پیشنهاد اوجالان و آینده شنگال؛ چه کسی امنیت ایزدی‌ها را تأمین می‌کند؟

عبدالله اوجالان، رهبر زندانی حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک)، از یگان‌های مقاومت شنگال (ی‌پ‌ش)، نیروی مسلح مرتبط با پ‌ک‌ک در منطقه ایزدی‌نشین شنگال، خواست در ارتش عراق ادغام شوند. او در عین حال تأکید کرد که این نیروها باید در شنگال باقی بمانند.

اوجالان در پیام اول اکتبر ۲۰۲۶ خطاب به جامعه ایزدی شنگال (سنجار)، که رسانه‌های نزدیک به پ‌ک‌ک آن را منتشر کردند، بر ادغام یگان‌های مقاومت شنگال (YBŞ) در ارتش عراق تأکید کرد. او گفت ایزدی‌ها باید بتوانند در برابر حملات احتمالی از خود دفاع کنند.

عبدالله اوجالان، بنیان‌گذار و رهبر تاریخی پ‌ک‌ک، از زمان دستگیری در ترکیه در سال ۱۹۹۹ زندانی است و این پیام را از زندان منتشر کرده است. یگان‌های مقاومت شنگال از نظر ایدئولوژیک به اوجالان نزدیک هستند و او را رهبر معنوی خود می‌دانند. این نیروها در سال ۲۰۱۴، پس از حمله گروه دولت اسلامی (داعش) به شنگال و در جریان عملیات برای آزادسازی این منطقه از کنترل داعش، با حمایت و سازماندهی نیروهای پ‌ک‌ک شکل گرفتند.

این پیشنهاد در حالی مطرح شده است که بغداد روند گسترده‌تری را برای ادغام ی‌پ‌ش و نیروهای وابسته به آن در ساختارهای امنیتی عراق دنبال می‌کند. این روند می‌تواند حدود چهار هزار نیرو را شامل شود. در اواسط سپتامبر ۲۰۲۶، روزنامه‌های عراقی از مذاکرات درباره ادغام نیروهای یگان‌های مقاومت شنگال در نیروهای امنیتی عراق خبر دادند. در ۲۲ سپتامبر، روداو با استناد به خبرگزاری رسمی عراق این موضوع را گزارش کرد. سپس در ۳۰ سپتامبر، مدیا خبر و آژانس خبری هاوار گزارش دادند که عبدالله اوجالان خواستار پیوستن ی‌پ‌ش به ارتش عراق شده است، مشروط بر اینکه این نیرو همچنان در شنگال (سنجار) باقی بماند.

پیشنهاد اوجالان برای نیروهای نزدیک به او در عراق چیست؟

اوجالان در پیامی به جامعه ایزدی شنگال، که پس از انحلال پ‌ک‌ک و ظاهراً در واکنش به این خبر منتشر شده، خواستار رعایت برخی ملاحظات در روند ادغام نیروهای ی‌پ‌ش عراق شده است. او بر ضرورت باقی ماندن این نیروها در شنگال و حفظ نقش آن‌ها در دفاع از منطقه تأکید کرده است. با این حال، در پیام او هیچ اشاره‌ای به حضور نیروهای حشد شعبی در شنگال نشده است.

او در پیام خود می‌گوید: «ی‌پ‌ش باید در شنگال بماند» و اگر این نیرو وارد ارتش عراق شود، باید «در همان‌جایی که هست بماند».

پیام اوجالان در شرایطی منتشر شده که آینده ی‌پ‌ش وارد مرحله تازه‌ای شده است. دولت عراق در ماه سپتامبر اعلام کرد که نیروهای مقاومت شنگال باید سلاح‌های خود را به دولت تحویل دهند و نیروهای واجد شرایط می‌توانند وارد ساختارهای امنیتی عراق شوند. بغداد همچنین بر افزایش کنترل دولت فدرال بر شنگال تأکید کرده است. در همین دوره، فرمانده نیروی زمینی عراق نیز اعلام کرد که نیروهای مسلح غیرعراقی باید شنگال را ترک کنند، اما نیروهای ایزدی عراقی می‌توانند به نیروهای امنیتی کشور بپیوندند.

