«بمبهای کمکی شما رسید»: شغلهایی که نابود شدند، کارگرانی که بیکار شدند
هزاران شغل و کارگر بیکار شدهاند و هنوز هم شمار بیکاران ناشی از جنگی که ۴۰ روز طول همانند تمام بحرانها زنان بیشترین آسیب را تحمل کردهاند چرا که سهم بالایی از اشتغال غیررسمی یا در بنگاههای کوچک داشتند.
سعید صابر
ایالات متحده آمریکا و اسرائیل به صورت موقت حملات به ایران را متوقف کردهاند. آتشبس قرار است تا دو هفته ادامه داشته باشد. میانجیها تلاش دارند طی دو هفته طرفین را به پذیرش توافق دائمی راضی کنند. روایت هر یک از طرفین، به ویژه آمریکا و ایران از توافق اولیه با یکدیگر متفاوت است. در ایران روایت رسمی این است که مذاکره بر اساس پیشنهاد ۱۰ بندی ایران پیش خواهد رفت، ایالات متحده آمریکا اما ادعا دارد پیشنهاد ایران غیرقابل قبول است و طرح ۱۵ مادهای ترامپ محور مذاکره خواهد بود.
در ایران توقف حملات مرگبار که در روزهای پایانی هدفمند مراکز صنعتی و گذرگاههای زمینی و ریلی را هدف قرار داده بود، از فشار روانی حتی اگر موقت باشد، کاسته است. هنوز جزئیات خسارت مالی حملات آمریکا و اسرائیل به صنایع فولادی، پتروشیمی و همینطور زیرساختها اعلام نشده است؛ همانطور که مشخص نیست این حملات به چه میزان شمار بیکاران را افزایش داده است.
فرشاد اسماعیلی، وکیل و مشاور حقوقی کار و تامین اجتماعی ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «شاغلین بیکار نشدن، شغلها نابود شدن». او ۱۸ اسفند هم نوشت: «در این ۴۰ روز جنگ با قطعی اینترنت هزاران نفر شغل و هزاران نفر کسب و کارشان را از دست دادند. اینترنت را هرچه زودتر وصل کنید. بحران بیکاری، توالی فاسد اجتماعی متعدد غیرقابل جبرانی دارد.»
کاسبان مشاغل «آنلاین» کوتاه قبل از حمله تجاوزکارانه آمریکا و اسرائیل هم قطعی اینترنت را به دلیل اعتراضهای گسترده تجربه کردند. این بار اما این قطعی طولانی شده است. مدیران یکی از دو شرکت بزرگ سرویس حمل و نقل آنلاین در گفتوگو با روزنامه شرق وضعیت شرکتهای استارتاپی را «سه بار سقوط» در یک سال توصیف کرد؛ یعنی جنگ ۱۲ روزه در خرداد ۱۴۰۴ که با حمله اسرائیل به ایران آغاز شد، اعتراضات دی ۱۴۰۴ و سپس حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در اسفند ۱۴۰۴. به گفته او، این وضعیت «علاوه بر ضرر مالی، باعث بیکاری تعدادی نیرو میشود. دراینصورت امکان پشتیبانی و بسیاری از خدمات فنی از بین میرود. از طرفی تمام پروژههای جدید ما که نیاز به جذب نیرو داشت، از بین رفت و ما با ضرر مالی بزرگی روبهرو شدیم».
روزنامه شرق به نقل از این مدیر شرکت مسافربری آنلاین نوشت:
به این دلیل که اسپانسر بزرگی داریم، توانستیم از تعدیل نیروها تا همین حالا جلوگیری کنیم. این در حالی است که میدانیم بسیاری از شرکتهای تولید محتوایی و توریستی که با آنها کار میکردیم، کارشان متوقف شده و همین باعث تعدیل نیروهای جدی خواهد شد.
