چابهار و افغانستان: ظرفیت ترانزیتی بدون تضمین توسعه محلی

اظهارات محسن زنگنه، نماینده مجلس شورای اسلامی، درباره احتمال اختصاص حدود ۱۱۰ هکتار زمین در چابهار برای فعالیت‌های اقتصادی افغانستان، بحث‌هایی درباره «واگذاری خاک ایران» برانگیخته است. در واکنش به این اظهارات، مقام‌های ایرانی تأکید کرده‌اند که موضوع انتقال مالکیت یا حاکمیت سرزمینی مطرح نیست. وزارت خارجه ایران نیز اعلام کرده که پیشنهاد اجاره زمین به افغانستان به‌صورت غیررسمی مطرح شده و هنوز توافق قطعی در این زمینه صورت نگرفته است. با این حال، جزئیات حقوقی، اقتصادی و اجرایی این پیشنهاد همچنان روشن نیست. فارغ از این مناقشه، چابهار برای افغانستان، به‌عنوان کشوری محصور در خشکی، اهمیتی راهبردی دارد. دسترسی به آب‌های آزاد از این مسیر می‌تواند وابستگی تجارت خارجی افغانستان به بنادر و مسیرهای ترانزیتی پاکستان را کاهش دهد و برای ایران نیز فرصتی برای گسترش تجارت، افزایش درآمدهای ترانزیتی و تقویت جایگاه اقتصادی چابهار فراهم کند.

چشم‌انداز این همکاری فراتر از روابط دوجانبه تهران و کابل است. چابهار در نقطه تلاقی منافع اقتصادی و راهبردی ایران، افغانستان، هند و پاکستان قرار دارد و می‌تواند در رقابت مسیرهای ترانزیتی منطقه نقش مهمی ایفا کند. با این حال، تحریم‌های ایران، محدودیت‌های بانکی، کمبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل و وضعیت اقتصادی افغانستان تحت حاکمیت طالبان، تحقق این ظرفیت‌ها را با موانع جدی روبه‌رو کرده است. در این میان، پرسش اساسی آن است که آیا گسترش همکاری‌های اقتصادی ایران و افغانستان می‌تواند به توسعه پایدار و بهبود معیشت مردم مناطق مرزی دو کشور، به‌ویژه بلوچستان ایران، بینجامد یا منافع آن عمدتاً نصیب دولت‌ها و سرمایه‌گذاران خواهد شد؟ از سوی دیگر، مناقشه رسانه‌ای بر سر «واگذاری خاک ایران» ضرورت شفافیت در تصمیم‌گیری درباره منابع و ظرفیت‌های اقتصادی مناطق مرزی را نیز برجسته می‌کند. با خانم فاطمه امان، تحلیلگر مسائل منطقه گفت‌وگو کرده‌ایم:

ابهام در اظهارات مقام‌های ایرانی به مناقشه «واگذاری خاک» دامن زده است

فاطمه امان، تحلیلگر مسائل افغانستان و منطقه، در گفت‌وگو با رادیو زمانه، بخشی از واکنش‌ها به اظهارات محسن زنگنه درباره اختصاص زمین در چابهار به افغانستان را ناشی از ابهام در سخنان مقام‌های ایرانی و نبود شفافیت درباره ماهیت پیشنهاد مطرح‌شده می‌داند:

امان تأکید می‌کند که از نظر حقوقی، میان انتقال حاکمیت بر یک سرزمین و اجاره زمین یا اعطای حق بهره‌برداری تجاری تفاوت اساسی وجود دارد. اجاره زمین در مناطق بندری به سرمایه‌گذاران خارجی امری غیرمعمول نیست و لزوماً به معنای انتقال حاکمیت نیست. با این حال، هنوز مشخص نشده است که در صورت شکل‌گیری قرارداد، چه نهادی طرف آن خواهد بود، مدت اجاره چقدر خواهد بود و چه تعهداتی برای طرفین ایجاد خواهد شد.

از نگاه این تحلیلگر، اهمیت اصلی پیشنهاد مطرح‌شده را باید در تحولات روابط افغانستان و پاکستان جست‌وجو کرد. پاکستان به دلیل موقعیت جغرافیایی و دسترسی به بنادر کراچی و قاسم، همواره یکی از مسیرهای اصلی تجارت خارجی افغانستان بوده است. با این حال، تنش‌های سیاسی و امنیتی میان کابل و اسلام‌آباد و بسته‌شدن مکرر گذرگاه‌های مرزی، آسیب‌پذیری افغانستان در برابر وابستگی به این مسیر را آشکار کرده است. امان معتقد است:

او همچنین به نقش هند اشاره می‌کند:

به اعتقاد امان، چابهار برای طالبان علاوه بر فرصت اقتصادی، امکانی برای گسترش روابط منطقه‌ای فراهم می‌کند. ایران نیز از افزایش تجارت و تقویت موقعیت ترانزیتی خود سود می‌برد. به این ترتیب، منافع اقتصادی دو طرف در این زمینه به یکدیگر نزدیک است، بدون آنکه لزوماً اختلافات سیاسی و امنیتی میان تهران و کابل، از جمله اختلاف بر سر حقابه هیرمند و دیگر مسائل مرزی، حل شده باشد.

او در جمع‌بندی این بخش تأکید می‌کند که اهمیت پیشنهاد مطرح‌شده را باید در چارچوب رقابت منطقه‌ای بر سر مسیرهای تجاری و تلاش افغانستان برای متنوع‌کردن روابط اقتصادی خود ارزیابی کرد. با این حال، از نگاه او، هنوز فاصله قابل‌توجهی میان طرح چنین پیشنهادی و اجرای عملی آن وجود دارد.