بنابراین، بحث اصلی فقط بر سر ماندن یا خروج ی‌پ‌ش نیست. مسئله مهم‌تر این است که این نیرو با چه ساختاری، تحت چه فرماندهی و در کجا مستقر خواهد بود.

اختلاف اصلی بر سر کنترل است. این پیشنهاد میان دو خواسته متفاوت قرار می‌گیرد. از یک سو، بغداد می‌خواهد کنترل سلاح و تصمیم‌های امنیتی در اختیار دولت مرکزی باشد. از سوی دیگر، بخش‌هایی از جامعه ایزدی بر این باورند که امنیت شنگال باید با حضور نیروهای محلی و ایزدی تضمین شود.

این مسئله به توافق شنگال در سال ۲۰۲۰ نیز مربوط می‌شود. آن توافق با هدف عادی‌سازی وضعیت امنیتی و اداری منطقه و کاهش حضور نیروهای مسلح مختلف شکل گرفت، اما اجرای کامل آن با موانع سیاسی و امنیتی روبه‌رو شد. پرسش اصلی این است که آیا بغداد اجازه خواهد داد نیروهای محلی ایزدی، در قالب ساختار رسمی عراق، همچنان مسئولیت امنیت محل زندگی خود را بر عهده داشته باشند.

چرا اوجالان از «دفاع از خود» ایزدی‌ها صحبت می‌کند؟

اوجالان بر چیزی تأکید می‌کند که آن را «دفاع از خود» ایزدی‌ها می‌داند. از نظر او، ایزدی‌ها پس از تجربه حمله داعش در سال ۲۰۱۴ همچنان به یک ظرفیت دفاعی محلی نیاز دارند. او معتقد است فرهنگ و هویت ایزدی به تنهایی برای تضمین امنیت این جامعه کافی نیست و ایزدی‌ها باید توانایی دفاع از خود را نیز حفظ کنند:

اوجلان همچنین هشدار می‌دهد که اگر این ظرفیت از بین برود، ایزدی‌ها ممکن است برای امنیت خود بیش از گذشته به نیروها و بازیگران دیگر در منطقه وابسته شوند. اوجلان در پیامش به طور مشخص می‌گوید که ایزدی‌ها نمی‌توانند روی «بارزانی» و یا «اعراب» حساب باز کنند:

از دید اوجلان، ایزدی‌ها پس از تجربه حمله و نسل‌کشی داعش در سال ۲۰۱۴ به یک ساختار دفاعی محلی نیاز دارند و حذف این نیروها می‌تواند آنها را دوباره در برابر تهدیدهای امنیتی آسیب‌پذیر کند. وقتی او از «بارزانی و اعراب» نام می‌برد، منظور از بارزانی در این زمینه مسعود بارزانی، رهبر حزب دموکرات کردستان در اقلیم کردستان عراق، و نیروها و ساختار سیاسی وابسته به آن است. اوجالان هشدار می‌دهد که اگر ایزدی‌ها نیروی دفاعی خود را از دست بدهند، ممکن است برای امنیت و بقای خود به مسعود بارزانی، حزب دموکرات کردستان و نیروهای عرب منطقه وابسته شوند.

زنان ایزدی باید رنج‌های خود را به نیرویی برای قدرت تبدیل کنند

در پیامی که از سوی عبدالله اوجالان در نشست عمومی شورای خودمختاری دموکراتیک شنگال برای جامعه ایزدی قرائت شد، او بار دیگر بر نقش زنان در مقاومت و بازسازی جامعه ایزدی تأکید کرد.

در این نشست که نمایندگان نهادهای مدنی ایزدی، ساکنان محلی و نمایندگانی از ی‌پ‌ش (یگان‌های مقاومت شنگال) و ی‌ژش (یگان‌های زنان شنگال) در آن حضور داشتند، اوجالان در پیام خود به وضعیت زنان ایزدی و تهدید حملات داعش پرداخت و بر ضرورت تقویت توان زنان برای مقابله با چنین تهدیدهایی تأکید کرد.

او در بخشی از این پیام گفت:

این اظهارات در امتداد دیدگاه‌های اوجالان درباره زنان شنگال و نقش آنان در مقاومت جامعه ایزدی قرار دارد. یکی از محورهای مستمر در اظهارات او، پیوند میان بقای جامعه ایزدی و سازمان‌یابی زنان برای دفاع از خود، مشارکت سیاسی و اجتماعی و حفاظت از جامعه است.