آمار دقیقی از شمار شاغلان این بخش در دست نیست اما در سالهای اخیر با کاهش اشتغال صنعتی، شمار شاغلان در آنچه که «اقتصاد گیگ» نامیده میشود، افزایش چشمگیری داشته است. فرشاد مومنی، اقتصاددان «نهادگرا» در ایران تابستان ۱۴۰۴ گفته بود در پلتفرمهای اسنپ و تیپسی هشت میلیون راننده ثبتشده شاغل هستند. تابناک هم به نقل از مرکز آمار ایران نوشت در سال ۱۴۰۴ شمار شاغلان کسب و کارهای آنلاین به ۱۱ میلیون تن رسید. مشخص نیست چه میزان از شاغلان این بخش حالا بیکار شدهاند.
در روزهای اخیر، برخی از کاربران شبکههای اجتماعی که به روایت خودشان با هزینه چند میلیون تومانی برای خرید فیلترشکن به اینترنت جهانی وصل شدند، نوشتند که تحت تاثیر جنگ شغلشان را از دست دادهاند؛ شاغلان بخش رستوران و کافه، فروشندهگان، تعمیرکاران و روزنامهنگاران.
انجمن صنفی روزنامهنگاران تهران در یک بیانیه بدون اعلام شمار دقیق، اخراج روزنامهنگاران را تایید کرد. این بیانیه که ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ منتشر شد، میگوید: «شواهد میدانی و گزارشهای دریافتی حاکی از آن است که در ماههای اخیر، تشدید مشکلات مالی مؤسسات رسانهای، در کنار افزایش چشمگیر هزینههای تولید ـ بهویژه در حوزه کاغذ و چاپ ـ کاهش منابع درآمدی، خصوصاً در بخش تبلیغات، و نیز اختلال در دسترسی به زیرساختهای ارتباطی اینترنت، فعالیت بسیاری از رسانهها را با دشواریهای مضاعف مواجه ساخته است. در این میان، محدودیتهای ارتباطی و قطع اینترنت بینالمللی، آثار عمیقتری بر عملکرد رسانههای برخط برجای گذاشته است. قطع دسترسی، محدود شدن برخی بسترهای ارتباطی، دشواری در انتشار و توزیع محتوا و اختلال در ارتباط دوسویه با مخاطبان، عملاً بخشی از کارکردهای اصلی رسانههای دیجیتال را با اختلال مواجه کرده است».
این انجمن صنفی در ادامه با اشاره به کاهش صفحات رسانههای چاپی و محدود شدن فعالیت رسانههای آنلاین، پیامد این وضعیت را «نگرانکننده» خواند که موجب «بروز موجی از تعدیل نیرو در اسفندماه و فروردینماه بوده است که به بیکار شدن تعدادی از روزنامهنگاران و فعالان رسانهای انجامیده.»
«همه بیکار شدهاند»
شاغلان کسب و کارهای «اقتصاد گیگ» تنها زیاندیدهگان از جنگی که ۴۰ روز طول کشید و ممکن است دوباره از سرگرفته شود، نیستند. روزنامه شرق ۱۹ فروردین در یک گزارش نوشت:
موج تعدیل نیرو در مشاغل مختلف، این روزها به بیشترین میزان خود رسیده است؛ موضوعی که به نظر حتی در سال جدید همچنان ادامه خواهد داشت و در ماههای آینده با افراد بیشتری مواجه خواهیم شد که شغل خود را از دست خواهند داد. با این حال هنوز آمار مشخصی از این تعداد تعدیل و اخراج در اوج روزهای جنگ و قطعی اینترنت وجود ندارد. از مهماندار هواپیما و خبرنگار تا کتابفروش و مهندسی که در شرکتهای فناوری مشغول بوده و حالا همه خانهنشین شدهاند.
