هویت ملی و هویت جمعی ـ تقابل دو رژیم معنا: عبور از روایت رسمی به تجربهٔ زیسته
محمدمهدی نجفی ـ احیای هویتهای جمعی امکان بازسازی جامعه را فراهم میکند: بازسازی حافظه، بازسازی رابطه با طبیعت، بازسازی مشارکت اجتماعی و بازسازی گفتوگو. این احیا نه نفی هویت ملی، بلکه بازگرداندن کثرت و انسانیت به مرکز زندگی جمعی است. جامعهای که «ما»ی خود را چندلایه و متکثر تعریف میکند، جامعهای پایدارتر، عادلانهتر و زندهتر خواهد بود.
محمد مهدی نجفی
جشنواره بازیهای بومی و محلی خراسان شمالی ـ بجنورد - اسفند ۱۳۹۶ـ منبع عکس: ایرنا
در جهان مدرن، «هویت ملی» یکی از مهمترین ابزارهای معنابخشی به زندگی جمعی بوده است. دولت-ملتها با اتکا به روایتهای رسمی، تاریخنگاری یکدست و نمادهای مشترک، تلاش کردهاند جمعیتهای متکثر را در قالب یک «ما»ی واحد تعریف کنند. اما در دل همین جوامع، لایههای عمیقتری از هویت وجود دارد؛ هویتهایی که نه از بالا و نه از طریق روایتهای رسمی، بلکه از دل تجربههای زیسته، حافظههای محلی، زبانها، آیینها، روابط انسانی و رابطۀ مردم با طبیعت شکل میگیرند. اینها همان هویتهای جمعی هستند؛ هویتهایی که اغلب در سایۀ روایت ملی قرار میگیرند، اما برای فهم واقعیت اجتماعی و فرهنگی هر جامعه ضروریاند.
این جستار تلاش میکند تفاوت میان هویت ملی و هویت جمعی را روشن کند، پیامدهای تقلیل هویتهای جمعی به هویت ملی را بررسی کند، و در نهایت نشان دهد چرا احیا و بازسازی هویتهای جمعی برای آیندۀ اجتماعی و زیستمحیطی ما اهمیت دارد.
در واقع در اینجا دو منطق سیاست هویت در برابر هم قرار میگیرند. از یک سو سیاست هویت تثبیتگر که در قالب هویت ملی عمل میکند و تلاش دارد یک روایت واحد و همگن بسازد؛ و از سوی دیگر سیاست هویت رهاییبخش که در قالب هویتهای جمعی شکل میگیرد و بر تجربههای زیسته، انتخابهای داوطلبانه و سیالیت هویتها تکیه دارد. تقابل این دو منطق متفاوت، چارچوب نظری اصلی بحث حاضر است.
اگرچه هویت ملی با تعریف مفهوم شهروند توانست بخشی از هویتهای ثابت، موروثی و سرکوبگر پیشامدرن را تضعیف کند، اما خود بهتدریج به نظامی تازه از تجویز، حذف و سلسلهمراتب هویتی بدل شد. سازوکارهای هویتبخشی در این تقابل از آن رو قابل توجهاند که نشان میدهند هویت میتواند بر طیفی گسترده حرکت کند: از یک برساخت مشترک، سیال و داوطلبانه تا سازهای صلب، تجویزی و تحمیلی. از این منظر، تقابل میان هویت ملی و هویتهای جمعی صرفاً نزاعی نظری یا فرهنگی نیست، بلکه تلاشی برای بازآرایی افقهای امکان هویتیابی در جهان مدرن است.
احیای هویتهای جمعی به معنای نفی یا انکار هویت ملی نیست؛ بلکه کوششی است برای بازگرداندن کثرت، حافظه، بدن، مکان و تجربههای زیسته به مرکز زندگی اجتماعی. در جهانی که دولت-ملتها همچنان ساختارهای سیاسی مسلطاند، این احیا میتواند به منزلهی بازسازی توان جامعه در برابر منطق یکدستسازی، فراموشی سازمانیافته و گسست انسان از بسترهای فرهنگی و طبیعی خویش فهم شود.
