چرخش‌های ایدئولوژیک در تاریخ ایران

چرخش‌های ایدئولوژیک در تاریخ معاصر ایران، از جمله گرایش فرزندان اشراف قاجار و روحانیون به کمونیسم در اوایل قرن بیستم، و در مقابل، گرایش فرزندان کمونیست‌های سرشناس به سلطنت‌طلبی در ایام اخیر، نه تنها تازگی ندارد بلکه تابع یک الگوی مشخص است که در  بازتولید ایدئولوژی‌ها در اثر سرخوردگی‌ها و ناکامی‌های سیاسی در ایران ریشه دارند: هر نسل با مشاهده شکست یا بن‌بست گفتمان سیاسی نسل قبل (از مشروطه تا چپ و اسلام‌گرایی)، برای پاسخ به مسائل زمانه خود به قطب مخالف پناه می‌برد. این پدیده نه لزوماً «خیانت به پدر»، بلکه تلاشی برای بازتعریف هویت در میانه بحران‌های تاریخی و سرگشتگی میان سنت، تجدد و انقلاب است.

 در دوران مشروطه، افرادی مانند سلیمان میرزا اسکندری و یحیی میرزا اسکندری از شاهزادگان قاجار به‌عنوان مشروطه‌خواهان لیبرال فعالیت می‌کردند، اما فرزندان و خویشاوندان آن‌ها (مانند ایرج اسکندری) چند دهه بعد به رهبران حزب توده ایران (حزب کمونیست) تبدیل شدند. در همان بستر، نورالدین کیانوری که نوهٔ شیخ فضل‌الله نوری (روحانی مخالف مشروطه) بود، به دبیرکلی حزب توده رسید و احسان طبری که پدرش حسین طبری (فخرالعارفین) روحانی معمم بود و سپس لباس را ترک کرد، به مهم‌ترین نظریه‌پرداز مارکسیسم در ایران تبدیل شد. 

در دوره پس از انقلاب ۱۳۵۷ و به‌ویژه در دهه‌های اخیر، شاهد چرخش معکوس هستیم. مازیار جزنی، پسر بیژن جزنی (از بنیان‌گذاران چریک‌های فدایی خلق که توسط رژیم پهلوی اعدام شد)، اکنون در تظاهرات طرفداران پهلوی شرکت می‌کند. شهران طبری، برادرزاده احسان طبری (ایدئولوگ ارشد حزب توده)، نیز به سلطنت‌طلبان پیوسته است. همچنین صبا خویی، دختر اسماعیل خویی (شاعر چپ‌گرا)، از چهره‌های نزدیک به جریان سلطنت‌طلب شده. در یک سطح، علی دشتی که در جوانی لباس روحانیت پوشیده بود و سپس ترکش کرد، به یکی از چهره‌های نزدیک به دربار پهلوی تبدیل شد. بسیارانی از فعالان چپ که ما آن‌ها را به نام می‌شناسیم، در خانواده‌‌های مذهبی متولد شده‌اند، برخی حتی در کودکی یا نوجوانی چند صباحی را در حوزه‌های علمیه گذرانده‌اند.  

در تاریخ پرفرازونشیب ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷، موارد متعددی از فرزندان روحانیون بلندپایه نظام دیده می‌شود که به سازمان مجاهدین خلق (پس از گرایش آن به مارکسیسم) یا گروه‌های چپ‌گرایی مانند فداییان خلق پیوستند و در دهه ۶۰  اعدام یا کشته شدند. برجسته‌ترین نمونه‌ها عبارتند از سه پسر آیت‌الله محمدی گیلانی (حاکم شرع دادگاه انقلاب) که به مجاهدین پیوستند و بنا بر روایتی توسط پدر خود محاکمه و اعدام شدند؛ حسین جنتی، فرزند آیت‌الله احمد جنتی (دبیر شورای نگهبان) که از رهبران مجاهدین در اصفهان بود و در درگیری مسلحانه کشته شد؛ و رشید حسنی، فرزند آیت‌الله عسگر حسنی (امام جمعه ارومیه) که به فداییان خلق پیوست و با اطلاع‌رسانی پدرش دستگیر و اعدام شد.  

