افت سواد و مهارت‌های علمی پایه در میان دانشآموزان سرتاسر جهان
نتایج آزمون «پیزا» (PISA) از دانشآموزان ۹۱ کشور قابلیت تعمیم دارد. در همه جا شاهد افت هستیم. زنگ خطر جهانی برای آموزش و پرورش.
بخش فرهنگ
کلاس درس . عکس از AFP
انتشار تازه‌ترین نتایج «برنامه بین‌المللی ارزیابی دانشآموزان» (PISA) از سوی سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، تصویری نگران‌کننده از وضعیت یادگیری نوجوانان ۱۵ ساله در سراسر جهان ترسیم کرده است.
داده‌های پیمایش PISA 2025 نشان می‌دهد که جهان با افتی ممتد و بی‌سابقه در توانایی درک مطلب و ریاضیات روبه‌رو شده است؛ افتی که نه فقط پیامد دورکاری و بحران‌های مقطعی، بلکه نشانه فرسایش ساختاری سازوکارهای آموزش سنتی در عصر دیجیتال تلقی می‌شود.
«پیزا» چیست و چه چیزی را می‌سنجد؟
PISA (مخفف Programme for International Student Assessment)، پروژه‌ای بین‌المللی است که از سال ۲۰۰۰ توسط OECD راه‌اندازی شد. این آزمون در دوره‌های سه‌ساله، توانایی دانشآموزان ۱۵ ساله را در سه حوزه کلیدی می‌سنجد:
- خواندن و سواد درک مطلب: توانایی بازیابی، تحلیل، ارزیابی نقادانه و ترکیب داده‌ها از متون چندگانه.
- سواد ریاضی: کاربست منطق ریاضی برای حل مسائل دنیای واقعی، تحلیل الگوها و برهان‌ها.
- سواد علوم تجربی: توانایی درک پدیده‌های علمی، تفسیر داده‌ها و اتکا به شواهد تجربی.
پیزا به جای سنجش میزان حفظیات کتاب‌های درسی در هر کشور، تمرکز خود را بر ارزیابی این نکته می‌گذارد که آیا یک نوجوان در آستانه پایان آموزش اجباری می‌تواند از مهارت‌های خود برای مشارکت مؤثر در جامعه، محیط کار مدرن و حل چالش‌های روزمره استفاده کند یا خیر.
پوشش پیمایش
بیش از ۷۶۰ هزار دانش‌آموز به نمایندگی از حدود ۳۳ میلیون نوجوان ۱۵ ساله در پیمایش «پیزا» شرکت کرده‌اند. این دانشآموزان از ۹۱ کشور هستند: هم از کشورهای رو به رشد، هم از کشورهای صنعتی غربی.
در آزمون‌ها صدرنشین نظام‌های آموزشی شرق آسیا نظیر سنگاپور، ژاپن، کره جنوبی، حوزه‌های آموزشی چین (مانند پکن-شانگهای-جیانگسو-ژجیانگ)، تایوان و هنگ‌کنگ قرار دارند.
ایران در«پیزا» شرکت ندارد. اگرچه ایران در آزمون پیزا شرکت نمی‌کند، اما سابقه حضور در سایر مطالعات بین‌المللی ارزیابی تحصیلی مانند تیمز (TIMSS) (مطالعه بین‌المللی روند آموزش ریاضیات و علوم) و پرلز (PIRLS) (مطالعه بین‌المللی پیشرفت سواد خواندن) را دارد که توسط انجمن بین‌المللی ارزیابی پیشرفت تحصیلی (IEA) برگزار می‌شوند.
یافته‌های شوک‌آور
داده‌های ارائه‌شده حاکی از یک افت بلندمدت و فراگیر است:
از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ یعنی طی ده سال میانگین امتیاز دانش‌آموزانی که مورد امتحان قرار گرفته‌اند در زمینه درک مطلب ۲۸ رقم و در زمینه ریاضیات ۲۲ رقم و در زمینه علوم ۷ رقم افت کرده است. هر ۲۰ امتیاز افت تقریبا معادل یک سال تحصیلی کامل است.
شدیدترین افت در سواد خواندن مشاهده شده است. نوجوانان امروز در کشورهای صنعتی پیشرفته به طور میانگین بیش از یک سال عقب‌تر از همتایان یک دهه پیش خود متون را درک و حلاجی می‌کنند.