تحریم‌ها و کمبود زیرساخت‌ها مانع بهره‌برداری گسترده از چابهار هستند

فاطمه امان نخستین شرط عملی‌شدن پیشنهاد اختصاص زمین در چابهار را دستیابی ایران و افغانستان به چارچوبی روشن از نظر حقوقی و اقتصادی می‌داند. به گفته او، هنوز مشخص نیست کدام نهاد در افغانستان مسئول اجرای احتمالی طرح خواهد بود، زمین با چه شرایطی و برای چه مدتی در اختیار طرف افغانستانی قرار می‌گیرد و تأمین سرمایه بر عهده چه کسی خواهد بود. از این رو، تا زمانی که این مسائل روشن نشده‌اند، سخن‌گفتن از اجرای پروژه زودهنگام است. او تأکید می‌کند:

او زیرساخت‌های حمل‌ونقل را مانع مهم دیگری می‌داند. به گفته این تحلیلگر، برای افغانستان صرف دسترسی به بندر کافی نیست و کالاها باید بتوانند با هزینه‌ای قابل‌قبول و در زمانی قابل پیش‌بینی به مقصد برسند.

امان به مسیر جاده‌ای چابهار به زاهدان و سپس مرز میلک و زرنج اشاره می‌کند و می‌گوید اگرچه این مسیر وجود دارد، افزایش ظرفیت حمل‌ونقل، تسهیل تشریفات گمرکی، کاهش توقف کامیون‌ها و تکمیل ارتباطات ریلی برای گسترش فعالیت تجاری در آن ضروری است.

او همچنین وضعیت اقتصادی افغانستان تحت حاکمیت طالبان را از دیگر موانع توسعه این همکاری می‌داند:

امان یادآوری می‌کند که افغانستان پیش از بازگشت طالبان نیز از مسیر چابهار استفاده می‌کرده است. بنابراین، مسئله ایجاد یک مسیر تجاری کاملاً جدید نیست، بلکه گسترش مسیری است که پیشینه فعالیت اقتصادی دارد.

به اعتقاد او، چابهار می‌تواند به کاهش وابستگی تجاری افغانستان به پاکستان کمک کند، اما بعید است در آینده قابل پیش‌بینی به جایگزین کامل بنادر پاکستان تبدیل شود.

او موقعیت جغرافیایی افغانستان را در این زمینه تعیین‌کننده می‌داند. مسیر ایران ممکن است برای تجارت غرب و جنوب غرب افغانستان مناسب باشد، اما برای بخش‌هایی از شرق این کشور، مسیرهای پاکستان به دلیل فاصله کمتر و هزینه‌های پایین‌تر همچنان مزیت دارند.

امان در پایان این بخش بر ضرورت تمایز میان اهمیت راهبردی چابهار و امکان بهره‌برداری اقتصادی از آن تأکید می‌کند. از نگاه او، این بندر ظرفیت‌های قابل‌توجهی دارد، اما استفاده مؤثر از این ظرفیت‌ها به توافق شفاف میان دو طرف، تأمین سرمایه، توسعه زیرساخت‌ها و کاهش موانع مالی و تجاری وابسته است.

افزایش تجارت بدون مشارکت مردم بومی به توسعه پایدار نمی‌انجامد

فاطمه امان با اشاره به تجربه طرح‌های اقتصادی در سال‌های گذشته معتقد است که توسعه زیرساخت‌های بزرگ لزوماً به بهبود شرایط زندگی مردم محلی منجر نمی‌شود.

به گفته او، چابهار از موقعیت جغرافیایی مهمی برخوردار است و سال‌هاست درباره تبدیل آن به یکی از قطب‌های تجاری و ترانزیتی منطقه سخن گفته می‌شود. با این حال، هنوز فاصله زیادی میان ظرفیت‌های اقتصادی این منطقه و شرایط زندگی بخش بزرگی از مردم سیستان و بلوچستان وجود دارد.

او مسئله اصلی را این می‌داند که توسعه اقتصادی برای چه کسانی و با چه سازوکاری انجام می‌شود:

او مشارکت واقعی مردم محلی در فعالیت‌های اقتصادی را یکی از ضرورت‌های توسعه چابهار می‌داند و تأکید می‌کند:

او همچنین بر ضرورت شفافیت قراردادهای اقتصادی تأکید می‌کند:

امان معتقد است مردم محلی باید بتوانند در تصمیم‌هایی که بر زمین، محیط زیست و معیشت آن‌ها تأثیر می‌گذارد، مشارکت داشته باشند.

او در ادامه به پیامدهای احتمالی گسترش تجارت از مسیر چابهار برای افغانستان اشاره می‌کند. به گفته امان، توسعه این مسیر می‌تواند برای بازرگانان و شرکت‌های حمل‌ونقل افغانستان، به‌ویژه در ولایت نیمروز، فرصت‌های اقتصادی ایجاد کند.

با این حال، او هشدار می‌دهد که هیچ تضمینی برای توزیع گسترده این منافع در جامعه افغانستان وجود ندارد. به اعتقاد امان، تمرکز قدرت در دست طالبان و نبود سازوکارهای شفاف نظارت و پاسخ‌گویی، نگرانی‌ها درباره چگونگی توزیع منافع اقتصادی را افزایش می‌دهد.

این تحلیلگر همچنین رابطه میان توسعه اقتصادی و وضعیت اجتماعی و امنیتی بلوچستان را مهم می‌داند.

به اعتقاد فاطمه امان، معیار موفقیت چنین طرح‌هایی نباید تنها میزان سرمایه‌گذاری یا حجم کالاهای ترانزیتی باشد، بلکه باید سنجید این طرح‌ها تا چه اندازه به بهبود معیشت مردم و کاهش نابرابری در دو سوی مرز کمک می‌کنند.

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.