وقتی شکست نظامی به مهندسی سیاسی ایران میرسد
مقاله اخیر جروزالم پست فقط درباره «گزینههای بعدی» جنگ با ایران نیست؛ یک طرح استعماری برای بازطراحی ایران از بیرون است. در این طرح، کردستان، بلوچستان و خوزستان به نقاط فشار، نفت ایران به موضوع معامله با چین و شکافهای داخلی کشور به ابزار مهندسی سیاسی تبدیل میشوند: وقتی بمباران به نتیجه نرسیده، خودِ ساختار اجتماعی و جغرافیایی ایران به میدان بعدی جنگ بدل میشود. پاسخ جمهوری اسلامی نیز اگر به امنیتیترکردن جامعه، تشدید سرکوب و انزوای بیشتر کشور بینجامد، میتواند همان شکافهایی را عمیقتر کند که قدرتهای خارجی برای فشار بر ایران روی آنها حساب میکنند.

در تاریخ ۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶، همزمان با تشدید روزافزون حملات متقابل میان ایران و ایالات متحده — که ناشی از مسیرهای موازی ایجادشده در تنگه هرمز است — موشکهای «ذوالفقار» و «قدر» در کنار ماکت فلزی یک زیردریایی کوچک در میدان آزادی تهران به نمایش گذاشته شدند. شهروندان فرصت یافتند تا این موشکها و تجهیزات نظامی را در میدان از نزدیک مشاهده و بررسی کنند. عکس: Fatemeh Bahrami/ منبع: Anadolu via AFP
مقالهای که هشتم شهریور ماه در جروزالم پست منتشر شد، از یک شکست در حمله نظامی آغاز می کند که نتوانسته حاکمیت جمهوری اسلامی را به نتیجه سیاسی مورد نظر واشنگتن و تلآویو برساند. نویسنده سپس سه گزینه برای مرحله بعد پیشنهاد میکند: اول بهرسمیتشناختن استقلال کردستان، بلوچستان و خوزستان از سوی ایالات متحده، دوم افزایش ظرفیت نیروی زمینی در منطقه، و سوم معامله با چین بر سر نفت ایران. هدف نهایی نیز روشن بیان میشود: شکستن «انسجام نهادی» ایران.
این یک طرح استعماری است که در آن ایران به مجموعهای از سرزمینها، منابع و شکافهای داخلی تبدیل میشود که میتوان آنها را برای رسیدن به نتیجهای که بمباران ایجاد نکرده، دوباره سازمان داد. خوزستان با نفت تعریف میشود، نفت موضوع معامله با چین قرار میگیرد و کردستان و بلوچستان به نقاط فشار بر دولت مرکزی تقلیل پیدا میکنند. مسئله، استفاده از تضادهای واقعی یک جامعه برای بازطراحی سیاسی آن از بیرون است.