حدود ۲۰٪ تا ۲۹٪ از دانشآموزان ۱۵ ساله در کشورهای OECD حتی به حداقل‌های کف مهارت (حداقل سطح ۲ پیزا) دست پیدا نمی‌کنند؛ بدین معنا که در تحلیل داده‌های ساده نموداری، درک رابطه قیمت و واحد در صورتحساب‌ها، یا تفکیک فکت از ادعا در یک متن کوتاه با مشکل جدی مواجهند.
یکی از برجسته‌ترین یافته‌های کیفی این دوره، تغییر رفتار مطالعه دانشآموزان است. نسبت دانش‌آموزانی که با عجله و سطحی‌خوانی (Skimming) به سرعت و بدون تأمل پاسخ غلط می‌دهند، از سال ۲۰۱۸ تا کنون تقریباً دو برابر شده است.
دانشآموزان در استخراج یک کلمه منفرد مشکلی ندارند، اما هنگامی که نیاز به تطبیق چندین متن، سنجش اعتبار منبع و تفکر انتقادی طولانی باشد، فرآیند شناختی دچار شکست می‌شود.
ریشه‌ها و عوامل افت جهانی
گزارش «پیزا» نشان می‌دهد استفاده مداوم از هوش مصنوعی مولد برای نگارش مستقیم تکالیف و تقلیل خواندن عمیق، با نمرات ضعیف‌تر درک مطلب همبستگی معنادار دارد.
در حالی که ابزارهای دیجیتال برای آموزش طراحی شده بودند، مصرف غیرآموزشی و تفریحی (شبکه‌های اجتماعی، پیام‌رسان‌ها) به یک عامل تخریب تمرکز تبدیل شده است. در کشورهای عضو OECD، به‌طور میانگین ۲۸٪ دانشآموزان اعلام کرده‌اند که در بیشتر جلسات درسی، حواس‌پرتی ناشی از کار با گوشی و لپ‌تاپ دیگر همکلاسی‌ها مانع یادگیری آن‌ها می‌شود. در مقابل، در کشورهایی نظیر ژاپن و کره جنوبی که مقررات سخت‌گیرانه‌تری بر استفاده از دستگاه‌های شخصی دارند، این رقم زیر ۱۰٪ است.
با اینکه روند افت پیش از ۲۰۱۹ نیز در برخی کشورها آغاز شده بود، شوک بسته شدن مدارس و انقطاع تعامل چهره‌به‌چهره در دوره همه‌گیری کرونا، شکاف‌های انضباط تحصیلی و نرخ غیبت مزمن دانشآموزان را افزایش داد. داده‌ها نشان می‌دهند آموزش مجازی نتوانست تاب‌آوری شناختی لازم را برای جبران افت جبران کند.
بر اساس گزارش «فدراسیون جهانی معلمان»، بسیاری از مدارس با بحران مزمن کمبود آموزگاران متخصص (به‌ویژه در علوم پایه و ریاضی) و فرسودگی شغلی کادر موجود مواجه هستند. کاهش جذابیت شغل معلمی و بودجه‌های ناکافی مدارس دولتی، مستقیماً به کاهش کیفیت تدریس منجر شده است.
اگرچه فاصله نمرات میان اقشار مرفه و آسیب‌پذیر در برخی کشورها فشرده‌تر شده، اما این همگرایی ناشی از رشد در میان طبقات فرودست نبوده، بلکه معلول سقوط نمرات دانشآموزان از طبقه متوسط و مرفه است. با این حال، پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانواده‌ها کماکان تا ۱۲٪ از تفاوت عملکردی درون کشورها را رقم می‌زند و دانشآموزان مناطق محروم با نرخ سه برابری در معرض بی‌سوادی عملکردی قرار دارند.
برای مطالعه بیشتر:
تحلیل جامع وضعیت آموزش جهانی و خلاصه ارزیابی پیزا.
داده‌های آماری، متدولوژی و اسناد مقایسه‌ای دوره‌ای.
گزارش افت تحصیلی و بررسی کمبود معلمان و کاهش بازه تمرکز.
بررسی پدیده افت توانایی خواندن و شکاف‌های یادگیری.
تحلیل اثرات هوش مصنوعی، رفتارهای دیجیتال و شتاب‌زدگی بر عملکرد تحصیلی.
نظرها
نظری وجود ندارد.