخانه و زنان روستایی و کارگران فصلی دنیای صنعتی سرمایه‌داری و کارکردهایش را به تصویر بکشد، بی اینکه شفق به بیانیه‌ای سیاسی مبدل شود. علیرغم تمایلات سیاسی سویسال این رمان نه تنها در دام تئوریزه ساختن ایسم‌ها نمی‌افتد، بلکه در اصل مکانیزم ساختاری را می‌شکافد که نظریه‌های سیاسی در نقد آن ساختار پرداخته شده‌اند. برای مثال، نقش پلیس و پیوندش را با کارخانه‌دار به شکلی نشان می‌دهد که در عین عریانی، در تاروپود رمان تنیده شده است.

شاید بتوان گفت احتراز سویسال از پرداختن به علائق خانوادگی شخصیت اویا (یا مصطفی) پاشنۀ آشیل این رمان است. اویا نه در ملال مسافرخانه‌، نه در واهمه‌های بازجویی و نه در صبح آزادی لحظه‌ای به یاد خانواده‌اش نمی‌افتد. حال آنکه بستگی‌ها و دل‌بستگی‌های شخصی سهم بسزایی در مقاومت و مبارزه با بی‌عدالتی دارند. تصور دنیایی دیگرگونه تصور دنیایی است برای خود و آنان که سزاوار زیستنی انسان‌گونه‌ترند.