۱. هویت ملی: یک پروژۀ سیاسی ـ روایتی
هویت ملی را نمیتوان صرفاً یک احساس طبیعی تعلق دانست؛ این هویت یک پروژۀ سیاسی-فرهنگی است که در چارچوب دولت-ملت شکل میگیرد. نهادهایی مانند آموزش رسمی، رسانههای دولتی، تاریخنگاری ملی، قوانین و نمادهای مشترک، نقش اصلی را در ساختن و تثبیت آن ایفا میکنند. هدف این پروژه، ایجاد یک «ما»ی واحد و همگن است؛ «ما»یی که بتواند مرزهای سیاسی را طبیعی جلوه دهد و دولت را مشروعیت ببخشد.
هویت ملی به جای تجربه، بر روایت استوار است. این روایت معمولاً گزینشی، سلسلهمراتبی و هماهنگ با اهداف سیاسی است. به همین دلیل، هویت ملی را میتوان نوعی فناوری قدرت دانست: سازوکاری برای مدیریت جمعیت، کنترل حافظه و تعریف شهروند مطلوب. در این چارچوب، گذشته بازسازی میشود، اکنون معنا میگیرد و آینده پیشبینیپذیر میشود؛ آن هم در قالب یک زمان خطی و واحد که همه باید در آن قرار بگیرند.
هویت ملی مبتنی بر دولت-ملتها را میتوان نمونهای از سیاست هویت تثبیتگر دانست؛ سیاستی که با روایتهای رسمی و ابزارهای نهادی، یک «ما»ی واحد و همگن میسازد و دیگر هویتها را یا در خود ادغام میکند یا به حاشیه میراند. این سیاست هویت، به جای پذیرش کثرت و سیالیت، بر تثبیت و یکدستسازی تأکید دارد و همواره خود را در مرزبندی با دیگریِ بیگانه و غیرخودی تعریف میکند.
۲. هویت جمعی: هویتهای زیسته، چندلایه و حافظهمحور
در مقابل، هویت جمعی از پایین شکل میگیرد. این هویتها بر پایۀ تجربههای مشترک، حافظههای محلی، زبانها، آیینها، شیوههای معیشت و رابطۀ مردم با محیط پیرامون شکل میگیرند. هویت جمعی نه یکدست است و نه نیازمند مرزبندی سخت؛ چندلایه، سیال و همپوشان است. یک فرد میتواند همزمان هویتهای جمعی متعددی داشته باشد؛ از هویتهای محلی و قومی گرفته تا هویتهای نسلی و حرفهای. این چندگانگی، هویت جمعی را به یک منبع کثرت و چندصدایی تبدیل میکند.
هویت جمعی بخشی از زیستجهان مردم است؛ جهان معانی روزمره، نه جهان رسمی و نهادمند. این هویتها از دل روابط واقعی، تجربههای زیسته و حافظههای غیررسمی شکل میگیرند و به همین دلیل، معمولا انعطافپذیر و سازگار با تغییرات اجتماعیاند.
هویت جمعی را میتوان نمونهای از سیاست هویت رهاییبخش دانست؛ سیاستی که هویت را نه یک امر ذاتی و تغییرناپذیر، بلکه یک فرایند انتخابی و تجربهمحور میفهمد. در این سیاست، افراد میتوانند آزادانه در چندین «ما»ی کوچک و داوطلبانه مشارکت کنند، هویتهای خود را تغییر دهند یا بازآفرینی کنند. این منطق، به جای حذف تفاوتها، به کثرت و گفتوگو مجال میدهد.
۳. تفاوتهای نظری هویت ملی و هویت جمعی ـ و نمونههای ایرانی
تفاوت میان هویت ملی و هویت جمعی، تفاوت میان دو منطق متفاوت تولید معناست. هویت ملی از بالا به پایین ساخته میشود و بر روایت رسمی تکیه دارد؛ درحالیکه هویت جمعی از پایین به بالا شکل میگیرد و بر تجربه و حافظه استوار است.