اوجالان زنان را از نیروهای اصلی در بازسازی شنگال می‌داند و آزادی زنان را پیش‌شرطی برای مقابله با ساختارهای مردسالارانه و تحقق آزادی جامعه توصیف می‌کند. در این چارچوب، سازمان‌یابی زنان نه‌تنها بخشی از مبارزه برای حقوق زنان، بلکه عاملی اساسی برای حفاظت از جامعه و فرهنگ ایزدی در برابر خشونت و تهدیدهای امنیتی تلقی می‌شود. از این منظر، زنان ایزدی باید سازمان‌یافته باشند و توانایی دفاع از خود و جامعه‌شان را به دست آورند.

اوجالان همچنین در خطاب به یک زن جوان ایزدی گفت که رنج‌ها و مصیبت‌هایی که بر سر جامعه ایزدی آمده است، باید به عاملی برای قدرتمندتر شدن آنان تبدیل شود. او از زنان خواست شخصیت و هویت خود را پرورش دهند، تجربیات و رویدادهای گذشته را ثبت کنند و آن‌ها را به بخشی از تاریخ جامعه ایزدی تبدیل کنند. او همچنین بر اهمیت یادگیری و استفاده گسترده از زبان کردی تأکید کرد و آن را از عناصر مهم حفظ هویت و تقویت جامعه ایزدی دانست.

زنان نقش مهمی در مبارزه با داعش در شنگال ایفا کردند؛ نه‌تنها از طریق مشارکت در مبارزه مسلحانه علیه داعش، بلکه با به چالش کشیدن ساختارهای جنسیتی و اجتماعی موجود در جوامع ایزدی. ویلهلم یارسند و مارکو نیلسون (۲۰۲۳) در پژوهش خود درباره فرماندهان زن یگان‌های مدافع زنان استدلال می‌کنند که مشارکت زنان در مبارزه مسلحانه در شنگال باعث افزایش عاملیت سیاسی زنان ایزدی شد؛ جایی که زنان از گروه‌های اجتماعی مختلف در کنار یکدیگر در واحدهای نظامی مبارزه کردند و این امر به ایجاد برابری بیشتر در جامعه کمک کرد. زنان در شنگال هم‌زمان در چند جبهه مبارزه می‌کردند: علیه داعش در میدان نظامی، علیه نگرش‌های مردسالارانه در جوامع خود، و برای دستیابی به حقوق سیاسی و اجتماعی بیشتر برای زنان.

اکنون، با برنامه ادغام نیروهای ایزدی در نیروهای امنیتی دولت فدرال عراق، این نگرانی وجود دارد که آنچه بر سر یگان‌های مدافع زنان (YPJ)، پس از تحولات سیاسی و نظامی سوریه در سال ۲۰۲۶ آمد، بار دیگر تکرار شود. اگرچه نیروهای دموکراتیک سوریه منحل و روند ادغام نیروهای آن در ساختار دولت احمد شرع در سوریه آغاز شد، دولت سوریه با حفظ نیروهای زنان به‌عنوان یک نیروی نظامی مستقل و کاملاً زنانه موافقت نکرد. حدود ۱٬۵۰۰ زن عضو این یگان عملاً جایگاه نظامی و سیاسی خود را از دست دادند. مذاکرات برای ادغام آنان در ساختارهای امنیتی، به‌ویژه نیروهای وزارت کشور و واحدهای عملیات ویژه هم شکست خورد. روند به‌گونه‌ای پیش می‌رود که دولت احمد شرع با آن در هر حالت مخالف است. بنابراین، آنچه برای این یگان تماماً زنانه اتفاق افتاد، بیشتر به معنای اعمال فشار برای ادغام و پایان یافتن ساختار مستقل آن بود.

نیروهای حشد شعبی کجای این معادله است؟

در بخش‌های منتشرشده از پیام اوجالان، اشاره مشخصی به حضور نیروهای حشد شعبی در شنگال دیده نمی‌شود. حشد شعبی و نیروهای وابسته به آن نیز بخشی از معادله امنیتی ۲۰۲۰ شنگال بوده‌اند. مسئله فقط رابطه ی‌پ‌ش با بغداد نیست. حضور چندین نیروی مسلح و اختلاف بر سر ساختار امنیتی منطقه، همچنان از مسائل اصلی شنگال است.

