پرونده هسته‌ای ایران: شکست در رویه، پیروزی در روایت

هفتادمین کنفرانس عمومی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از ۱۴ تا ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ در وین برگزار می‌شود. ایران از آژانس خواسته ممنوعیت حمله و تهدید به حمله علیه تأسیسات هسته‌ای تحت پادمان در دستور کار همین نشست قرار بگیرد. این درخواست درست پس از آن مطرح شده که شورای حکام پرونده ایران را به شورای امنیت فرستاد، اما نشست ۱۰ سپتامبر شورا به ریاست فرانسه قطعنامه‌ای تصویب نکرد؛ کمیته تحریم ۱۷۳۷ هم به‌خاطر مخالفت روسیه و چین قفل مانده و فقط مأموریت هیئت کارشناسان تا ۲۷ سپتامبر ادامه دارد. پیام تهران در وین این است که وقتی سایت‌های زیر نظر بازرسان بمباران شده‌اند، نمی‌شود فقط از ایران خواست بازرسی را مثل روز عادی از سر بگیرد.

این بن‌بست سیاسی به گمانه‌زنی نظامی دامن زده؛ به‌ویژه درباره کوه کلنگ، مجتمع زیرزمینی نزدیک نطنز که آژانس هرگز داخل آن را ندیده و گفته می‌شود ممکن است بخشی از سانتریفیوژها یا مواد حساس آنجا باشد. چون شورای امنیت فعلاً راه تحریم را نبسته و باز هم نکرده، این پرسش مطرح است که آیا فشار بعدی دوباره از مسیر دیپلماسی می‌آید یا از مسیر هدف گرفتن سایتی که عمیق‌تر از فردو توصیف می‌شود. با مسعود دلبری درباره همین فاصله میان پرونده باز در نیویورک، درخواست ایران در وین، و شایعه بمباران هسته‌ای ایران گفت‌وگو می‌کنیم:

دو حرکت در دو جهت مختلف

ما هفته گذشته شاهد دو اتفاق مهم بودیم: شورای حکام پرونده ایران را به شورای امنیت ارجاع داد که همانطور که انتظار می‌رفت به جایی نرسید همزمان تهران از آژانس درخواست کرد که ممنوعیت حمله به تأسیسات هسته‌ای در دستور کار کنفرانس عمومی قرار بگیرد. مسعود دلبری می‌گوید این دو حرکت یکدیگر را خنثی نمی‌کنند، چون برای مخاطبانی متفاوت طراحی شده‌اند. به گفته او، ارجاع شورای حکام سازوکاری فنی و رویه‌ای است که پس از بیست سال دوباره ایران را مقابل شورای امنیت و مجمع عمومی قرار داد و مخاطب اصلی‌اش نهادهای رسمی بود، نه افکار عمومی. در مقابل، درخواست تهران برای گنجاندن ممنوعیت حمله به تأسیسات تحت پادمان در دستور کار کنفرانس عمومی حرکتی هنجاری و روایی‌ست:

دلبری در ادامه تأکید می‌کند این دو مسیر هم‌وزن نیستند: ارجاع به شورای امنیت می‌تواند به تحریم یا فشار حقوقی برسد، اما درخواست ایران حتی اگر تصویب شود بیشتر قطعنامه‌ای غیرالزام‌آور با وزن اخلاقی و تبلیغاتی خواهد بود:

او در ادامه درباره کوه کلنگ هم می‌گوید گمانه‌زنی مبنی بر حمله هسته‌ای آمریکا به این نقطه را جدی می‌بیند، اما نه قطعی و نه لزوماً قریب‌الوقوع:

 دلبری جمع‌بندی می‌کند که با بالا گرفتن فشار بعد از ارجاع، این گمانه‌زنی شدت گرفته؛ تا امروز نشانه عملیاتی از حمله فوری گزارش نشده، اما احتمال آن را نمی‌توان رد کرد.

تداوم حمایت روسیه از ایران برخلاف شایعه‌پراکنی‌ها

 روز پیش از نشست فصلی شورای حکام، ویتکاف و کوشنر به مسکو رفتند. ظاهر سفر مربوط به اوکراین بود، اما شایعه شده بود که بخشی از مأموریت‌شان این بوده که روسیه را در جریان آخرین ارزیابی آمریکا از برنامه هسته‌ای ایران بگذارند و چه بسا حمایت مسکو در شورای امنیت را به دست آورند. مسعود دلبری می‌گوید باید میان گزارش مستند و شایعه خط کشید. به گفته او آنچه ثبت شده این است که استیو ویتکاف و جرد کوشنر پنجم و ششم سپتامبر به مسکو رفتند و قرار بود سپس به کی‌یف بروند؛ هدف اعلام‌شده سفر پیشبرد تلاش آمریکا برای پایان جنگ اوکراین بوده و کرملین هم آن را در همین چارچوب توصیف کرده است. او تأکید می‌کند گزارش معتبری ندیده که بخشی از دستور کار این دیدار هماهنگی درباره رأی روسیه در شورای امنیت نسبت به ایران باشد.