این نمونه‌ها نشان می‌دهد که هر نسل سعی می‌کند اشتباهات نسل قبل را جبران کند و به همین دلیل به قطب مخالف پرتاب می‌شود: روشنفکران از بطن اشرافیت قاجار ظهور می‌کنند و در پی «مدرنیته» و «قانون» می‌روند، زیرا استبداد قاجار را عامل عقب‌ماندگی می‌بینند. فرزندان آن نسل (مانند کیانوری، طبری و بیژن جزنی) به این نتیجه می‌رسند که «مشروطه خواهی بورژوایی» ناکام بوده و راه حل را در «انقلاب سوسیالیستی» می‌بینند. آن‌ها سلطنت پهلوی را میراث همان استبداد می‌دانند.  فرزندان این نسل (مانند مازیار جزنی، شهران طبری) پس از تجربه انقلاب ۵۷ و چهار دهه حکومت دینی، به این جمع‌بندی می‌رسند که «ایدئولوژی انقلابی» پدرانشان یا به استبداد دینی انجامیده یا شکست خورده است. بنابراین بار دیگر به سوی گزینه‌ای که برایشان نماد «ثبات، سکولاریسم و دموکراسی» است (یعنی سلطنت مشروطه) بازمی‌گردند. این یک «چرخش دیالکتیکی» است.

از جهان‌وطنی انقلابی تا ملی‌گرایی نوین

در این جابجایی‌ها و چرخش‌ها اما یک نکته بسیار ظریف نهفته است:

 اشراف و روحانیونی که در سال‌های دهه ۲۰ و ۳۰ به کمونیسم می‌پیوستند، معمولاً ایدئولوژی «جهان‌وطنی» (اینترناسیونالیسم پرولتری) را برمی‌گزیدند که مرزهای ملی را کمرنگ می‌کرد. اما در دگرگونی‌های ایدئولویک نسل پساانقلاب حال و هوای ملی‌گرایی دارد.

در دوران پهلوی، «ملی‌گرایی» با دولت و سلطنت عجین بود و چپ‌ها آن را «ناسیونالیسم بورژوایی» می‌نامیدند. اما امروز، در میان اپوزیسیون، «ملی‌گرایی» به ابزاری برای مقابله با «اسلام‌گرایی» حکومت تبدیل شده است. نمادهایی مانند فروهر، شیر و خورشید و درفش کاویانی، دیگر نه نماد یک رژیم خاص، بلکه نماد «هویت ایرانی» در برابر «ایدئولوژی دینی» هستند. بنابراین، مازیار جزنی با انتخاب این نمادها، در واقع از «ایدئولوژی طبقاتی» پدرش به «هویت ملی» پناه برده است. این به معنای گذار از «ساختار» به «فرهنگ» است.

بیژن جزنی از زندان شاه داستانی برای پسرانش می‌نویسد: داستان «بابک و مازیار»: خانواده‌ای ایرانی شامل پدر، مادر، بابک (۱۲ ساله)، مازیار (۷ ساله) و سگشان شنگول، سوار بر کشتی مسافربری «پرل» (مروارید) عازم آمریکا هستند. کشتی در اقیانوس با کوه یخ برخورد کرده و غرق می‌شود. کودکان و سالمندان ابتدا سوار قایق‌های نجات می‌شوند و بابک و مازیار همراه با چند کودک دیگر از ملیت‌های مختلف (فرانسوی، کنگویی، آمریکایی، انگلیسی، چینی و آرژانتینی) در یک قایق قرار می‌گیرند. قایق کودکان در دریا سرگردان می‌شود و آن‌ها با چالش‌هایی مانند طوفان، گرسنگی و تشنگی روبه‌رو می‌شوند، اما با همکاری یکدیگر زنده می‌مانند. پس از چند روز به جزیره‌ای می‌رسند که آن را «جزیره دوستی» می‌نامند. در جزیره، پناهگاه می‌سازند، شکار می‌کنند، با گوریل‌های وحشی مواجه می‌شوند و زندگی گروهی را سازمان‌دهی می‌کنند. پس از ماه‌ها، تلاش‌هایی برای فرار انجام می‌دهند که با مرگ پاتریس (کودک کنگویی) و ارنستو (کودک آرژانتینی) همراه است، اما سرانجام به ساحل آفریقا می‌رسند و به ایران بازمی‌گردند و با والدینشان دیدار می‌کنند.

