تاجیکستان: راهی طولانی تا استقلال کامل

دولت و مردم تاجیکستان طی یک هفته اخیر با برگزاری مراسمی از سی‌وپنجمین سالگرد استقلال این کشور از اتحاد جماهیر شوروی تجلیل کردند. صدها نماینده از جوامع فارسی‌زبان برون‌مرزی، به‌ویژه اهالی فرهنگ و هنر، در این مراسم، از جمله در همایش علمی انجمن تاجیکان و فارسی‌زبانان جهان، موسوم به «پیوند»، و راهپیمایی گسترده در شهر دوشنبه و کنسرت‌های برگزارشده به مناسبت جشن استقلال تاجیکستان شرکت داشتند.

دفتر ریاست‌جمهوری تاجیکستان راهپیمایی شهر دوشنبه را بزرگ‌ترین راهپیمایی در تاریخ دوران استقلال این کشور خوانده و گفته است که در این رویداد بیش از ۱۲۰ هزار نفر شرکت کردند. علاوه بر این، در روزهای گذشته رژه نظامی و کنسرت‌هایی با شرکت گسترده هنرمندان محلی در تئاتر ملی و ورزشگاه شهر دوشنبه برگزار شده است.

«راه سخت و سنگین»

امامعلی رحمان، رئیس‌جمهوری تاجیکستان، در سخنرانی خود در راهپیمایی شهر دوشنبه که در روز استقلال تاجیکستان (۹ سپتامبر) برگزار شد، بر ضرورت حفظ صلح و آرامش در جامعه تأکید کرد و گفت که صلح و ثبات موجب شده است تاجیکستان استقلال خود را حفظ کند و در ۳۵ سال گذشته به پیشرفت‌هایی دست یابد.

او گفت:

تاجیکستان در ۹ سپتامبر ۱۹۹۱ از اتحاد جماهیر شوروی اعلام استقلال کرد، ولی از سال ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۷ گرفتار جنگ داخلی خونینی بود که در آن بیش از ۱۰۰ هزار نفر کشته و صدها هزار تن دیگر آواره شدند.

امامعلی رحمان در نوامبر ۱۹۹۲، در اوج جنگ داخلی، با حمایت «جبهه خلق» و پشتیبانی ازبکستان و روسیه به قدرت رسید و اکنون ۳۴ سال است که زمام امور در یکی از فقیرترین کشورهای منطقه را در دست دارد.

پس از عقد قرارداد صلح با مخالفان اسلامی‌اش در سال ۱۹۹۷، رحمان به‌تدریج قدرت خود را تحکیم بخشید و در سال ۲۰۱۵ فعالیت حزب نهضت اسلامی را که تنها حزب اسلام‌گرا، یکی از احزاب عمده مخالف و از طرف‌های اصلی توافق صلح تاجیکستان بود، متوقف کرد و ده‌ها تن از رهبران آن بازداشت و زندانی شدند.

«دهه صلح»

همان سال، رحمان همچنین خود را «اساس‌گذار صلح و وحدت و پیشوای ملت» اعلام کرد. از آن زمان تاکنون صدها تن از مخالفان و منتقدان خود را به بهانه‌های مختلف و برای مدت‌های طولانی به زندان انداخته است. ده‌ها روزنامه‌نگار، نویسنده و بلاگر نیز هم‌اکنون در زندان به سر می‌برند.

با این حال، به ادعای او، صلح و ثبات و اعتماد مردم به آینده تاجیکستان زمینه پیشرفت و آبادانی کشور را فراهم کرده است. رحمان گفت که مجمع عمومی سازمان ملل متحد با پیشنهاد او قطعنامه‌ای درباره اعلام سال‌های ۲۰۲۷ تا ۲۰۳۶ به‌عنوان «دهه بین‌المللی برای تحکیم صلح به خاطر نسل‌های آینده» تصویب کرده است.

تصویب این سند از سوی مجمع عمومی سازمان ملل در ۲۵ ژوئن گذشته در حالی صورت گرفت که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران از بهار سال جاری آغاز شده و تاکنون ادامه دارد. رحمان بارها حمایت خود را از دولت و مردم ایران ابراز کرده و در روزهای نخست جنگ کاروانی از کمک‌های بشردوستانه به ایران ارسال کرده است.

تصویب این قطعنامه در شرایطی که جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، اشغال سرزمین‌های فلسطینی و مناطقی از لبنان از سوی اسرائیل و جنگ بین روسیه و اوکراین ادامه دارد، حائز اهمیت ارزیابی می‌شود. با این حال، بسیاری با توجه به کاهش نفوذ سازمان ملل، درباره تأثیر این سازمان و برنامه‌هایش در ایجاد صلح و ثبات جهانی ابراز تردید می‌کنند.

در حالی که توجه بسیاری از مردم فارسی‌زبان این روزها به جنگ در ایران معطوف است، شمار چشمگیری از شخصیت‌های فرهنگی پارسی‌گو، مانند علیرضا قیامتی، شاهنامه‌شناس معروف از ایران، سلام سنگی، هنرپیشه سینما، و آریانا سعید، آوازخوان سرشناس از افغانستان، از جمله مهمانان جشن استقلال تاجیکستان بودند.

