رضا پهلوی، «برگ انجیر» و انکار مسئولیت اخلاقی

نظرها

• رضا طاهر

  ۴ اردیبهشت ۱۴۰۵، ۱۹:۰۳

  . منتقدان رضا پهلوی: انکار واقعیت سیاسی و هراس از مسئولیت تاریخی این نوشته بیش از آن‌که یک نقد سنجیده باشد، تلاشی است برای الصاق برچسب «جنگ‌طلبی» به رضا پهلوی و بی‌اعتبار کردن راهبرد سیاسی او. نویسنده از ابتدا حکم خود را صادر کرده و سپس کوشیده است با کنار هم چیدن گزاره‌ها و استفاده از اصطلاحات نظری، همان نتیجه از پیش تعیین‌شده را موجه جلوه دهد. در چنین روشی، مسئله اصلی دیگر فهم واقعیت سیاسی نیست، بلکه ساختن پرونده‌ای زبانی علیه یک رقیب سیاسی است. به همین دلیل، متن به جای آن‌که وارد بحثی واقعی درباره وضعیت ایران و راه‌های عبور از جمهوری اسلامی شود، در سطح بازی با واژه‌ها و تفسیر بدبینانه جملات باقی می‌ماند. بزرگ‌ترین ضعف این نوشته آن است که مسئله اصلی و بنیادی را در سیاست کنونی ایران به‌کلی نادیده می‌گیرد؛ اینکه در برابر حکومتی که راه هر اصلاح درونی را بسته، همه مجاری رقابت سیاسی را نابود کرده، جامعه را زیر فشار اقتصادی و اجتماعی فرسوده، سرمایه‌های انسانی و مادی کشور را تباه ساخته و بقای خود را بر سرکوب، ارعاب و خشونت استوار کرده است، چه باید کرد؟ هر نقد سیاسی جدی، پیش از آن‌که به محکوم کردن این یا آن چهره مخالف بپردازد، ناگزیر است به این پرسش پاسخ دهد. اما نویسنده به‌جای مواجهه با این مسئله بنیادین، تمام انرژی خود را صرف بازی با واژه‌ها و نسبت دادن انگیزه‌های پنهان به مخالفان حکومت می‌کند. گویی مسئله ایران نه ساختار استبدادی و مافیایی موجود، بلکه لحن و تعبیرات کسانی است که خواهان پایان آن هستند. اگر هر سخن از سرنگونی این نظام، هر دفاع از فشار مؤثر بر ساختار قدرت، هر حمایت از تضعیف ماشین سرکوب، و هر امید به فروپاشی این نظم ویرانگر معادل «جنگ‌طلبی» تلقی شود، آنگاه دقیقاً چه گزینه‌ای باقی می‌ماند؟ آیا باید به سکوت رضایت داد؟ آیا باید به انتظار نامحدود نشست تا همان ساختاری که از بحران و سرکوب تغذیه می‌کند، ناگهان اصلاح‌پذیر شود؟ آیا باید نسل‌های تازه نیز همان هزینه‌هایی را بپردازند که نسل‌های پیشین پرداختند؟ آیا باید تباهی اقتصادی، مهاجرت گسترده، نابودی نهادهای ملی و فرسایش اخلاق عمومی را صرفاً تماشا کرد تا مبادا کسی متهم به «رادیکالیسم» شود؟ نقدی که هیچ افق عملی پیش روی جامعه نمی‌گذارد، در عمل به استمرار وضع موجود یاری می‌رساند، حتی اگر در زبان خود را اخلاقی و صلح‌طلب بنامد. مشکل اساسی این نوع نگاه آن است که میان «هزینه تغییر» و «هزینه بقا» هیچ تمایزی قائل نمی‌شود. گویی فقط هر تحول سیاسی پرهزینه است، اما دوام یک نظام ناکارآمد و سرکوبگر بی‌هزینه است. حال آن‌که در واقعیت، استمرار چنین حکومتی خود بزرگ‌ترین منبع هزینه است؛ از فروپاشی اعتماد اجتماعی و گسترش فقر گرفته تا انزوای بین‌المللی، فرار مغزها، فساد ساختاری، تخریب محیط زیست و تکرار چرخه‌های بحران. وقتی نویسنده تنها از مخاطرات تغییر سخن می‌گوید و هزینه‌های بقای وضع موجود را حذف می‌کند، تصویری ناقص و گمراه‌کننده از واقعیت عرضه می‌کند. افزون بر این، تاریخ سیاسی جهان بارها نشان داده است که بسیاری از نظام‌های استبدادی و بخصوص از نوع فاشیستی آن، نه با موعظه اخلاقی، بلکه با ترکیبی از فشار داخلی، انزوای خارجی، مقاومت اجتماعی، شکاف