در ایران، این تفاوتها بهوضوح قابل مشاهدهاند. نوروز، که در روایت ملی یک آیین واحد معرفی میشود، در واقع مجموعهای از نوروزهای محلی با آیینهای متفاوت است. شاهنامه، که امروز روایت ملی و شاهانۀ آن تثبیت شده، مجموعهای از روایتهای پهلوانی و شفاهی بوده که با تثبیت روایت ملی نابود و فراموش شدهاند. روایت ملی از جنگ ایران و عراق، روایتی یکپارچه است؛ اما حافظههای محلی جنوب، غرب، مرکز و مهاجران جنگزده در مواجهه با آن کاملاً متفاوتاند. زبانهای محلی (از لری و کردی تا بلوچی و تالشی) حامل هویتهای جمعیاند، اما در روایت ملی اغلب به حاشیه طرد میشوند. هویت مردمی که در تالابها، کوهستانها، جنگلها و سواحل زندگی میکنند، بر پایۀ رابطۀ مستقیم و روزمرۀ آنان با طبیعت شکل میگیرد؛ رابطهای که در آن آب، خاک، باد، پوشش گیاهی و شیوههای معیشت، عناصر اصلی سازندۀ حافظه و تجربۀ جمعی هستند؛ اما در جغرافیای انتزاعی ملی غالبا نادیده گرفته میشوند.
این مثالها نشان میدهند که هویت ملی و هویت جمعی نهتنها دو واژه و دو مفهوم متفاوت، بلکه دو شیوۀ متفاوت فهم جهان هستند.
۴. پیامدهای سیاسی و اجتماعی تقلیل هویت جمعی به هویت ملی
وقتی هویت ملی بهعنوان چارچوب اصلی معنابخشی به جامعه تثبیت میشود، هویتهای جمعی ناگزیر به حاشیه رانده میشوند. این تقلیل، صرفاً یک تغییر مفهومی نیست؛ یک فرآیند عمیق و گسترده است که بر حافظه، فرهنگ، طبیعت، مشارکت اجتماعی و حتی ساختار قدرت اثر میگذارد.
نخستین پیامد، خاموششدن حافظههای محلی است. هویت ملی برای تثبیت روایت واحد خود، ناچار است گذشتههای متکثر را در یک روایت رسمی ادغام کند. در این روند، بسیاری از تجربههای زیستۀ مردم یا حذف میشوند یا در قالب روایت ملی بازنویسی میشوند. نتیجه این است که جامعه بخشی از حافظۀ واقعی خود را از دست میدهد و بهجای تاریخ، تنها با یک روایت رسمی مواجه میشود.
پیامد دوم، تضعیف تنوع فرهنگی و زبانی است. هویت ملی معمولاً یک زبان، یک فرهنگ و یک روایت را در مرکز قرار میدهد و دیگر زبانها و آیینها را به حاشیه میراند. این حاشیهنشینی به معنای از دست رفتن ادبیات شفاهی، آیینهای منطقهای، موسیقیهای بومی و شیوههای زیست فرهنگی است؛ و جامعهای که تنوعش را از دست میدهد، در واقع بخشی از توانایی خود برای فهم جهان و مواجهه با بحرانها را نیز از دست میدهد.
در سطحی عمیقتر، این تقلیل به بحرانهای زیستمحیطی دامن میزند. هویت ملی معمولاً طبیعت را در قالب «جغرافیای ملی» میبیند؛ یک نقشۀ انتزاعی که تفاوتهای اقلیمی و دانشهای محلی را نادیده میگیرد. اما هویتهای جمعی بر پایۀ رابطۀ واقعی مردم با زمین، آب، باد، کوه و جنگل شکل گرفتهاند. نادیدهگرفتن این دانش بومی (دانشی که طی نسلها شکل گرفته) به سیاستگذاریهایی منجر میشود که با واقعیت اقلیمی سازگار نیستند. خشکشدن تالابها، فرسایش خاک، نابودی جنگلها و بحران آب، تنها نمونههایی از پیامدهای این گسست میان سیاست ملی و دانش محلیاند.
در سطح اجتماعی، تقلیل هویت جمعی به هویت ملی باعث کاهش مشارکت اجتماعی میشود. هویت ملی یک «ما»ی انتزاعی میسازد که مردم در آن نقش فعالی ندارند. در مقابل، هویتهای جمعی بر پایۀ تجربه و مسئولیت مشترک شکل میگیرند و مردم را به کنشگری دعوت میکنند. وقتی این هویتها تضعیف میشوند، احساس «بیربطی» و «بیقدرتی» افزایش مییابد؛ مردم احساس میکنند تصمیمها در جایی دور از زندگی واقعیشان گرفته میشود.