به همین دلیل، اجرای پیشنهاد اوجالان در عمل به تصمیم‌های بغداد درباره ساختار فرماندهی، تعداد نیروها، محل استقرار آنها و رابطه آنها با سایر نیروهای امنیتی عراق بستگی دارد.

پیام شنگال همچنین در چارچوب تحولات مربوط به پ‌ک‌ک قابل بررسی است. اوجالان در همین پیام می‌گوید پ‌ک‌ک «نقش خود را به پایان رسانده» و دیگر نباید مانعی برای حل مسائل شنگال باشد. این موضع با روند گسترده‌تر پایان مبارزه مسلحانه پ‌ک‌ک در ترکیه ارتباط دارد.

عبدالله اوجالان در این پیام گفته است:

اوجالان در ادامه تأکید کرده که شرایط عراق با ترکیه متفاوت است. او توضیح داده است که منظورش این است که یگان‌های مقاومت شنگال به ارتش عراق بپیوندند، در شنگال باقی بمانند و ایزدی‌ها همچنان توانایی دفاع از خود را حفظ کنند.

اکنون پرسش اصلی این است که این مدل پیشنهادی اوجلان تا چه اندازه در عمل قابل اجرا خواهد بود. ادغام ی‌پ‌ش در ساختار امنیتی عراق، در صورتی که نیروها در شنگال باقی بمانند، می‌تواند شکل جدیدی از امنیت منطقه ایجاد کند. اما اجرای آن نیازمند توافق درباره فرماندهی، سلاح، تعداد نیروها و رابطه ی‌پ‌ش با دیگر نیروهای مسلح از جمله نیروهای شبه نظامی شیعه حاضر در منطقه است.

چرا ارتش عراق و نه نیروهای اقلیم کردستان؟

 مسئله آینده نیروهای امنیتی شنگال را نمی‌توان صرفاً یک موضوع نظامی دانست. این مسئله در نقطه تلاقی سه موضوع قرار دارد: حاکمیت دولت فدرال عراق، اقلیم کردستان و خواست جامعه ایزدی برای بازگشت به زندگی و حفظ نقش مستقیم خود در اداره و امنیت شنگال.

شنگال در حال حاضر تحت کنترل دولت فدرال عراق قرار دارد. این منطقه در جریان جنگ با داعش شاهد حضور همزمان نیروهای یگان‌های مقاومت شنگال، نیروهای حشد شعبی نزدیک به بغداد و نیروهای اقلیم کردستان بود. در برخی مقاطع نیز میان این نیروها تعاملات مخاطره آمیزی رخ داد.

اهمیت امنیتی این منطقه برای جامعه ایزدی نیز با تجربه حمله داعش در سال ۲۰۱۴، کشتار، ربایش و آوارگی گسترده ایزدی‌ها پیوند خورده است. پس از فروپاشی ساختارهای امنیتی منطقه در جریان حمله داعش، یگان‌های مقاومت شنگال (ی‌پ‌ش) و یگان‌های زنان شنگال (ی‌ژش) به‌عنوان نیروهای عمدتاً ایزدی برای دفاع از جامعه و مناطق ایزدی‌نشین شکل گرفتند و در سال‌های بعد به بازیگران مهم امنیتی شنگال تبدیل شدند.

پاسخ را باید در سابقه سیاسی و دیدگاه ی‌پ‌ش جست‌وجو کرد. این نیرو پروژه خود را بر قرار دادن شنگال تحت کنترل اقلیم کردستان یا ادغام در آن بنا نکرده است. در سال‌های پس از داعش، ی‌پ‌ش در ایجاد ساختارهای محلی با محوریت ایزدی‌ها نقش داشته و بر نوعی حکمرانی محلی و دفاع از خود تأکید کرده است.