در ساختار قدرت و از دست رفتن توان سرکوب فروپاشیده‌اند. هیچ‌کس موظف نیست هر نوع راهبردی را بپذیرد، اما اگر کسی همه اشکال فشار مؤثر را یکسره نفی می‌کند، موظف است توضیح دهد بدیل او چیست و بر چه مبنایی می‌توان به موفقیت آن امیدوار بود. صرف برچسب‌زدن به مخالفان، جایگزین نظریه سیاسی نمی‌شود. از همین رو، نقد سیاسی زمانی اعتبار دارد که نه فقط خطرات راه‌های موجود را نشان دهد، بلکه راهی ممکن، واقع‌بینانه و قابل دفاع نیز پیش نهد. در غیر این صورت، زبان اخلاقی به پوششی برای انفعال بدل می‌شود. تخطئه هر اراده‌ای برای پایان دادن به یک استبداد ویرانگر، بدون ارائه بدیلی روشن، چیزی جز دفاع غیرمستقیم از دوام همان استبداد نیست. جامعه‌ای که با بحرانی تاریخی روبه‌روست، بیش از موعظه، به افق نیاز دارد؛ بیش از برچسب، به راه‌حل. نویسنده می‌کوشد با به‌کارگیری مفاهیمی مانند «برگ انجیر زبانی» چنین القا کند که گویی در گفتار رضا پهلوی حقیقتی پنهان، نیتی مخفی یا پروژه‌ای پوشیده نهفته است که تنها با ابزارهای خاص زبان‌شناختی می‌توان آن را کشف کرد. این شیوه، در ظاهر رنگ و بوی نظری دارد، اما در عمل بیش از آن‌که روشنگر باشد، نوعی نمایش روشنفکرانه برای پیچیده جلوه دادن امری روشن است. وقتی مواضع یک چهره سیاسی بارها و آشکارا بیان شده، دیگر نیازی به حفاری در لایه‌های خیالی زبان نیست تا از دل آن رازی استخراج شود. . حال آن‌که در مواضع رضا پهلوی چیزی پوشیده نیست. او سال‌هاست جمهوری اسلامی را مانع اصلی آزادی، توسعه و ثبات ایران معرفی کرده و بر ضرورت پایان این ساختار تأکید می‌کند. او بارها از گذار سیاسی، بسیج ملی، فشار بر نهادهای سرکوب و شکل‌گیری نظمی تازه سخن گفته است. ممکن است کسی با این راهبرد موافق یا مخالف باشد، اما نمی‌توان ادعا کرد که این مواضع در پرده ابهام بیان شده‌اند یا در پشت واژگان فریبنده پنهان مانده‌اند. اختلاف اصلی بر سر محتواست، نه بر سر نحوه بیان. از همین رو، مسئله بسیاری از مخالفان او نه ابهام زبانی است و نه پنهان‌کاری، بلکه مخالفت با اصل راهبردی است که برای مقابله با جمهوری اسلامی طرح می‌شود. آنان با این گزاره مشکل دارند که این نظام اصلاح‌پذیر نیست؛ با این ایده مسئله دارند که باید توازن قوا را علیه ساختار حاکم تغییر داد؛ و با این تصور ناسازگارند که دوران مصلحت‌جویی و انتظار به پایان رسیده است. اما چون نقد صریح این مبانی هزینه‌بر یا دشوار است، گاه نزاع واقعی به سطح واژه‌ها منتقل می‌شود و به جای بحث درباره راهبرد، از لحن، اشاره، کنایه و دلالت ضمنی سخن گفته می‌شود. یقینا اگر او هم همانند بسیاری دیگر صرفاً به انتقادهای بی‌هزینه، بیانیه‌های کلی، اعتراض‌های نمادین و مواضعی که هیچ پیامد عملی نداشته باشد بسنده می‌کرد، هرگز چنین آماج حمله قرار نمی‌گرفت. در فضای سیاسی ایران کم نیستند کسانی که سال‌ها سخن گفته‌اند بی‌آن‌که کوچک‌ترین تهدیدی برای ساختار قدرت ایجاد کنند و طبعاً با این حجم از واکنش نیز مواجه نشده‌اند. حساسیت نسبت به رضا پهلوی دقیقاً از آن‌جا ناشی می‌شود که گفتار او صرفاً اعتراضی نمادین تلقی نمی‌شود، بلکه با امکان تغییر واقعی پیوند خورده است. هرجا احتمال اثرگذاری پدید آید، حجم حمله نیز افزایش می‌یابد. بنابراین، پناه بردن به مفاهیمی چون «برگ انجیر زبانی» بیش از آن‌که تحلیلی عمیق از گفتار