درخواست ۲۴ نهاد مدنی برای مقابله با ازدواج کودکان در پلتفرم «آدم و حوا» در ایران

در آستانه روز جهانی دختر، ۱۹ مهر / ۱۱ اکتبر، ۲۴ سازمان مدنی و حقوق بشری در نامه‌ای مشترک از شرکت‌های گوگل و متا خواسته‌اند درباره فعالیت پلتفرم ایرانی «آدم و حوا» اقدام فوری انجام دهند. از جمله امضاکنندگان این نامه می‌توان به مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران (هرانا)، سازمان جهانی مبارزه با شکنجه (OMCT)، مؤسسه حقوق بشر انجمن بین‌المللی وکلا (IBAHRI)، بنیاد مانوشیا، سازمان حقوق بشری فمینیستی فعال در آسیا، و «فمنا»، سازمان منطقه‌ای مدافع حقوق زنان و جنبش‌های فمینیستی در خاورمیانه، شمال آفریقا و آسیا، و کانون صنفی معلمان ایران اشاره کرد.

در این نامه که امروز پنج‌شنبه ۱۶ مهر منتشر شده، از گوگل خواسته شده است اپلیکیشن «آدم و حوا» را از گوگل‌پلی حذف کند و متا نیز حساب‌های تبلیغاتی این پلتفرم را در اینستاگرام و تردز مسدود کند.

امضاکنندگان می‌گویند این پلتفرم، که به‌گفته آن‌ها از مجوز دولتی در ایران برخوردار است و از سوی حکومت تبلیغ می‌شود، امکان جست‌وجوی دختران نوجوان به‌عنوان همسران بالقوه را فراهم می‌کند.

در نامه آمده است که در آزمایش‌های انجام‌شده، جست‌وجوی دختران ۱۳ تا ۱۷ ساله در موارد متعدد به سقف نمایش ۱۰۰ پروفایل رسیده است؛ موضوعی که به‌گفته نویسندگان نامه نشان می‌دهد دست‌کم ۱۰۰ دختر در این گروه سنی در سامانه فهرست شده‌اند.

در بخش دیگری از نامه آمده است که اگرچه شرایط رسمی «آدم و حوا» ثبت‌نام زنان بالای ۱۵ سال را مجاز اعلام کرده، تحقیقات این سازمان‌ها نشان داده که سامانه امکان ایجاد پروفایل برای دختران ۱۳ ساله را نیز فراهم می‌کند. کاربران همچنین می‌توانند برای بستگان درجه یک خود، از جمله فرزندانشان، پروفایل ایجاد کنند.

نویسندگان نامه همچنین به انتشار گزارشی در شهریور امسال اشاره کرده‌اند که در آن ازدواج یک دختر ۱۶ ساله با مردی ۲۳ ساله به‌عنوان یک «روایت موفقیت‌آمیز» در این پلتفرم معرفی شده است.

آن‌ها نوشته‌اند: «خدمات همسریابی دارای مجوز، این نظام را به فضاهای دیجیتال گسترش می‌دهند و کودکان را بیش از پیش در معرض دید و دسترس همسران بالقوه قرار می‌دهند.»

قانون ایران و ازدواج زیر ۱۸ سال

ازدواج کودکان در ایران تنها یک مسئله مرتبط با پلتفرم‌های اینترنتی نیست و با چارچوب قانونی جمهوری اسلامی نیز ارتباط دارد. بر اساس ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی، ازدواج دختر پیش از رسیدن به ۱۳ سال تمام شمسی و پسر پیش از ۱۵ سال تمام شمسی، با اجازه ولی، رعایت مصلحت و تشخیص دادگاه صالح امکان‌پذیر است.

به همین دلیل، برخلاف استانداردهای بین‌المللی که کودک را فرد زیر ۱۸ سال می‌دانند، قانون ایران امکان ازدواج دختران زیر ۱۸ سال و حتی در شرایطی زیر ۱۳ سال را فراهم می‌کند.

کمیته حقوق کودک سازمان ملل نیز بارها از ایران خواسته است حداقل سن ازدواج را به ۱۸ سال افزایش دهد. در آخرین گزارش دوره‌ای دولت ایران که در سال ۲۰۲۵ در اسناد سازمان ملل منتشر شد، خود جمهوری اسلامی نیز تأیید کرده که ماده ۱۰۴۱ ازدواج دختران زیر ۱۳ سال را با سه شرط مشخص قانونی ممکن می‌کند.

