شهرنوش پارسیپور، صدای جسور ادبیات زنان ایران درگذشت
او که واژگان را چون آیینی برای بیداری به کار میگرفت، با خلق فضاهای سورئال و اسطورهای، تصویری تازه از زیست زنانه در تاریخ معاصر ایران ترسیم کرد؛ میراث او نه فقط رمانهایی چند، که گفتمانی نو در نسبت ادبیات با هویت و اعتراض است.
بخش فرهنگ
شهرنوش پارسی پور
شهرنوش پارسیپور، یکی از تأثیرگذارترین نویسندگان معاصر ایران، در سن ۸۰ سالگی در بیمارستانی در حومه سانفرانسیسکو بر اثر عوارض سکته قلبی درگذشت. این نویسنده و مترجم که در اواخر سالهای دهه ۱۳۷۰ ناگزیر به ترک ایران شده بود و در آمریکا زندگی میکرد، از هفته گذشته در بیمارستان بستری شده بود.
پارسیپور در سال ۱۳۲۴ در تهران متولد شد. او فارغالتحصیل رشته علوم اجتماعی از دانشگاه تهران بود و از ۱۶ سالگی شروع به چاپ داستانهایش با نام «شهرین» در نشریات کرد. در نخستین رمانش، «سگ و زمستان بلند» (۱۳۵۵)، نظرگاه دختری نوجوان را برای روایت برگزید که در اثر برخورد با مشکلات مبارز آزاد شده از زندان و رفاهطلبی طبقه متوسط به بیداری روحی دردناکی میرسد. رمان تصویری واقعگرایانه از جامعه ایران پیش از انقلاب ارائه میدهد: تضاد بین سنت و مدرنیته، نقش زنان در خانواده و جامعه، و تأثیر فعالیتهای سیاسی بر زندگی شخصی افراد، نقد جامعه مردسالار و محدودیتهای زنان، تقابل نسلها، تأثیر سیاست و ایدئولوژی بر زندگی روزمره و همچنین تحول درونی شخصیت زن از انفعال به آگاهی از مهمترین مضامین این اثر است که در آثار بعدی او نیز تکرار میشوند.
پارسیپور در همین دوره، داستانهای کوتاهش را در مجموعه «آویزههای بلور» (۱۳۵۶) گرد آورد. در این داستانها با پوشاندن وقایع در مه ابهام و انزوا، فضایی رویایی و خیالی آفرید و ملال عاشقانه و غم غریبی را تصویر کرد که ریشه در عزلت و هویتباختگی ناشی از زندگی کارمندی در شهر بزرگ دارد.
در داستانهای بههمپیوسته «تجربههای آزاد» (۱۳۵۷) نیز به همین مضامین پرداخت. علاوه بر این آثار، قصه «توپک قرمز» را برای کودکان نوشت.
گرایش به عرفان شرق، شهرت و زندان
پارسیپور در سالهای پس از انقلاب، بیش از پیش به عرفان شرق گرایش یافت و کتابهایی در زمینه فلسفه، عرفان و تاریخ چین ترجمه کرد. مهمترین ترجمههای او عبارتند از: «رازهای اخترگویی، ئیچینگ» نوشته ایو تیفری (۱۳۷۲)، «لائودزه و مرشدان دائویی» نوشته ماکس کالتنمارک (درباره دائوئیسم و عرفان چینی)، «از کنفسیوس تا راهپیمایی دراز دلفین دولرس»، «تاریخ چین» (در چهار جلد) که یکی از مهمترین پروژههای ترجمه اوست، «پیراروانشناسی» و «سیر باختر». این آثار نه تنها جنبه اطلاعرسانی داشتند، بلکه در شکلگیری لایههای عرفانی و اساطیری رمانهای خود او (مانند «طوبا و معنای شب» یا «زنان بدون مردان») نیز تأثیرگذار بودند.
پارسیپور با رمان «طوبا و معنای شب» (۱۳۶۷) و داستانهای بههمپیوسته «زنان بدون مردان» (۱۳۶۸) به شهرت رسید. این دو اثر او را به یکی از مهمترین صداهای ادبیات معاصر ایران، بهویژه در حوزه ادبیات زنان، تبدیل کردند. «طوبا و معنای شب» با روایتی حماسی و چندنسله، تاریخ صدساله ایران مدرن را از منظر یک زن (طوبا) بازخوانی میکند و با تلفیق عناصر واقعگرایانه، عرفانی و اساطیری، تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه را به تصویر میکشد. در مقابل، «زنان بدون مردان» با زبانی جسورانه و نوآورانه، به نقد رادیکال ساختارهای پدرسالارانه میپردازد و با بهرهگیری از واقعگرایی جادویی، داستان پنج زن را روایت میکند که در جستجوی استقلال و هویت خویش، مرزهای جنسیتی و اجتماعی را درمینوردند. این دو اثر نه تنها به دلیل پرداخت عمیق به مسائل زنان، سرکوب جنسیتی و بیداری فمینیستی شهرت یافتند، بلکه به خاطر نوآوری فرمی و جسارت محتوایی (که منجر به ممنوعیت و مهاجرت نویسنده شد) در سطح بینالمللی نیز مورد توجه قرار گرفتند و پارسیپور را به نمادی از ادبیات مقاوم و فمینیستی ایران بدل کردند.
شهرنوش پارسیپور چندین بار در ایران زندانی شد: بار اول در زمان رژیم پهلوی (۱۳۵۳)، به مدت ۵۴ روز، پس از استعفایش از تلویزیون ملی در اعتراض به اعدام خسرو گلسرخی و کرامتالله دانشیان. پس از انقلاب، در تابستان ۱۳۶۰ به همراه مادر و برادرانش به دلیل یافتن نشریات برادرش در ماشین (بدون اتهام رسمی) بازداشت شد و چهار سال و هفت ماه را در زندان گذراند. این تجربیات تلخ بعدها در کتاب «خاطرات زندان» او بازتاب یافت که از مهمترین آثار ادبیات زندان است و در سوئد توسط نشر باران منتشر شد. از گفتههای اوست:
من شکنجه فیزیکی نشدم، اما تحقیر و توهین مداوم بود. گاهی اوقات بعد از آزادی، زیر دوش میایستادم و ساعتها گریه میکردم چون صدای گریهام را در زندان به یاد میآوردم.
سالهای پربار تبعید
پس از خروج از ایران و در سالهای اقامت در آمریکا، رمان «عقل آبی» (۱۳۷۴) و مجموعه داستان «آداب صرف چای در حضور گرگ» (۱۳۷۲)، «شیوا، یک داستان» و «ماجراهای ساده و کوچک روح درخت» را منتشر کرد.
رمان «زنان بدون مردان» شهرنوش پارسیپور توسط هنرمند و فیلمساز ایرانی شیرین نشاط به فیلم سینمایی اقتباس شد. این فیلم بلند اول نشاط در سال ۲۰۰۹ (۱۳۸۸) ساخته شد و داستان را در بستر تاریخی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ قرار میدهد. فیلم با بازی هنرمندانی مانند شبنم طلوعی و آریتا شهرزاد، جایزه شیر نقرهای بهترین کارگردانی جشنواره ونیز را کسب کرد و به خاطر تصاویر هنری، روایت فمینیستی و ترکیب عناصر واقعگرایی جادویی مورد تحسین قرار گرفت.
پارسیپور سالهایی چند با رادیو زمانه همکاری پرباری داشت.
نظرها
نظری وجود ندارد.