جنسیت در فضای شهری ایران: زنان و مترو

شما از همان پله‌های ورودی مترو، احساس خطر و عدم امنیت می‌کنی. چراکه در برخی ورودی‌های ایستگاه‌ها، حجاب‌بان‌ها مستقر شده‌اند، البته بسته به اهمیتِ ایستگاه، تعدادشان کم یا زیاد می‌شود. مثلا در ایستگاه توحید، که ایستگاه خلوتی است، معمولا یک یا دو نفر هستند. از این رو وقتی وارد مترو می‌شوی، همیشه یک دلهره و استرس باهات هست که امروز به سر کار می‌رسی یا نه؟ به خانه برمی‌گردی یا نه؟ وقتی یادت می‌آید که از همین پله‌ها بود که آرمیتا و مهسا وارد مترو شدند و هیچ‌وقت به خانه برنگشتند، این ترس و دلهره باهات هست که تو چی؟ از یک طرف می‌گویی باید بیشتر بترسی تا بیشتر زنده بمانی و این یعنی شال‌ات را باید بیاندازی روی سرت. از سوی دیگر وقتی شجاعت این دختران نوجوان دهه هفتادی و هشتادی را می‌بینی و از سوی دیگر شجاعت سپیده رشنو و رویا حشمتی و مانند آن‌ها را، از خودت خجالت می‌کشی که تو چی؟ پس با خودت می‌گویی این شالِ کوفتی را حداقل بیانداز دور گردنت.

وقتی حجاب‌بان‌ها می‌گویند "عزیزم شالت" بهترین کار این است که هچ توجهی به آنها نکنید. انگار نشنیده‌اید. نباید نگاهشان کنید. چشم در چشم نشوید. راهتان را بگیرید و بروید و پشت سرتان را نگاه نکنید. این لِمِ کار است.

وقتی از خانه می‌زنی بیرون، به صورت خودکار ترس از زیر تق‌تق کفش‌هایت به رگ‌هایت می‌آید و بعد ترس را در سراسر بدن‌ات احساس می‌کنی. اما خب، باید از همان ابتدا پایت را محکم رویش فشار بدهی که به بدنت راه پیدا نکند. اوایل اعتراضاتِ زن، زندگی، آزادی، آن ترس بیشتر بود، به‌ویژه وقت‌هایی که ایستگاه‌هایی مثل دروازه دولت که باید خط را عوض کنی، تبدیل می‌شد به محل تجمعات اعتراضی و مردم علیه حکومت شعار می‌دادند. یادم هست چندبار در همین تجمعات گاز اشک‌آور زدند. بااین‌حال، با همه این خطرات، همچنان، بدون شال و روسری هستم، با همه ترس‌های گاه و بی‌گاهش. وقتی به دور و برت نگاه می‌کنی، و می‌بینی که بیش از نیمی از مسافران پوشش اختیاری دارند، با خودت می‌گویی ترس برای چی؟

قبل از مهسا، ترس از دستگیری بود، اما نه به‌شدتِ الان. از خانه با پوشش دلخواهت که می‌زنی بیرون، سوار مترو می‌شوی تا برسی به میدان انقلاب، تقریبا می‌شود گفت تا قبل از ایستگاه انقلاب، خطر چندانی نیست که نتوانی ازش عبور کنی. اما دقیقا وقتی در مترو انقلاب پیاده می‌شوی، تمام ترس‌های عالم می‌ریزد توی دل‌ات. اصلا شاید کاری‌ هم با تو نداشته باشند، همین حضورشان به آدم استرس می‌دهد. ترس می‌دهد. اینکه می‌خواهی بروی یک روز کاری خوب داشته باشی، از همان ابتدا، آن روز را برایت خراب می‌کنند. من الان برخی از دوستانم که می‌خواهند برای خرید کتاب بیایند، می‌گویند، آدم می‌آید که در این خیابان نوستالژیک، یک دوری بزند، حال‌وهوایش عوض شود، اما از زیر زمین با سایه ترس اینها می‌آید بالا، و بعد وجب به وجب پیاده‌روهای انقلاب، ایستاده‌اند: زن‌هایی با چادرهای سیاه و مردهایی با کاپشن‌های سیاه و ریش‌های بلند. آخر چطور یک روز خوب را در خیابان انقلاب با کتاب بگذرانیم؟

ما با همین امید خسته و خاکستری، روزمان را شب می‌کنیم، به امید آن روزی که وقتی از خانه می‌زنی بیرون، دیگر مادرت نگوید شالت یادت نرود دخترم. و نگرانی‌اش را به تو انتقال ندهد که این متروی لعنتی، تو را هرگز به خانه برنگرداند!