در نهایت، این فرآیند شکاف میان مرکز و حاشیه را تشدید میکند. هویت ملی از مرکز تولید میشود و حاشیهها را در روایت خود ادغام یا حذف میکند. این امر باعث نابرابری در دیدهشدن، نابرابری در توزیع منابع، و در تعریف «ما» میشود. در چنین شرایطی، هویتهای جمعی نهتنها نادیده گرفته میشوند، بلکه عموما بهعنوان «تهدید» تلقی میگردند و سیاستهای امنیتی جایگزین سیاستهای فرهنگی و اجتماعی میشود. نتیجۀ نهایی، از بین رفتن امکان گفتوگوی واقعی در جامعه است؛ گفتوگویی که تنها در حضور هویتهای متکثر و بهرسمیتشناختهشده ممکن میشود. جامعهای که تنها یک روایت رسمی دارد، نمیتواند دربارۀ گذشته، آینده، عدالت و تنوع گفتوگو کند.
۵. چرا احیای هویتهای جمعی ضروری است؟
در برابر این روند یکدستساز، احیای هویتهای جمعی نه یک حرکت نوستالژیک، بلکه یک ضرورت اجتماعی و سیاسی برای بازگرداندن حافظه، تنوع و تجربه به مرکز زندگی اجتماعی است. کوششی است در راستای بازسازی توان جامعه برای فهم خود و جهان.
نخستین اهمیت این احیا در بازگرداندن حافظههای خاموششده است. بازگشت به هویت جمعی به معنای بازگرداندن روایتهای محلی، تاریخهای منطقهای و آیینهای مرتبط با طبیعت به صحنۀ عمومی است. این به معنای بازگشت به گذشته نیست؛ به معنای بازگرداندن چندصدایی به تاریخ است. جامعهای که گذشتۀ خود را تنها از طریق روایت رسمی میشناسد، توانایی فهم پیچیدگیهای خود را از دست میدهد.
احیای هویتهای جمعی، همچنین به تقویت تنوع فرهنگی و زبانی کمک میکند. زبانها و فرهنگهای محلی حامل جهانبینی و دانشاند؛ حفظ و تقویت این تنوع، جامعه را در برابر بحرانها مقاومتر میکند و امکان خلاقیت و نوآوری را افزایش میدهد.
در حوزۀ زیستمحیطی، احیای هویتهای جمعی به معنای بازگشت به دانش بومی است؛ دانشی که طی نسلها در تعامل با اقلیم شکل گرفته و میتواند راهنمای سیاستگذاریهای پایدار باشد. بسیاری از بحرانهای امروز نتیجۀ نادیدهگرفتن همین دانشهای بومی و محلی است. احیای هویتهای جمعی یعنی بازگرداندن عقلانیت محلی به تصمیمگیریهای کلان.
در سطح اجتماعی، این احیا باعث افزایش مشارکت میشود. مردم زمانی احساس مسئولیت و کنشگری میکنند که هویتشان در زندگی روزمره معنا داشته باشد. هویتهای جمعی این معنا را فراهم و مردم را بهعنوان کنشگران واقعی، نه مخاطبان منفعل، تعریف میکنند.
در نهایت، احیای هویتهای جمعی شکاف میان مرکز و حاشیه را کاهش میدهد و امکان گفتوگوی واقعی را بازمیگرداند. جامعهای که هویتهای جمعیاش بهرسمیت شناخته میشوند، جامعهای است که میتواند دربارۀ گذشته، آینده، عدالت و تنوع گفتوگو کند. این گفتوگو شرط لازم برای ساختن آیندهای دموکراتیکتر و انسانیتر است.
نتیجهگیری
تقابل میان هویت ملی و هویت جمعی را میتوان بهمثابه تقابل دو سیاست هویت فهمید: یکی سیاست تثبیت و انحصار، دیگری سیاست آزادی و کثرت. احیای هویتهای جمعی در این معنا، نه فقط بازسازی تجربههای زیسته، بلکه بازگرداندن امکان سیاست هویت رهاییبخش به جامعه است؛ سیاستی که به جای روایت واحد، به تنوع و انتخاب مجال میدهد.