این گزارش به نقل از مدیران منابع انسانی شرکتها و مجموعههای بزرگ نوشت: «برای سرپاماندن، چارهای جز کاهش نیروی انسانی خود ندارند». مریم زندهدل، مشاور حقوق کار هم اخراج کارگران تحت تاثیر جنگ را «طبیعی» دانست. او گفت:
فعلا آماری از تعداد تعدیلها موجود نیست، اما جنگ یکی از عوامل اصلی تعدیلهای گسترده در کشور شده است. از طرفی قطعی اینترنت عامل دومی است که باعث توقف برخی دیگر از مشاغل شده است. مثلا وقتی بستری برای مارکتینگ، حتی شرکتهای بزرگ و شناختهشده وجود نداشته باشد، طبیعی است که دست به تعدیل نیروهای همان بخش بزنند؛ کمااینکه میدانیم همین حالا این اتفاق در بسیاری از شرکتها پیش آمده است.
فاطمه عزیزخانی، اقتصاددانی که نامش در برخی از گزارشهای مرکز پژوهشهای مجلس دیده میشود هم ۲۰ فروردین با بیان اینکه پیش از جنگ هم «بازار کار با نوعی «بیماری مزمن» مواجه بود»، به «اکو ایران» گفت: «وقوع جنگ بهعنوان یک شوک بیرونی، وضعیت را تشدید و تعمیق کرد. حتی بنگاههایی که پیشتر توان ادامه فعالیت داشتند، با آغاز جنگ دچار رکود شدند. برای مثال، بخشهایی مانند حملونقل هوایی، گردشگری، حملونقل شهری و بسیاری از کسبوکارهای وابسته به پلتفرمهایی مانند اسنپ، با افت یا توقف فعالیت مواجه شدند. همچنین قطعی اینترنت تأثیر مستقیمی بر فعالیت برنامهنویسان و کسبوکارهای دیجیتال گذاشت».
به گفته او «ساختوساز، گردشگری، حملونقل هوایی و فعالیتهای مبتنی بر فناوری اطلاعات» از جمله گروههایی هستند که «بیشترین آسیب را متحمل شدهاند». عزیزخانی سپس گفت که اختلال در شبکه اینترنت یکی از دلایل آسیب غیرمستقیم به مشاغل است اما «بخشی دیگر ناشی از خسارات مستقیم به واحدهای تولیدی است؛ بهعنوان مثال، صنایع بزرگی مانند فولاد و پتروشیمیها که بهطور مستقیم آسیب دیدهاند و در نتیجه بخشی از نیروی کار خود را از دست دادهاند.»
پتروشیمی، فولاد، دارو: بمبهای ویرانگر
ایالات متحده آمریکا و اسرائیل از همان روزهای نخست شهرکهای صنعتی ایران را هدف قرار دادند. در حمله به کارخانه آرد و نشاسته پایارد در نقده جان ۱۱ کارگر را گرفت. کارخانه بلبرینگسازی تبریز، آبگینه قزوین، یک تولیدکننده وسایل سرمایش و گرمایش در اصفهان، آلومینیوم اراک، انستیتو پاستور، توفیق دارو و مجموعهای از پتروشیمیها و مخازن نفت از واحدهای صنعتی هستند که آمریکا و اسرائیل با موشک و بمب تخریب کردند.
هادی احمدی، مدیر روابط عمومی انجمن داروسازان ایران ۱۸ فروردین گفت آمریکا و اسرائیل ۲۵ واحد و کارخانه تولید دارو را مستقیم و غیرمستقیم بمباران کردند.
مدیران دولتی در استانها هم از تخریب کلی یا جزئی دهها واحد تولیدی کوچک و متوسط در شهرکهای صنعتی خبر دادهاند. روزنامه «دنیای اقتصاد» که رسانه غیررسمی جریان «نئولیبرال» در ایران است ۱۹ فروردین با ارجاع به پیامدهای جنگ ۱۲ روزه که به ریزش ۶۵۰ هزار نفری شاغلان انجامید، نوشت: «کاهش اشتغال ۶۵۰ هزار نفری در میان بیش از ۲۴ میلیون شاغل طبق آخرین اعلام مرکز آمار ایران، تکان دهنده است».
