ال‌نینو در کمین ایران؛ ۱۰ استان در معرض تغییر الگوی بارش

به گزارش خبرگزاری کار ایران (ایلنا)، داده‌های رصد منابع آب کشور تا ۱۹ مهر، از تداوم وضعیت نگران‌کننده ذخایر آبی حکایت دارد. از ابتدای سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶، ورودی آب به مخازن سدهای کشور به ۰.۸۲ میلیارد مترمکعب رسیده است؛ رقمی که ۶۲ درصد بیشتر از دوره مشابه سال گذشته، اما یک درصد کمتر از میانگین ۱۰ ساله است. حجم آب موجود در سدها نیز با افزایش ۳۰ درصدی نسبت به سال گذشته و رشد ۴ درصدی در مقایسه با میانگین بلندمدت، به ۲۳ میلیارد و ۳۱۰ میلیون مترمکعب رسیده است.

با این حال، ۵۵ درصد ظرفیت مخازن سدهای کشور همچنان خالی است و وضعیت منابع آبی تهران و البرز، به‌ویژه در سدهای لار، طالقان، لتیان و ماملو، همچنان نگران‌کننده ارزیابی می‌شود. سد لار تنها ۴ درصد ظرفیت خود را پر دارد و ذخیره آن ۴۲ درصد پایین‌تر از میانگین ۱۰ ساله است. این اختلاف در سدهای طالقان، لتیان و ماملو به‌ترتیب منفی ۳۳، منفی ۳۸ و منفی ۷۴ درصد گزارش شده است. در مقابل، سد امیرکبیر با ۷۲ درصد پرشدگی، وضعیتی بهتر از میانگین بلندمدت دارد و ذخیره آن ۲۱ درصد بیشتر از این میانگین است.

از سوی دیگر، ارتفاع بارش‌های کشور از ابتدای سال آبی تاکنون تنها ۴.۲ میلی‌متر بوده است. استان‌های فارس، سیستان و بلوچستان، کهگیلویه‌وبویراحمد، بوشهر، یزد و خراسان جنوبی تاکنون هیچ بارشی دریافت نکرده‌اند؛ وضعیتی که در صورت تداوم، فشار بر منابع آب زیرزمینی را افزایش خواهد داد.

در این میان، ال‌نینو به یکی از متغیرهای مهم در چشم‌انداز اقلیمی ماه‌های آینده تبدیل شده است. این پدیده طبیعی بر اثر افزایش غیرمعمول دمای آب‌های سطحی بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شکل می‌گیرد و با تغییر الگوهای جوی، می‌تواند در برخی مناطق خشکسالی و گرمای شدید و در مناطقی دیگر بارش‌های سنگین ایجاد کند.

بر اساس پیش‌بینی‌های منتشرشده، ال‌نینوی سال ۲۰۲۶ ممکن است به یکی از شدیدترین نمونه‌های ثبت‌شده از سال ۱۹۵۰ تاکنون تبدیل شود. در منطقه اقیانوسی نینو ۳.۴، افزایش دمای سطح آب نسبت به میانگین ۳۰ ساله حدود ۲.۶ درجه سانتی‌گراد گزارش شده و پیش‌بینی‌ها احتمال افزایش این اختلاف به حدود ۳.۹ درجه در نوامبر را مطرح کرده‌اند. همچنین، برآورد اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) از احتمال ۶۹ درصدی ثبت شدیدترین ال‌نینو از آغاز ثبت داده‌ها در سال ۱۹۵۰ حکایت دارد.

اهمیت این تحول برای سال آینده نیز قابل توجه است. برخی پژوهشگران برآورد کرده‌اند که ال‌نینو می‌تواند در سال ۲۰۲۷ حدود ۰.۳ درجه سانتی‌گراد به میانگین دمای جهانی اضافه کند. از همین رو، احتمال ثبت گرم‌ترین سال جهان در ۲۰۲۷ مطرح شده است؛ هرچند تحقق این پیش‌بینی به شدت نهایی ال‌نینو و سایر عوامل اقلیمی بستگی دارد.

در ایران، برخی مدل‌های پیش‌بینی از احتمال افزایش بارش در غرب و جنوب‌غرب کشور خبر می‌دهند. برآوردها از امکان افزایش ۳۰ تا ۷۰ میلی‌متری بارش در برخی مناطق غربی، با احتمال حدود ۷۰ درصد، حکایت دارند. ایلام، خوزستان، کردستان، کرمانشاه، چهارمحال‌وبختیاری، کهگیلویه‌وبویراحمد، آذربایجان غربی، فارس، لرستان و بوشهر از جمله استان‌هایی هستند که در این پیش‌بینی‌ها مورد توجه قرار گرفته‌اند. با این حال، این برآوردها به معنای بارش قطعی یا توزیع یکنواخت بارندگی در این مناطق نیستند.

عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو ۲۱ شهریور، درباره نزدیک شدن پدیده ال‌نینو هشدار داد و گفت کشور باید برای بارش‌های سهمگین و کاهش خسارت‌های احتمالی آماده شود. علی‌آبادی گفت ممکن است نتوان از همه خسارت‌ها جلوگیری کرد، اما باید از هم‌اکنون برای شرایط پیش‌رو آماده بود.

پیامدهای ال‌نینو به تغییر الگوی بارش محدود نمی‌شود. گزارش تازه‌ای از پژوهشگران اقلیمی، احتمال بیش از ۴۵۱ هزار مرگ ناشی از گرمای شدید را در فاصله سپتامبر ۲۰۲۶ تا فوریه ۲۰۲۷ مطرح کرده است؛ برآوردی که بر پایه مدل‌سازی رابطه دما و مرگ‌ومیر در مناطق مختلف جهان تهیه شده و هنوز قرار است برای انتشار در یک مجله علمی داوری‌شده ارسال شود. این گزارش همچنین نسبت به پیامدهای گرمای شدید برای امنیت غذایی و دسترسی به آب هشدار می‌دهد.

اهمیت ال‌نینو برای ایران در شرایطی دوچندان می‌شود که کشور پس از پنج سال خشکسالی پیاپی با کسری ذخایر سدها، افت منابع آب زیرزمینی و کاهش بارندگی مواجه است. در چنین شرایطی، افزایش احتمالی بارش در غرب و جنوب‌غرب کشور می‌تواند به بهبود نسبی ذخایر آبی و کاهش فشار بر منابع زیرزمینی کمک کند؛ هرچند میزان تأثیر آن به شدت، زمان و پراکندگی بارندگی‌ها بستگی دارد. در مقابل، اگر ال‌نینو با افزایش دما و کاهش بارش در برخی مناطق همراه شود، تبخیر بیشتر و تداوم خشکی خاک می‌تواند کم‌آبی را تشدید کند. همچنین، بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت لزوماً به معنای جبران خشکسالی نیستند؛ زیرا بخشی از آب ممکن است به‌جای نفوذ به زمین و تغذیه آبخوان‌ها، به رواناب و سیلاب تبدیل شود. ارزیابی اثر ال‌نینو بر بحران آب ایران به چگونگی توزیع زمانی و مکانی بارش‌ها در ماه‌های آینده بستگی دارد.