سیاسی باشد، تلاشی برای پوشاندن محل نزاع واقعی است. نزاع اصلی بر سر واژه‌ها نیست؛ بر سر آینده ایران، امکان گذار از جمهوری اسلامی و نیروهایی است که می‌توانند این گذار را نمایندگی کنند. وقتی این حقیقت دیده شود، بسیاری از این تفسیرهای زبان‌شناختی جذابیت ظاهری خود را از دست می‌دهند. افزون بر این، باید میان جایگاه یک رهبر سیاسی و موضع‌گیری صریح شهروندان یا کنشگران سیاسی تفاوت گذاشت. کسی که در مقام رهبری، نمایندگی سیاسی یا دیپلماتیک سخن می‌گوید، ناگزیر است زبان خود را با ملاحظات گسترده‌تری تنظیم کند: مسئولیت بین‌المللی، حساسیت افکار عمومی، پیامدهای حقوقی، روابط با دولت‌ها و ضرورت حفظ چهره‌ای متوازن و انسانی. از این رو، طبیعی است که چنین فردی درباره جنگ، مداخله خارجی یا تقابل نظامی با واژگانی سنجیده‌تر، محتاطانه‌تر و چندلایه‌تر سخن بگوید. این نه لزوماً نشانه فریبکاری است و نه «پنهان شدن پشت کلمات»، بلکه بخشی از منطق سیاست‌ورزی در سطح کلان است. بسیاری از رهبران جهان در بزنگاه‌های تاریخی دقیقاً به همین شیوه سخن گفته‌اند: با زبانی که هم پیام خود را منتقل کند و هم از شتاب‌زدگی و التهاب بی‌ثمر بپرهیزد. اما بسیاری از ما که در چنین جایگاهی نیستیم، دلیلی برای این درجه از ملاحظه‌کاری نمی‌بینیم و موضع خود را آشکارا بیان می‌کنیم. ما به صراحت می‌گوییم که اگر جنگ اسرائیل و آمریکا علیه جمهوری اسلامی به سقوط فاشیسم مستقر در ایران و رهایی کشور از این تباهی تاریخی بینجامد، آن را رخدادی بزرگ و تعیین‌کننده می‌دانیم و از آن استقبال می‌کنیم. این داوری نه از سر شیفتگی به جنگ، بلکه از این ارزیابی ناشی می‌شود که استمرار وضع موجود خود منبعی عظیم‌تر از خشونت، ویرانی و تباهی برای ایران و ایرانیان بوده است. وقتی یک نظام سیاسی بقای خود را بر سرکوب داخلی، نابودی ظرفیت‌های ملی و تولید بحران بنا کرده، پایان آن—حتی اگر در دل یک درگیری بزرگ رخ دهد—می‌تواند برای آینده کشور معنایی رهایی‌بخش داشته باشد. در این موضع نیز هیچ ابهام و تردیدی وجود ندارد. ما نیازی نمی‌بینیم که باور خود را پشت عبارت‌های مبهم پنهان کنیم یا از اعلام نتیجه‌ای که مطلوب می‌دانیم بگریزیم. مسئله برای ما کاملاً روشن است: اگر رخدادی سخت و پرهزینه به پایان یک ساختار ویرانگر بینجامد و امکان بازسازی ایران را فراهم کند، باید آن را در ترازوی تاریخ سنجید، نه صرفاً در سطح واژه‌های احساسی و داوری‌های شتاب‌زده روزمره. ما نیز به‌خوبی می‌دانیم که گاه هزینه تغییر سنگین است، اما از این حقیقت نیز غافل نیستیم که هزینه دوام یک استبداد فرسوده و خشونت‌زا، در مقیاس تاریخی و انسانی، به‌مراتب سنگین‌تر است. . از همین رو، نیازی نیست کسانی چون آرمان خامه در پی «انجیرهای زبانی» بگردند و با جست‌وجوی نشانه‌های خیالی، خود را کاشف نیت‌های پنهان بنمایانند. سال‌هاست که بسیاری از مخالفان جمهوری اسلامی این پوشش‌ها را کنار گذاشته‌اند و صریح سخن می‌گویند. محل نزاع روشن است؛ نه بر سر واژه‌ها، بلکه بر سر این پرسش بنیادی که آیا باید به بقای این نظام تن داد یا برای پایان آن، حتی در شرایط دشوار و پرهزینه، اراده‌ای جدی نشان دهیم. هنگامی که نزاع واقعی چنین آشکار است، تقلیل آن به بازی‌های زبان‌شناختی چیزی جز گریز از اصل مسئله نیست. واقعیت آن است که مسئله اصلی برای این‌گونه