آمار ازدواج کودکان

آمارهای رسمی سال‌های اخیر نشان می‌دهد ازدواج زیر ۱۵ سال در ایران همچنان در مقیاس قابل توجهی ثبت می‌شود. بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران، در سال ۱۴۰۱ حدود ۲۶ هزار و ۹۰۰ ازدواج دختران زیر ۱۵ سال ثبت شد. در همین سال حدود هزار و ۳۹۲ تولد از مادران زیر ۱۵ سال نیز به ثبت رسید.

مرکز آمار پیش‌تر گزارش داده بود که تنها در سه فصل نخست سال ۱۴۰۱، بیش از ۲۰ هزار ازدواج دختران زیر ۱۵ سال ثبت شده است. در همین دوره ۵۵۱ طلاق دختران زیر ۱۵ سال و یک هزار و ۸۵ تولد از مادران این گروه سنی نیز ثبت شده بود.

بر اساس داده‌های سال‌های پیش از آن نیز، ده‌ها هزار ازدواج دختران زیر ۱۵ سال در هر سال ثبت شده است؛ برای نمونه، شمار ازدواج دختران زیر ۱۵ سال در سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ به‌ترتیب حدود ۳۳ هزار، ۳۰ هزار، ۲۸ هزار، ۳۲ هزار و ۳۲ هزار مورد گزارش شده است.

با این حال، انتشار منظم آمار مربوط به ازدواج کودکان در سال‌های اخیر محدود شده و آمار رسمی جامع و به‌روزی برای سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ در دسترس نیست. یونیسف نیز می‌گوید ۱۷ درصد زنان ۲۰ تا ۲۴ ساله در ایران پیش از ۱۸ سالگی ازدواج کرده‌اند.

« شرکت‌های فن‌آوری مسئولند»

۲۴ سازمان امضاکننده می‌گویند مسئله فقط قانونی‌بودن ازدواج کودکان در ایران نیست، بلکه شرکت‌های فن‌آوری نیز به دلیل فراهم‌کردن زیرساخت عرضه و تبلیغ چنین خدماتی مسئولیت دارند.

در نامه آمده است: «در روز جهانی دختر، مطالبه پایان دادن به ازدواج کودکان باید سامانه‌های دیجیتالی را نیز در بر گیرد که از طریق آن‌ها کودکان می‌توانند به‌عنوان همسران بالقوه در معرض دید و دسترس قرار گیرند.»

امضاکنندگان از گوگل و متا خواسته‌اند افزون بر حذف اپلیکیشن و حساب‌های تبلیغاتی «آدم و حوا»، از عرضه مجدد آن با حساب‌های توسعه‌دهنده جدید جلوگیری کنند و اطمینان یابند اطلاعات هویتی دختران، از جمله نام، عکس، سن، محل سکونت و اطلاعات تماس آن‌ها، در دسترس عموم یا موتورهای جست‌وجو قرار نگیرد.

آن‌ها همچنین خواستار راستی‌آزمایی مستقل رده‌بندی سنی اپلیکیشن‌های همسریابی شده‌اند و می‌گویند نباید صرفاً به اطلاعاتی که توسعه‌دهندگان اپلیکیشن‌ها در پرسشنامه‌های رده‌بندی سنی ارائه می‌کنند اکتفا شود.

درخواست دیگر این سازمان‌ها بررسی مالکیت، کنترل و ذی‌نفعان «آدم و حوا» و همچنین پیوندهای سازمانی و نهادی آن است. در نامه گفته شده است که این پلتفرم با «جمعیت امام رضایی‌ها» و برخی نهادهای مرتبط با آستان قدس رضوی پیوند دارد.

امضاکنندگان در پایان از گوگل و متا خواسته‌اند ظرف ۳۰ روز درباره اقدامات خود، نحوه ارزیابی این پلتفرم بر اساس سیاست‌های ایمنی کودکان و تدابیرشان برای جلوگیری از تسهیل ازدواج کودکان پاسخ دهند.