هویت ملی و هویت جمعی دو منطق متفاوت برای ساختن «ما» هستند. هویت ملی بر روایت، قدرت و همگنسازی استوار است؛ هویت جمعی بر تجربه، حافظه و تنوع. تقلیل هویتهای جمعی به هویت ملی، جامعه را از حافظه، تنوع، دانش بومی و مشارکت تهی میکند و شکافهای اجتماعی و زیستمحیطی را تشدید میسازد.
در مقابل، احیای هویتهای جمعی امکان بازسازی جامعه را فراهم میکند: بازسازی حافظه، بازسازی رابطه با طبیعت، بازسازی مشارکت اجتماعی و بازسازی گفتوگو. این احیا نه نفی هویت ملی، بلکه بازگرداندن کثرت و انسانیت به مرکز زندگی جمعی است. جامعهای که «ما»ی خود را چندلایه و متکثر تعریف میکند، جامعهای پایدارتر، عادلانهتر و زندهتر خواهد بود.
نظرها
روشنزاده از خراسان ایرانی
روشنزاده از خراسان ایرانی هستم، اما خراسانی نیستم و یکی از، یکی از اقوام ایرانی هستم. نخست بگویم که من یک روحانی زاده شیعی هستم. ( چیزی که در منطقه ما شاید کمیاب به نظر برسد) در اینجا اعلام میکنم که : حرامزاده تر، بیشرفتر، دروغگو تر، شیادتر، به قول خمینی خدعه گرتر، دزدتر، جنایتکارتر، غارتگرتر، خرافی تر، تخریبگرتر تاریخ و تمدن و فرهنگ هر کشور و خصوصا ایران از آیت الله، مداح و طلبه فقط آیت الله و مداح و طلبه ای دیگر است. حتا پدر و پدر بزرگ و عموی خود من که روحانی و دائیم که مداح است و پسر عمو و پسر خاله ام که طلبه هستند. من افتخار میکنم که اینرا فهمیدم و به فرزندان همه ی روحانیون و مداحان و طلاب و دیگر سرسپردگان به اسلام و تشیع پیشنهاد میکنم تا آنها هم اینرا بفهمند. و از این اسلام ضد بشر دست بردارند. من نه سلطنت طلبم و نه جمهوریخواه. هنوز تصمیم نگرفته ام و منتظرم تا ببینم که کدامشان بهتر میتوانند صلخ و صفا و نشاط زندگی و دادگستری را برای ایران بیاورند. در مورد نوشته ی شما، باید بگویم که نوشته تان بسیار خوب است و هم البته بسیار نابجاست. طبق نوشته هگل در کتاب فکر میکنم «عقل در تاریخ» ایران در تاریخ بشر نخستین دولت ملت را با اقوام مختلف تشکیل داده. البته اینرا اگر هگل هم نگفته بود همین بود. پس نوشته ی شما که خوب هم هست بسیار نابجاست. اصلا هم ما نیاز نداریم که از واژه های اتنیکی و فدرالیسم و...استفاده کنیم کشور هم یک مزائیک ترکیبی ست از اقوام و زبانهای مختلف. اولین ایالات متحده ی جهان. ما در آلمان زندگی نمی کنیم که همسایه هائی همچون این کشور داشته باشیم. همکسایه های ما ترکیه حاج رجیب طیب اردغان است و طالبان و روسیه ایران خوار و عربستان و کشورهای خلیج پارس، که حتا نام خلیج پارس را هم میخواهند به نام خودشان بکنند. پس شاید من بلوچستانی هم روز بگویم که فدرالیسم برای ایران خوب است. ولی آن روز شاید صد سال دیگر باشد. در غیر این صورت مدام ما از خشونتی به خشونت دیگر خواهیم. رفت در حال حاظر ما باید فقط برای برابری و خواهری و برادری کوشش کنیم و مطلب بنویسم. تا یک کُرد و بلوچ و عرب و آذری و ترکمن و لر و پارس بتوانند به بالاترین مقام حکومتی و سیاسی و فرهنگی و هنری برسند. زبان پارسی هم همانند نام ایران و فرهنگ و تاریخش یک زبان پیوند و یک زبان استفهام است. زبانی که با تسهل از ترکیبات زبانهای دیگر زاده شده. در غیر این صورت در این تاریخ هزاران ساله ایران امروز یک زبان واحد میداشت. با احترام به همه