برلیناله ۲۰۲۶: صدای اعتراض ایران در حاشیه یک جشنواره سیاسی

در تاریخ ۲۲ فوریه ۲۰۲۶، جشنواره فیلم برلین با معرفی برندگان به کار خود پایان داد و خرس طلایی بهترین فیلم به «نامه‌های زرد»، ساخته ایلکر چاتاک، کارگردان ترک‌تبار آلمانی رسید.

 این فیلم یک درام سیاسی است که به موضوع استبداد در ترکیه می‌پردازد و زندگی یک زوج هنرمند تئاتر را تحت فشار دولت نشان می‌دهد. این جایزه پس از ۲۲ سال دوباره به یک فیلم آلمانی رسید.

 این درام سیاسی که به استبداد در ترکیه و فشار دولت بر یک زوج هنرمند تئاتر می‌پردازد، پس از ۲۲ سال افتخار آفرینی دوباره برای سینمای آلمان به ارمغان آورد. مراسم اختتامیه حال وهوایی کاملاً سیاسی داشت.

تمرکز سخنان ایلکر چاتاک در مراسم اختتامیه بر مسائل ترکیه، فلسطین و غزه بود. اما امین آلپر   کارگردان فیلم «رستگاری»  که خرس نقره‌ای جایزه بزرگ هیئت داوران را برد، در سخنرانی خود به طور صریح از مردم ایران تحت حمایت کرد. مراسم اختتامیه در مجموع بسیار سیاسی بود و چندین برنده به اقدامات اسرائیل در غزه و نقش دولت آلمان انتقاد کردند.

در بخش مسابقه اصلی، اثری از ایران حضور نداشت، اما چندین فیلم مرتبط با ایران در بخش‌های دیگر به نمایش درآمدند. از جمله «رویا» ساخته مهناز محمدی در بخش پانوراما، که داستان یک معلم زندانی در اوین را روایت می‌کند و نمونه‌ای از سینمای زیرزمینی ایران است. همچنین «خاطرات یک پنجره» از مهرانه سلیمیان در بخش نسل‌ها به فیلمبرداری اعتراضات خیابانی از پشت پنجره‌ها می‌پردازد و مستند کوتاه نیما نساج در بخش استعدادها درباره یک فیلم‌ساز ایرانی درگیر با خشونت داخلی است.

افزون بر این، چهره‌هایی مانند جعفر پناهی با حضور خود بر وضعیت زندانیان و اعتراضات در ایران تأکید کردند. انجمن فیلم‌سازان مستقل ایران (IIFMA) نیز حضوری فعال داشت و به لیست هنرمندان کشته‌شده و زندانی اشاره کرد.

با آقای محمد حقیقت، فیلمساز و منتقد شناخته شده فیلم در پاریس این پرسش را در میان گذاشتم که آیا جشنواره فیلم برلین واقعا کم‌بازتاب بود یا امسال تحت تأثیر اعتراضات ایران قرار داشت. می‌شنوید:

محمد حقیقت در این مصاحبه به تناقض ظاهری میان شعار اولیه جشنواره برلیناله (مبنی بر عدم دخالت سینما در سیاست) و نتیجه نهایی آن (اعطای جوایز به فیلم‌های سیاسی) اشاره می‌کند، اما معتقد است این موضوع تأثیر چندانی بر تصمیم‌گیری کلی هیئت داوران نداشته است. وی با تأکید بر حضور ۴ تا ۵ فیلم ایرانی در بخش‌های مختلف جشنواره، خاطرنشان می‌کند که تمام این آثار به سینمای زیرزمینی (آندرگراند) تعلق داشتند و هیچ‌کدام نماینده سینمای رسمی ایران که تابع قوانینی مانند حجاب اجباری است، نبودند. به گفته او، این فیلم‌ها عمدتاً در خارج از ایران ساخته شده یا محصول فیلمسازان ایرانی مقیم خارج بودند.

حقیقت درباره تأثیر این فیلم‌ها بر سینمای ایران معتقد است که چون این آثار در داخل ایران دیده نمی‌شوند، نمی‌توانند تأثیر مستقیمی بر مخاطب ایرانی بگذارند. وی با اشاره به فضای پرتنش اجتماعی ایران، موضوع اصلی فیلم‌های مستقل و زیرزمینی ایرانی در جشنواره‌های خارجی را بازتاب همین شرایط اجتماعی حاد می‌داند و تأکید می‌کند که انتظار جهانی از سینمای ایران، دریافت تصویری از وضعیت کنونی جامعه است، نه موضوعات لطیف و غیرسیاسی. در بخش دیگری از مصاحبه، به امتناع جعفر پناهی از دریافت مجدد جایزه خرس طلایی فیلم «تاکسی» در برلیناله امسال اشاره می‌کند که پناهی این اقدام را به دلیل شرایط وحشتناک و کشتارهای اخیر در ایران انجام داد.