«مادر همه بمب‌ها» چگونه بمبی است؟

در ادامه تنش جنگی میان آمریکا و ایران، رسانه‌های بین‌المللی از بازبینی سناریوهای عملیاتی پنتاگون برای به‌کارگیری ابربمب ۲۱۶۰۰ پوندی GBU-43/B، معروف به «مادر همه بمب‌ها» (MOAB)، علیه تأسیسات هسته‌ای و پناهگاه‌های زیرزمینی ایران خبر داده‌اند. بر اساس گزارش اختصاصی شبکه CNN در صورت فرمان آغاز مجدد حملات از سوی دونالد ترامپ، استفاده از اَبَربمب در دستور کار پنتاگون قرار دارد.

«مادر همه بمب‌ها» در تهدیدهای جنگی واشنگتن نمادی از ارعاب روانی و نمایش قدرت است.

ترامپ و  «مادر همه بمب‌ها»

پیشینه شیفتگی دونالد ترامپ به سلاح GBU-43/B به نخستین ماه‌های ریاست‌جمهوری او در دور اول بازمی‌گردد. در ۱۳ آوریل ۲۰۱۷، ارتش ایالات متحده برای نخستین بار در تاریخ، یک فروند MOAB را از هواپیمای MC-130 در ولایت ننگرهار افغانستان پرتاب کرد تا شبکه تونل‌ها و پناهگاه‌های زیرزمینی گروه داعش هدف قرار گیرد.

ترامپ در واکنش به آن حمله با لحنی ستایش‌آمیز این اقدام را «یک ماموریت بسیار بسیار موفق» توصیف کرد و آن را نشانه تمایز فرماندهی قاطع خود با دولت‌های پیشین خواند. این کاربرد عملیاتی به نمادی از زبان تهدید ترامپ بدل شد، ابزاری متعارف اما با هیبتی شبیه به تسلیحات اتمی که تخریب سطحی و ارعاب روانی کم‌‌نظیری تولید می‌کند.

اکنون احتمال استفاده از  ابربمب GBU-43/B علیه ایران به گونه‌ای جدی مطرح شده است. شبکه خبری آمریکایی CNN فاش کرد که پنتاگون در حال بررسی طرح‌هایی برای به‌کارگیری بزرگ‌ترین بمب غیرهسته‌ای خود علیه تأسیسات هسته‌ای و زیرساخت‌های کلیدی ایران است. همزمان روزنامه انگلیسی Independent در گزارش ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ از تهدید به استفاده از MOAB به عنوان یک تشدید تنش بزرگ یاد کرد.

در پی بازتاب گسترده خبرها و نگرانی از تشعشعات احتمالی یا کاربرد کلاهک‌های غیرمتعارف، دونالد ترامپ در موضع‌گیری تازه‌ای تلاش کرد مرز میان بمب‌های سنگین و سلاح هسته‌ای را برجسته سازد. ترامپ گفته است که بمب موسوم به «مادر همه بمب‌ها» یک سلاح هسته‌ای نیست و او قصدی برای استفاده از تسلیحات هسته‌ای علیه ایران ندارد. این اظهارات در محافل تحلیلی به‌عنوان پیامی تعبیر شد که دولت او در صورت تصمیم به حمله، از ویرانگرترین گزینه‌های متعارف بهره خواهد گرفت تا هزینه دیپلماتیک کاربرد سلاح اتمی را نپردازد.

کارآیی ابربمب

اطلاعاتی عمومی در مورد «مادر همه بمب‌ها» در دسترس است (از جمله در اینجا).

برخلاف تسلیحات سنگرشکن سنتی، GBU-43/B دارای بدنه آلومینیومی نازک و بار انفجاری ۱۸۷۰۰ پوندی از نوع H-6 (ترکیب RDX، TNT و پودر آلومینیوم) است که بازدهی معادل ۱۱ تن TNT تولید می‌کند. ذرات آلومینیوم موجود در ترکیب H-6 باعث واکنش پیوسته با اکسیژن محیط و ایجاد موج فشار با دوام طولانی می‌شوند.

مکانیزم فیزیکی اثرگذاری چنین تسلیحاتی بر شبکه‌های تونلی زیرزمینی از چند مرحله ساختاری پیروی می‌کند:

ابربمب و کوه کلنگ گزلا

«مادر همه بمب‌ها» را توانا برای درهم‌کوبیدن تأسیسات تعبیه شده در زیر زمین می‌دانند.

پیامد انفجار آن بر روی یک سیستم تونلی، فروریختن سنگ‌های دهانه، مسدودسازی مسیرهای خروجی و از کار انداختن شبکه تأسیسات جانبی و سامانه‌های انتقال انرژی و هوارسانی است.

مطالعات تحلیلی اندیشکده مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی (CSIS) نشان می‌دهد مجموعه تونل‌های احداث‌شده در دل کوه کلنگ گزلا (واقع در رشته‌کوه زاگرس در جنوب نطنز)، زیر لایه‌های بسیار متراکمی از گرانیت و در عمق تخمینی ۸۰ تا بیش از ۱۰۰ متر ساخته شده‌اند.

GBU-43/B فاقد پوسته نفوذگر است و نمی‌تواند به عمق ده‌ها متری سنگ خارا رخنه کند. با این حال، کارایی آن نه در انهدام فیزیکی سالن‌های غنی‌سازی، بلکه در فلج‌سازی کارکردی (Functional Disruption) است، آن هم از طریق مسدودسازی تمام ورودی‌ها با حجم عظیمی از سنگ‌های فروپاشیده، انهدام چاه‌ها و خروجی‌های تهویه که برای فعالیت سانتریفیوژها ضروری‌اند، و همچنین قطع شریان‌های انتقال کابل، برق و ژنراتورهای پشتیبان بیرونی.

تهدید همگان

اگر کلاهک‌های نفوذگر موفق شوند مستقیماً وارد سالن‌های حاوی سانتریفیوژها و ماده هگزافلوراید اورانیوم شوند، حرارت ناشی از انفجار می‌تواند اورانیوم را به گاز تبدیل کرده و با خروج از دودکش‌ها یا روزنه‌های تخریب‌شده، آلودگی رادیواکتیو محیطی به بار آورد. بنابر این به «مادر همه بمب‌ها» باید به عنوان تهدید جانی همگان، مردم نظامی و غیرنظامی، نگریست. تهدید مبرمتر می‌شود با در نظر گرفتن اینکه گفته‌اند ممکن است از «مادر همه بمب‌ها» علیه زیرساخت‌های انرژی ایران هم استفاده کنند.