در مقابل، نیروهای پیشمرگه در ساختارهای سیاسی اقلیم کردستان و عمدتاً در ارتباط با دو حزب اصلی، یعنی حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان، سازمان یافته‌اند. بنابراین، ادغام یک نیروی بزرگ و مستقل ایزدی در اقلیم، در حالی که هویت و ساختار محلی آن نیز حفظ شود، صرفاً یک تصمیم نظامی نخواهد بود؛ بلکه پیامدهای سیاسی مستقیمی برای رابطه شنگال با اربیل و بغداد خواهد داشت.

نقش جریان سیاسی ایزدی‌ها

این موضع همچنین با بخشی از جریان اصلی سیاست ایزدی‌ها در شنگال هم‌پوشانی دارد. ائتلاف مستقل آرمان ایزدی در انتخابات عراق در سال ۲۰۲۵ به یکی از قدرتمندترین نیروهای انتخاباتی در شنگال تبدیل شد و در سطح محلی حزب دموکرات کردستان را شکست داد. رهبران این ائتلاف نیز در مذاکرات مربوط به آینده یگان‌های مقاومت شنگال و روند ادغام آنها با مقام‌های دولت عراق و نمایندگان این نیرو مشارکت داشته‌اند.

این ائتلاف خواستار آن شده است که نیروهای ایزدی پس از ادغام، هویت خود را حفظ کنند و همچنان مسئول حفاظت از شنگال باشند. بر اساس این طرح، نیروهای پلیس و امنیت داخلی می‌توانند به وزارت کشور عراق منتقل شوند و سایر نیروهای رزمی به وزارت دفاع عراق بپیوندند؛ در حالی که هر دو گروه همچنان در شنگال مستقر باقی بمانند.

در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶، نشستی میان یگان‌های مقاومت شنگال (ی‌پ‌ش)، که نقش در دفاع و کنترل مناطق ایزدی‌نشین شنگال در شمال‌غرب عراق دارند، و دولت مرکزی عراق در بغداد برگزار شد. در جریان این نشست، علی زیدی، نخست‌وزیر عراق، با هیأت‌هایی از ائتلاف مسئله ایزدی‌ها و یگان‌های مقاومت شنگال دیدار و درباره وضعیت نیروهای ایزدی و آینده ساختار امنیتی شنگال گفت‌وگو کرد.

پس از این دیدار، مراد اسماعیل، نماینده ایزدی پارلمان عراق، اعلام کرد که بر سر ادغام یگان‌های مقاومت شنگال در ساختار نیروهای امنیتی رسمی عراق توافق حاصل شده است. به گفته او، در چارچوب این توافق، ی‌پ‌ش در ساختار امنیتی دولت عراق ادغام خواهد شد و سلاح‌های این نیرو نیز تحت اختیار و نظارت دولت قرار خواهد گرفت.

نخست‌وزیر عراق نیز تأکید کرده است که دولت از حقوق اعضای ی‌پ‌ش و یگان‌های زنان شنگال (ی‌ژش) محافظت خواهد کرد و وضعیت حقوقی و سازمانی آنان را سامان خواهد داد.

یگان‌های مقاومت شنگال و یگان‌های زنان شنگال پس از حمله داعش به شنگال در سال ۲۰۱۴ تشکیل شدند؛ حمله‌ای که زنان و دختران ایزدی را هدف قرار داد و داعش از تجاوز و خشونت جنسی به‌عنوان ابزاری سازمان‌یافته برای ارعاب، سرکوب و نابودی جامعه ایزدی استفاده کرد. این نیروها برای دفاع از زنان و جامعه ایزدی و مناطق خود شکل گرفتند و بعدها به بخشی از ساختار امنیتی شنگال تبدیل شدند.

برای ایزدی‌ها نیز مسئله فقط سازماندهی نیروهای مسلح نیست. امنیت، بازگشت آوارگان، بازسازی شنگال و ایجاد یک ساختار اداری باثبات همچنان از مسائل اصلی منطقه هستند. بنابراین، پیام اوجالان را می‌توان پیشنهادی برای تغییر جایگاه ی‌پ‌ش، از یک نیروی مورد مناقشه به یک نیروی محلی در چارچوب دولت عراق، همراه با حفظ نقش نیروهای مقاومت زنان ایزدی، دانست. اینکه بغداد، اربیل، ترکیه و خود جامعه ایزدی با چنین مدلی چگونه برخورد کنند، می‌تواند بر آینده امنیتی و سیاسی شنگال تأثیر بگذارد.