این داستان را می‌توان بازتابی از دیدگاه‌های بیژن جزنی دانست: تأکید بر همبستگی انسانی فراتر از مرزهای ملی. نیم‌قرن بعد، جهت‌گیری سیاسی مازیار جزنی به سوی ملی‌گرایی و نمادهای هویت ایرانی (شیر و خورشید، فروهر) نمونه‌ای از چرخش‌های ایدئولوژیکی است که این مقاله درصدد تحلیل آن است.

مازیار جزنی که در کودکی پدرش را از دست داد، اکنون در زمره هواداران رضا پهلوی و گفتمان سلطنت‌طلبی دیده می‌شود. در فضای سیاسی امروز، پهلوی برای بسیاری از ایرانیان خارج از کشور، نماد «ایران دیگری» است که می‌توانست باشد. نکته قابل تأمل اینکه هر دو نسل علیه «استبداد» موضع گرفته‌اند، اما برداشت آن‌ها متفاوت است. برای بیژن جزنی و هم‌نسلانش، مصداق استبداد «سلطنت پهلوی» بود. برای نسلی که پس از انقلاب ۱۳۵۷ زیسته، «حکومت جمهوری اسلامی» مصداق استبداد تلقی می‌شود و در مقابل، سلطنت پهلوی برای برخی نماد «سکولاریسم و دموکراسی» است. این تفاوت برداشت، ریشه در تجربه‌های تاریخی متفاوت دو نسل دارد.

می‌توان گفت نمادها و آرمان‌هایی که هر نسل برای «نجات» ایران برمی‌گزیند، تحت تأثیر تجربه‌های تاریخی آن نسل شکل می‌گیرد. نسل بیژن جزنی در جستجوی «جزیره دوستی» فراتر از مرزهای ملی بود و نسل مازیار جزنی، «نجات» را در بازگشت به نمادهای هویت ایرانی (شیر و خورشید، درفش کاویانی) جستجو می‌کند. این تفاوت، بازتابی از دو تجربه تاریخی متفاوت است.

و یک نکته را هم نباید از نظر دور داشت: همه منتقدان مازیار که از ارادتمندان پدرش هستند درباره او در فضاهای عمومی گفت‌وگو می‌کنند اما هیجکس با خود او گفت‌وگو نمی‌کند. مثل این است که در نظر آن‌ها مازیار، فقط پسر بیژن جزنی‌ست همانطور که رضا پهلوی هم فقط پسر شاه است.

آنچه در این میان شایسته تأمل است، مسئله «اسطوره‌سازی» از چهره‌های تاریخی و انتظاراتی است که برای فرزندانشان ایجاد می‌کند. مازیار جزنی، همچون بسیاری از فرزندان شخصیت‌های تاریخی، با تصویری بزرگ شد که دیگران از پدرش ساخته بودند و انتظار داشتند او با آن تصویر هماهنگ شود. انتخاب مسیر متفاوت توسط او، صرف‌نظر از محتوای آن، می‌تواند تلاشی برای یافتن هویتی مستقل از این اسطوره‌ها باشد.

و اینها همه نه از بزرگی بیژن جزنی می‌کاهد و نه نافی هویت مازیار جزنی‌ست. مشکل از توقعات ماست از انسان‌هایی که از آن‌ها اسطوره ساخته‌ایم. یک نکته آموزنده برای پادشاهی‌خواهان. هر کس را بنا به ظرفیت‌های خودش باید سنجید نه با پدرش.

پانویس:

این مقاله با هدف تحلیل یک پدیده تاریخی-اجتماعی، یعنی چرخش‌های ایدئولوژیک میان‌نسلی در ایران معاصر، نگاشته شده است. اشاره به مصادیق و افراد، صرفاً در چارچوب این تحلیل و برای روشن‌تر شدن بحث صورت گرفته است. نویسنده بر این باور است که همه افراد، فارغ از نام و نسب خانوادگی، حق دارند هویت مستقل خود را داشته باشند و نباید با انتظارات دیگران از گذشته یا خاندانشان سنجیده شوند. هدف این نوشتار، مشارکت در یک بحث علمی و تاریخی با احترام کامل به شأن انسانی تمامی افراد ذکر شده در متن است و هیچ‌گونه قصدی برای ورود به حریم شخصی، تحمیل انگیزه، یا خدشه‌دار کردن حیثیت آنان وجود نداشته و ندارد. نسخه کنونی، ویرایش نهایی و مورد تأیید نویسنده است.