در مورد کردستان، همین تمایز اهمیت اساسی دارد. بحران رابطه جمهوری اسلامی با کردستان واقعی است. ستم ملی، نظامیسازی، اعدام و زندان، تبعیض، فقر و امنیتیکردن فعالیت سیاسی و صنفی، زمینه اجتماعی مستقلی ساختهاند که هیچ نیازی به اسرائیل برای توضیح آن ندارد. احزاب کرد نیز موجوداتی ساخته رسانه یا سرویسهای خارجی نیستند؛ بخشی از آنها سابقهای چنددههای دارند و در مقاطعی توانستهاند هماهنگی اجتماعی واقعی ایجاد کنند.
اما همین واقعیت را نباید با روایت دیگری یکی گرفت که در آن جامعه کردستان آماده است به نیروی زمینی یک پروژه خارجی تبدیل شود. این دو نه تنها یکی نیستند، بلکه میان آنها تعارض جدی وجود دارد. آنچه در کردستان پایگاه اجتماعی دارد، مطالبات سیاسی، مسئله ستم ملی و سنتهای متفاوت مبارزه است؛ نه لزوماً پروژهای که آینده این جامعه را در محاسبات تلآویو یا واشنگتن تعریف کند.
بخشی از نیروهای سیاسی کرد در دوره جنگ به حمایت خارجی امید بستند و بعضی چهرهها عملاً فضای لازم برای چنین تصویری را فراهم کردند. اما برای ساختن روایت «نیروی زمینی کرد»، اسرائیل به حمایت کل جامعه کردستان نیاز نداشت. چند موضع سیاسی و چند ارتباط کافی بود تا یک جنبش متکثر به یک متغیر نظامی فروکاسته شود. همان روایتی که جمهوری اسلامی نیز از سوی مقابل به آن نیاز دارد تا مسئله کردستان را دوباره نه سیاسی، بلکه امنیتی تعریف کند. این همان خطری است که پیشتر در بررسی جنگ و کردستان دیده میشد: یک مطالبه مستقل میتواند همزمان از دو سو مصادره شود.
اما مسئله مهمتر اکنون این است که جمهوری اسلامی از جنگ چه نتیجهای میگیرد.
در بحثهای پس از جنگ، یک جریان قدرتمند درون ساختار سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی استدلال میکند که مشکل اصلی، ناکافی بودن بازدارندگی بوده است. در این نگاه، دکترین نظامی باید آفندیتر شود، ساختار اطلاعاتی گسترش و بازآرایی یابد، کنترل امنیتی افزایش پیدا کند و ایران در نهایت به بازدارندگی هستهای برسد. حتی سخن از «پاکسازی امنیتی» در ساختار سیاسی و تقدم امنیت بر اقتصاد به میان آمده است.
این پاسخ را باید جدی گرفت، چون میتواند جهت سیاست داخلی سالهای آینده را تعیین کند. اگر علت شکست امنیتی کشور نه ضعف ساختار سیاسی، فرسایش اقتصادی، فساد، بحران اعتماد و انباشت مسائل حلنشده، بلکه «امنیتی نبودن کافی» تعریف شود، نتیجه طبیعی آن محدودکردن بیشتر حوزه عمومی خواهد بود. نفوذ خارجی به توضیح عمومی برای اختلاف سیاسی تبدیل میشود، دستگاه اطلاعاتی دامنه بیشتری پیدا میکند و همان مناطق و جنبشهایی که حکومت سالها با آنها مسئله داشته، زیر فشار بیشتری قرار میگیرند.
این مسیر یک تناقض آشکار دارد. مقاله استعماری جروزالم پست دقیقاً روی شکافهای داخلی ایران سرمایهگذاری میکند. پاسخ جمهوری اسلامی، اگر تشدید همان سیاستهایی باشد که این شکافها را طی چند دهه عمیق کردهاند، ممکن است قدرت کنترل حکومت را افزایش دهد، اما لزوماً آسیبپذیری سیاسی کشور را کاهش نمیدهد. امنیتیکردن یک بحران، جای حل آن را نمیگیرد.
برنامه هستهای در مرکز همین اختلاف قرار دارد. یک استدلال اکنون با قدرت بیشتری مطرح میشود: ایران مورد حمله قرار گرفت چون بمب اتم نداشت؛ اگر بازدارندگی هستهای وجود داشت، ترور رهبران، حمله به زیرساختها و جنگ اساساً ممکن نبود. بسیاری حتی استدلال کردهاند که ایران باید هزینه اقتصادی این انتخاب را بپذیرد، زیرا امنیت بر اقتصاد تقدم دارد.
اما تجربه خود ایران مسئله پیچیدهتری را نشان میدهد. جمهوری اسلامی بیش از دو دهه هزینه اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی یک منازعه هستهای را پرداخته، بدون آنکه به بازدارندگی هستهای برسد. در این مدت برنامه هستهای به یکی از محورهای اصلی مناسبات ایران با جهان تبدیل شده و امکانهای اقتصادی و سیاسی کشور را محدود کرده است. اکنون نیز پرونده دوباره وارد مرحلهای جدیتر شده است: شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی در ۹ سپتامبر ایران را به دلیل اختلافهای باقیمانده بر سر تعهدات پادمانی به شورای امنیت گزارش کرد؛ نخستین اقدام از این نوع در بیست سال گذشته.
اینجا مسئله فقط تحریم نیست. یک کشور هرچه گزینههای اقتصادی و سیاسی کمتری داشته باشد، بیشتر به تعداد محدودی شریک وابسته میشود. این همان نقطهای است که مقاله استعماری جروزالم پست روی آن حساب میکند: پیشنهاد معامله با چین بر سر نفت ایران بر این فرض بنا شده که میتوان یکی از معدود شرکای بزرگ تهران را با امتیاز اقتصادی از آن دور کرد.
به این معنا، ایزولهشدن ایران خود میتواند بخشی از آسیبپذیری امنیتی آن باشد. بازدارندگی را نمیتوان فقط با موشک، دستگاه اطلاعاتی یا حتی سلاح هستهای سنجید. کشوری که روابط خارجی محدودتری دارد، اقتصادش فرسوده شده و مسائل داخلیاش راهحل سیاسی پیدا نمیکنند، ممکن است از نظر نظامی پرهزینهتر شود، اما همزمان فضای بیشتری برای فشار و معامله قدرتهای دیگر ایجاد کند.
این همان چیزی است که طرح جروزالم پست آشکار میکند. پروژه استعماری آن میخواهد از شکافهای داخلی، نفت و انزوای ایران برای رسیدن به نتیجهای استفاده کند که جنگ مستقیم نتوانست ایجاد کند. جمهوری اسلامی در برابر این خطر دو مسیر کاملاً متفاوت پیش رو میبیند: یک مسیر، امنیتیترکردن بیشتر کشور و تکمیل همان منطق بازدارندگی است؛ مسیر دیگر، شناخت این واقعیت که بخشی از امنیت ایران به ظرفیت سیاسی و اجتماعی خود کشور وابسته است.
جامعه ایران در این معادله اهمیت دارد نه به این دلیل که باید جملهای درباره «عاملیت مردم» به هر تحلیل اضافه کرد. اهمیت آن در یک واقعیت عملی است: شکاف میان مخالفت گسترده با جمهوری اسلامی و آمادگی برای پیوستن به پروژههای خارجی همچنان وجود دارد. مقاله استعماری جروزالم پست میخواهد این فاصله را از میان ببرد. سیاستی که در داخل نیز هر مخالفت مستقلی را به مسئله امنیتی تبدیل کند، ناخواسته به همان فرایند کمک میکند.




نظرها
Hassan Hamd
Why do you think the politics that the Islamic Republic is pursuing are different from what the Jerusalem Post would like to see followed in Iran? Has the outcome of the Islamic Republic’s doctrine over the last 48 years revealed anything other than what has been best for foreign powers and worst for the Iranian people as well as the people of the region? It would be a failure of an analyst’s judgment not to recognize what the Islamic Republic has actually been pursuing after 48 years, simply because of his nationalistic views.