برخی روزها همین شال را هم نمی‌آورم. من شاید در جاهایی مجبور شوم این شال را بیاندازم، مثل عبور از تونل وحشت. اما در محل کار که اصلا. آنجا راحت هستیم. اما وقتی با دوستانم هستیم، شال را دور گردنم می‌اندازم. وقتی حجاب‌بان‌ها می‌گویند "عزیزم شالت" بهترین کار این است که هچ توجهی به آنها نکنید. انگار نشنیده‌اید. نباید نگاهشان کنید. چشم در چشم نشوید. راهتان را بگیرید و بروید و پشت سرتان را نگاه نکنید. این لِمِ کار است. اما وقتی که بایستی و یکی‌به‌دو کنی باهاشان، ممکن است کار بیخ پیدا کند. تجربه من در این یک سال نشان می‌دهد، که بهترین کار همین است. من وقتی از مترو بیرون می‌آیم هم همین شگرد را پیاده می‌کنم. جالب اینکه، می‌بینم بسیاری از دختران و زنان هم این کار را می‌کنند. بارها دیده‌ام، دخترانی که در پیاده‌روی انقلاب سیگار می‌کشند، با بی‌تفاوتی از کنار حجاب‌بان‌ها می‌گذرند، آنها با غیظ و نفرت نگاهشان می‌کنند که عزیزم شالت، اما آن دختر توجه نمی‌کند و راهش را می‌گیرد و می‌رود. در بیشتر مواقع هم اتفاقی نمی‌افتد. من هم یاد گرفته‌ام که بهترین کار همین است. نه چشم در چشم، نه حتی کلمه‌ای با آنها وارد دیالوگ شوید. نباید با توجهمان به آنها، این ترس را به خودمان بدهیم که آنها حضور دارند. باید نادیده بگیریمشان، که انگار نیستند. نبودند.

وقتی نسل هشتادی را می‌بینم که بدون ترس و  شجاعانه در مترو و خیابان و فضاهای عمومی رفت‌وآمد می‌کنند، نمی‌توانم بگویمخ که من هنوز می‌ترسم. برای منی که بیش از پانزده سال در محدوده چهارراه ولیعصر در تئاترها کار می‌کنم و همیشه در طول سال‌های مختلف، با گشت ارشاد مستقیما مواجه می‌شدم، دیگر ترس بی‌معنا است. البته همیشه ترس و نگرانی بوده؛ چون تو از خانه که می‌زنی بیرون، مادرت می‌گوید مراقب باشی دخترم، با اینها درنیفتی‌. شالت نیفتد. از همان خانه مادرت به تو دلهره می‌دهد؛ هرچند خودش هم به این حجاب اعتقادی ندارد. اما خب نمی‌خواهد بچه‌اش به سرنوشت تلخِ مهساها و آرمیتاها گرفتار شود. هیچ مادری نمی‌خواهد. اما نمی‌شود که همیشه به حرف مادرها گوش داد. دیگر از این شال و روسری خسته شده‌ایم. تمام نسل ما و نسل‌های بعد از ما. من در تئاتر می‌بینم؛ تقریبا بیش از هشتاد تا نود درصد کسانی که به تئاتر می‌آیند بدون روسری هستند. همین درصد حالا کمی کمتر، در مترو و جاهای دیگر. واقعا چرا باید یک چیز اضافی را هر روز با خودمان حمل کنیم یا آن را بیاندازیم دور گردنمان یا بگذاریم در کوله‌مان و یا وقت‌هایی از سر ترس بیاندازیم روی سرمان؟

این امیدِ بازیافته و پُرهزینه، چیزی شبیه جعبه پاندورا است. اما در اینجا برعکس. آن جعبه‌ای که امید در آن زندانی بود، همان مترو است. شما در مترو، دو مرگ را دیده‌ای، مهسا و آرمیتا را، دو مرگی که با خودش امید را به گور نبردند، که اتفاقا از زیرزمین‌های مترو، با متروها و مسافران، آن را ایستگاه به ایستگاه، گسترش دادند و به سراسر ایران بردند. از این رو، وقتی سوار مترو می‌شوی، امید را می‌بینی، هرچند خسته و خاکستری است، اما همین که زنده است، یعنی باید مبارزه را ادامه بدهی. وقتی از مترو می‌زنی بیرون هم باز آن را می‌بینی. باز هم خسته و خاکستری. ما با همین امید خسته و خاکستری، روزمان را شب می‌کنیم، به امید آن روزی که وقتی از خانه می‌زنی بیرون، دیگر مادرت نگوید شالت یادت نرود دخترم. و نگرانی‌اش را به تو انتقال ندهد که این متروی لعنتی، تو را هرگز به خانه برنگرداند!