نویسندگان نه زبان، بلکه هراس از تغییر توازن سیاسی است. نزاعی که در ظاهر بر سر واژه‌ها، تعبیرها و شیوه بیان شکل می‌گیرد، در عمق خود نزاعی بر سر قدرت، مشروعیت و آینده ایران است. هنگامی که یک جریان سیاسی در حاشیه قرار دارد و توان اثرگذاری اجتماعی ندارد، معمولاً کمتر موضوع چنین حملات گسترده‌ای می‌شود. اما زمانی که همان جریان به نیرویی قابل توجه بدل می‌شود و امکان تأثیرگذاری واقعی پیدا می‌کند، مخالفت‌ها نیز شدت می‌گیرد و صورت‌های پیچیده‌تری به خود می‌گیرد. در چنین شرایطی، نقد زبانی گاه به پوششی برای یک نگرانی سیاسی عمیق‌تر تبدیل می‌شود؛ نگرانی از آن‌که نظم موجود یا روایت‌های تثبیت‌شده در حال فروریختن باشد. آنچه روزگاری برای بسیاری رؤیایی دور از دسترس می‌نمود، امروز به موجی گسترده در میان ایرانیان بدل شده است؛ موجی که دیگر به اصلاحات محدود در چارچوب جمهوری اسلامی دل نبسته و آینده کشور را در عبور از این ساختار جست‌وجو می‌کند. گسترش نارضایتی عمومی، فرسایش اعتماد اجتماعی، بحران‌های اقتصادی و مدیریتی، مهاجرت گسترده و شکاف روزافزون میان جامعه و حاکمیت، همگی زمینه‌هایی فراهم کرده‌اند که در آن خواست تغییر بنیادین دیگر صرفاً شعار گروهی محدود نیست، بلکه به بخشی از افق سیاسی جامعه بدل شده است. در چنین فضایی، طبیعی است که چهره‌ها و نیروهایی که نماد این خواست تغییر تلقی می‌شوند، بیش از گذشته در مرکز توجه و مناقشه قرار گیرند. از همین رو، حمله به چهره‌های نمادین این جریان بیش از آن‌که نقدی اخلاقی و نظری باشد، واکنشی سیاسی به رشد نیرویی است که آینده ایران را بیرون از جمهوری اسلامی جست‌وجو می‌کند. وقتی امکان اثرگذاری واقعی پدید می‌آید، کوشش برای بی‌اعتبارسازی نیز شدت می‌گیرد. در اینجا دیگر صرف اختلاف فکری در میان نیست؛ مسئله این است که چه کسی می‌تواند نماینده امید اجتماعی، سازمان‌دهنده انرژی اعتراضی یا نقطه تمرکز خواست ملی برای گذار سیاسی شود. از این منظر، تخریب چهره‌های نمادین صرفاً حمله به یک فرد نیست، بلکه تلاشی برای تضعیف نیروی اجتماعی‌ای است که آن فرد نمایندگی می‌کند. به همین دلیل است که گاه به جای مواجهه مستقیم با مطالبات جامعه، انرژی فراوانی صرف تحلیل لحن، واژه‌گزینی، کنایه‌ها و نسبت دادن نیت‌های پنهان می‌شود. زیرا نقد برنامه، پایگاه اجتماعی و افق سیاسی یک جریان دشوارتر از آن است که با چند برچسب یا اصطلاح نظری حل شود. حمله به زبان، در بسیاری موارد ساده‌ترین راه برای پرهیز از مواجهه با واقعیت اجتماعی است. اما واقعیت آن است که تحولات سیاسی با بازی‌های لفظی متوقف نمی‌شوند. اگر نیرویی در جامعه ریشه دوانده باشد و با مطالبات واقعی مردم پیوند خورده باشد، تخطئه زبانی نمی‌تواند آن را از میان ببرد. در نهایت، مسئله اساسی این است که بخشی از جامعه ایرانی دیگر افق خود را در بازتولید وضع موجود نمی‌بیند. این دگرگونی در تخیل سیاسی، یکی از مهم‌ترین رخدادهای سال‌های اخیر است. کسانی که هنوز در چارچوب‌های پیشین می‌اندیشند، ممکن است این تحول را با اضطراب و واکنشی منفی بنگرند. اما حمله به نمادهای این تغییر، جایگزین پاسخ‌گویی به علل پیدایش آن نخواهد شد. آینده ایران را نه جدال بر سر تعبیرها، بلکه نسبت نیروهای اجتماعی با خواست آزادی، کارآمدی، کرامت انسانی و رهایی از یک فاشیسم تباه‌کننده تعیین خواهد کرد. .