در همایش علمی انجمن تاجیکان و فارسی‌زبانان، موسوم به «پیوند»، بسیاری از شاعران، ادیبان و فرهنگیان از کشورهای مختلف، از جمله کریم کریم، رئیس کانون همیاری پارسی‌زبانان در لندن، پژوهشگران هارون امیرزاده و عبدالخالق لعلزاد و امینه شرفالدین، فعال تاجیک سمرقندی و افراد بسیار دیگری از ایران، افغانستان و ازبکستان شرکت داشتند.

«موجی از امید»

این همایش روز دوشنبه گذشته با حضور و سخنرانی خود رحمان آغاز شد:

او خطاب به مهمانان این همایش گفت شما ـ تاجیکان برون‌مرزی و فارسی‌زبانان که سفیران فرهنگ و تمدن آریایی در کشورهای گوناگون جهان هستید ـ در معرفی تاجیکستان صاحب‌استقلال، دستاوردها و گسترش اعتبار آن سهم داشته باشید.

علیرضا قیامتی، شاهنامه‌پژوه ایرانی، در سخنرانی خود از فرمان رحمان برای انتشار و توزیع رایگان شاهنامه فردوسی در میان همه خانواده‌های تاجیکستان قدردانی کرد و گفت:

انجمن «پیوند» سازمانی است که از همان اوایل دهه ۹۰ میلادی برای توسعه روابط با مردمان فارسی‌زبان در سراسر جهان تأسیس شده بود، ولی به گفته منتقدان، این سازمان تاکنون فعالیت چندان مؤثری نداشته است. با این حال، رئیس‌جمهوری تاجیکستان با اشاره به برگزاری سالگردهای چند تن از شاعران و شخصیت‌های تاریخی از این سازمان تعریف کرد و همچنین خواستار گسترش فعالیت آن در میان اقشار مختلف شد.

آموزش خط فارسی

در همایش انجمن «پیوند»، رئیس‌جمهوری تاجیکستان از تصمیم خود برای تأسیس نهادهایی به نام‌های «کانون تمدن آریایی» و «مرکز بین‌المللی نوروز» خبر داد و گفت این نهادها در خدمت پژوهش و معرفی فرهنگ آریایی به جهانیان خواهند بود. او همچنین به احیای جشن‌های باستانی نوروز، مهرگان، سده و تیرگان در تاجیکستان اشاره کرد.

رحمان همچنین از دستور خود برای تقویت آموزش خط فارسی یاد کرد و گفت:

آموزش گسترده خط فارسی در تاجیکستان بر اساس قانون درباره زبان دولتی که سال ۱۹۸۹، در اواخر عهد شوروی، تصویب شد، آغاز شده بود. طبق یک برنامه دولتی که در سال ۱۹۹۲ تصویب شد، قرار بود گذار کامل به خط فارسی در تاجیکستان تا سال ۱۹۹۷ به انجام برسد.

اما پس از آغاز جنگ داخلی و روی کار آمدن امامعلی رحمان، این برنامه متوقف شد. هزاران آویزه و شعار در کوچه و خیابان‌های شهر دوشنبه و شهرهای دیگر و نوشته‌های سردر دکان‌ها و مؤسسات دولتی و خصوصی که به خط فارسی نوشته شده بودند، در سال ۱۹۹۴ با دستور رحمان یک‌شبه برچیده شدند.

در سال‌های اخیر مقام‌های تاجیکستان بارها گفته‌اند که قرار نیست خط فارسی در تاجیکستان رسمی شود. اما در ماه مه سال جاری، رحمان به وزارت معارف دستور داد آموزش خط فارسی تقویت شود. برخی این اقدام را ناشی از تأثیر جنگ در ایران می‌دانند؛ با این حال، برنامه مشخصی برای گذار به خط فارسی وجود ندارد.

«آبنبات دوسرپیچ»

گذار به خط فارسی از خواسته‌های عمده فرهنگیان و مردم تاجیکستان در دهه ۹۰ بود که در این ۳۵ سال تحقق نیافته و امامعلی رحمان نیز اقدامی برای تحقق آن انجام نداده است. با این حال، رسانه‌های دولتی همواره او را قهرمان استقلال معرفی می‌کنند؛ ادعایی که مخالفان و منتقدانش زیر سؤال می‌برند.

اخیراً ائتلاف موسوم به «گروه ۲۴» که بسیاری از طرفدارانش در تبعید به سر می‌برند، با انتشار بیانیه‌ای از رحمان به دلیل نسبت دادن استقلال کشور به خود انتقاد کرد. این گروه نوشت که استقلال تاجیکستان به همه مردم تعلق دارد و شخصیت‌های بسیار دیگری نیز در این فرایند، در آغاز دوران استقلال، نقش برجسته‌ای داشتند.

داداجان عطاالله، روزنامه‌نگار و از مخالفان سیاسی امامعلی رحمان که او نیز سال‌هاست در تبعید به سر می‌برد، در مطلبی در صفحه فیسبوک خود نوشت:

تاجیکستان تا سال ۱۹۹۵ پول ملی نداشت و از روبل روسیه استفاده می‌کرد. سپس «روبل» خود را منتشر کرد و تنها در سال ۲۰۰۰ پول ملی جدید با نام «سامانی» به جریان افتاد. هم‌اکنون روسیه پایگاهی نظامی با ۷ هزار نیرو در تاجیکستان دارد و میلیون‌ها کارگر مهاجر تاجیک در روسیه در شرایط دشواری کار و زندگی می‌کنند. در همین حال، گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی از فقر و فساد گسترده در داخل تاجیکستان حکایت دارند.

* اسفندیار آدینه، روزنامه‌نگار آزاد