دلبری در تصویر بزرگ‌تر نتیجه می‌گیرد مسکو همچنان تکیه‌گاه تهران در آژانس و شورای امنیت است:

از نظر او ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت از نظر نمادین مهم بود، چون بعد از بیست سال تکرار شده بود. دلبری در پایان می‌افزاید ممکن است در آینده پرونده اوکراین و موضع مسکو درباره ایران به هم گره بخورند، اما این را سناریوی محتمل آینده می‌داند، نه چیزی که درباره سفر اخیر ویتکاف و کوشنر تأیید شده باشد.

بمباران کوه کلنگ یک الگوی تکراری

مسعود دلبری می‌گوید اگر کوه کلنگ هدف قرار بگیرد و مواد غنی‌شده زیر آوار یا در عمق زمین بماند، آژانس عملاً ابزار اجرایی ندارد؛ چون نهاد راستی‌آزمایی است، نه نهاد نظامی. به گفته او نهایت کار آژانس درخواست دسترسی و اطلاعات و سپس گزارش به شورای حکام و شورای امنیت است که تداوم آگاهی از مواد هسته‌ای را از دست داده است. او یادآور می‌شود همین الگو بعد از حملات قبلی رخ داده: ذخایر غنی‌شده پیش از حمله اعلام شده بود، اما پس از محدود شدن بازرسی، آژانس نه مقدار و محل ذخایر را تأیید می‌کند و نه می‌تواند توقف غنی‌سازی را تضمین دهد. از نظر او اصابت به کوه کلنگ هم احتمالاً چیزی جز تکرار همین گزارش نخواهد بود.

دلبری هزینه امتناع ایران از بازرسی سایت‌های آسیب‌دیده را بیشتر دیپلماتیک می‌داند تا فوری:

او درباره برنده این بن‌بست پاسخی دوگانه می‌دهد:

فاصله ایران با کلاهک هسته‌ای

مسعود دلبری می‌گوید باید میان وسیله خام هسته‌ای و کلاهک هسته‌ای تفاوت گذاشت: وسیله انفجاری خام که لزوماً روی موشک سوار نمی‌شود، و کلاهک بالستیک که باید کوچک و مقاوم شود تا فشار پرتاب و بازگشت به جو را تحمل کند. به روایت او برآوردهای منتشرشده، از جمله در بولتن دانشمندان اتمی، می‌گوید مسیر محتاطانه تا یک وسیله خام حدود دو سال و مسیر شتاب‌گرفته حدود شش ماه یا کمتر است؛ چون جهش از غنای ۶۰ درصد به حدود ۹۰ درصد از نظر فنی کوتاه‌تر از رسیدن از اورانیوم طبیعی به ۶۰ درصد است. او به برآورد پیش از حملات اشاره می‌کند که ذخایر تا ۶۰ درصد از نظر فنی برای چند سلاح کافی دانسته شده، اما می‌افزاید آژانس و ارزیابی‌های آمریکایی نشانه‌ای از تصمیم قطعی تهران برای تسلیحاتی کردن مواد ندیده‌اند.

درباره کلاهک قابل حمل روی موشک، دلبری فاصله را بیشتر می‌داند:

دلبری در ادامه به این نکته اشاره می‌کند که بعد از دو دور حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران و قطع دسترسی بازرسان، این اعداد دیگر بر مشاهده مستقیم استوار نیست و بر آخرین داده معتبر پیش از جنگ تکیه دارد. او می‌گوید محل بخشی از اورانیوم غنی‌شده نامعلوم مانده و حتی احتمال انتقال به سایت اعلام‌نشده مطرح شده است.

از نظر دلبری نقش کوه کلنگ عوض شده است: مسئله فقط فاصله تا بمب نیست، بلکه میزان مقاومت برنامه در برابر حمله هوایی است:

این مصاحبه توسط حسین نوش‌آذر انجام شد. متن را هم او نوشته است.