این گزارش در ادامه با اشاره به طولانی شدن جنگی که با «تهاجم اسرائیل و آمریکا به ایران» آغاز شد، گفت که «عوامل تشدید کننده وجود دارند که در تخمین میزان بیکاری نیروی کار موثرند». یکی از این عوامل دوره زمانی این جنگ است که ۴۰ روز طول کشید؛ «بیش از سه برابر جنگ ۱۲روزه» که «به طولانی تر شدن قطعی اینترنت نیز انجامیده است.»
«دنیای اقتصاد» به نقل از «برخی کارشناسان» برآورد کرد جنگ ۴۰ روزه «دو میلیون نفر» را بیکار کرده باشد. پیشتر رسانههای داخلی ایران گفته بودند با حمله به پتروشیمیها برآورد میشود ۱۰۰ هزار شغل از بین برود. گزارش «دنیای اقتصاد» برآورد کرد: «در پی آسیب دیدن یکی از بزرگترین مجتمعهای فولادی کشور که منجر به توقف فرآیند تولید محصول شد، حدود ۲۰ هزار شغل به صورت مستقیم و بالغ بر ۵۰ هزار شغل به صورت غیرمستقیم به آن وابسته بود، تحتتاثیر قرار گرفتند.». این گزارش محل استقرار این مجتمع را فاش نکرد اما نوشت: «در شهری که این مجتمع فعال بود حدود ۹هزار بنگاه فعال بوده که حدود ۵۵۰۰ بنگاه به این شرکت وابسته بودهاند.»
وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام کرده است بر اساس مقررات «شرایط جنگی» کارگران بیکار شده مشمول دریافت حقوق بیکاری هستند و از کارگران خواسته است که در سامانه معرفی شده ثبتنام کنند.
جنگ علیه زنان
سهم زنان از بازار کار ایران پیش از جنگ هم بسیار اندک بود؛ ۱۲ تا ۱۴ درصد در برابر رقم ۶۰ درصدی مردان. بسیاری از زنان در کارگاههای کوچک و مشاغل غیررسمی کار میکردند. حالا به گفته عزیزخانی آنها «بیشترین آسیب» را دیدهاند.
او گفت: آمار دقیقی هنوز منتشر نشده که بتوانیم با قطعیت بگوییم زنان بیشتر آسیب دیدهاند یا مردان. نوع شوک فعلی هم متفاوت است. بسیاری از بنگاههایی که مستقیماً مورد اصابت قرار گرفتند و اشتغال از دست دادند، احتمالاً کارکنانشان عمدتاً مرد بودهاند. اما تجربه شوکهای قبلی، مانند کرونا یا سایر بحرانها، نشان میدهد که معمولاً قشر آسیبپذیرتر، زنان هستند.»
این کارشناس اقتصاد بر اساس گزارش فصلی سرشماری نیروی کار در تابستان و پاییز گفت: «بخش عمده ریزش اشتغال-چه به دلیل قطعی آب و برق، چه تعدیل نیرو توسط بنگاهها یا شوک جنگ- متوجه زنان بوده است.» و به همین دلیل این بار هم «پیشبینی میشود زنان، بهویژه زنان سرپرست خانوار، آسیبپذیری بیشتری داشته باشند. از آنجا که سهم بالایی از اشتغال زنان در بنگاههای کوچک و غیررسمی است، طبیعی است که میزان آسیبدیدگی آنها، بهخصوص از نظر از دست دادن درآمد، بیشتر باشد.»
بازگشت به کار برخی از کارگران بیکار شده ممکن است سریع باشد، اما در مشاغل صنعتی، به ویژه در بنگاههای بزرگ که آسیب زیادی دیدهاند و زنجیره تولید را مختل کرده بازگشت به کار طولانی خواهد شد؛ موضوعی که استعداد تبدیل شدن به یک بحران را دارد؛ به ویژه اینکه نرخ تورم هم در روند صعودی است و جنگ شتابش را بیشتر کرده است.
نظرها
نظری وجود ندارد.