احضار برگزارکنندگان «آرت‌فِر تهران»؛ حجاب اجباری بار دیگر به عرصه هنر کشیده شد

این نمایشگاه که با شعار «هنرمند مستقل» از ۲۸ مهر تا اول آبان ۱۴۰۵ در مجتمع تجاری ایران‌مال برگزار شد، به‌دلیل انتشار تصاویر مربوط به برنامه‌های هنری و پوشش شماری از زنان حاضر در آن، به موضوعی جنجالی تبدیل شد. رویداد امسال با عنوان «اکسپو آرت تهران» و با مدیریت گروه هنری «نگارا» برگزار شده بود و برنامه‌هایی از جمله نمایش آثار هنری، موسیقی، تئاتر، پرفورمنس و کارگاه‌های آموزشی را در بر می‌گرفت.

«آرت‌فِر» (Art Fair) یا نمایشگاه تجاری هنر، رویدادی است که در آن هنرمندان و گالری‌ها آثار خود را برای نمایش، معرفی و فروش عرضه می‌کنند. این نمایشگاه‌ها در کشورهای مختلف، از جمله آلمان، سوئیس، بریتانیا و آمریکا، افزون بر رونق بازار هنر، محلی برای آشنایی با هنرمندان جدید و تبادل تجربه‌های هنری هستند و گاه برنامه‌هایی مانند موسیقی، پرفورمنس و نشست‌های تخصصی نیز دارند. از نمونه‌های مشهور آنها می‌توان به آرت بازل در سوئیس، فریز در لندن و آرت کلن در آلمان اشاره کرد.

مرکز رسانه قوه قضاییه روز دوشنبه ۴ آبان دلیل ورود دادستانی را «عدم رعایت موازین قانونی و شرعی» اعلام کرده است. با این حال، در اطلاعیه رسمیِ منتشرشده، مصادیق دقیق تخلف ادعایی و مواد قانونی مورد استناد مشخص نشده‌اند.

اگرچه اطلاعیه دادستانی از تعبیری کلی برای توجیه ورود قضایی استفاده کرده است، انتشار تصاویر زنان بدون حجاب اجباری یکی از محورهای اصلی جنجال پیرامون آرت‌فِر بوده است. این ماجرا بار دیگر نشان می‌دهد که اجرای برنامه‌های فرهنگی و هنری در ایران، حتی در فضاهای تجاری و نمایشگاهی، از مناقشه گسترده‌تر بر سر حجاب اجباری و حدود آزادی‌های اجتماعی جدا نیست.

در سال‌های اخیر، حضور زنان بدون روسری در خیابان‌ها، کافه‌ها، مراکز خرید و رویدادهای فرهنگی به یکی از جلوه‌های آشکار مقاومت اجتماعی در برابر حجاب اجباری تبدیل شده است. در مقابل، نهادهای حکومتی نیز از ابزارهایی مانند احضار قضایی، تشکیل پرونده، پلمب کسب‌وکارها و محدود کردن فعالیت‌های فرهنگی برای مقابله با آن‌چه تخلف از مقررات حجاب می‌دانند، استفاده کرده‌اند.

در پرونده آرت‌فِر، پیامدهای اعلام‌شده تنها به حاضران در نمایشگاه محدود نمانده و برگزارکنندگان نیز هدف اقدامات قضایی قرار گرفته‌اند. مسدود شدن وب‌سایت فروش بلیت و حساب کاربری برگزارکننده، علاوه بر تبعات حقوقی احتمالی، می‌تواند ارتباط یک مجموعه هنری با مخاطبانش را مختل کند.

شعار «هنرمند مستقل» نیز در چنین شرایطی معنایی فراتر از یک عنوان تبلیغاتی پیدا می‌کند. استقلال هنری فقط به انتخاب موضوع و شیوه بیان آثار محدود نیست؛ امکان برگزاری آزادانه رویدادها، دسترسی به مخاطبان و فعالیت بدون مداخله‌های پیش‌بینی‌ناپذیر نیز بخشی از آن است. برخورد قضایی با برگزارکنندگان آرت‌فِر این پرسش را مطرح می‌کند که استقلال هنر در چارچوب محدودیت‌های حاکم بر پوشش زنان و فعالیت‌های عمومی تا چه اندازه امکان تحقق دارد.

سابقه برخورد با برنامه‌های هنری و مراکز گردشگری نشان می‌دهد که پیامدهای چنین پرونده‌هایی ممکن است به احضار چند نفر محدود نماند و بر امکان برگزاری رویدادهای بعدی، فعالیت گروه‌های مستقل و رابطه هنرمندان با مخاطبانشان اثر بگذارد.

پرونده آرت‌فِر در شرایطی شکل گرفته که طی سال‌های گذشته، موارد متعددی از برخورد قضایی یا اداری با برنامه‌های فرهنگی و کسب‌وکارها به‌دلیل حجاب زنان یا نحوه اجرای برنامه‌ها خبرساز شده است.

یکی از نمونه‌های برجسته، اجرای آنلاین پرستو احمدی در آذر ۱۴۰۳ بود. انتشار ویدئوی این خواننده بدون حجاب اجباری و همراهی نوازندگان مرد، واکنش دستگاه قضایی را در پی داشت و برای عوامل این اجرا پرونده تشکیل شد و پرستو احمدی و هشت نفر دیگر از عوامل اجرای کنسرت او به ۷۴ ضربه شلاق تعزیری، دو سال ممنوعیت فعالیت هنری، دو سال ممنوعیت خروج از کشور و انتشار حکم محکومیت در رسانه‌های عمومی محکوم شدند.

پیش از آن، در خرداد ۱۴۰۲، انتشار تصاویری از کنسرت گروه لیان در تالار وحدت و رقص و شادی حاضران و حضور زنان بدون حجاب اجباری، واکنش دستگاه قضایی را برانگیخته بود. مقام‌های قضایی از تشکیل پرونده درباره آن‌چه اقدامات «هنجارشکنانه» خوانده شد، خبر دادند.

دامنه این برخوردها به سالن‌های موسیقی و رویدادهای هنری محدود نمانده است. در آبان ۱۴۰۲ نیز پس از انتشار تصاویری از حضور زنان بدون حجاب اجباری در مجموعه گردشگری سد آویدر در نوشهر، گزارش‌هایی درباره دستور پلمب این مجموعه منتشر شد.

جنجال بر سر انتشار ویدئوهایی از اجرای حرکات ورزشی و رقص زنان در نمایشگاه تناسب اندام «فیتکس» در تهران نیز طی روزهای اخیر واکنش‌هایی را برانگیخته است. تصاویر منتشرشده به‌دلیل نوع حرکات، پوشش زنان و حضور مختلط شرکت‌کنندگان، با انتقاد رسانه‌های حکومتی مواجه شد و بار دیگر موضوع حجاب اجباری و محدودیت فعالیت‌های اجتماعی زنان را به بحث گذاشت.

وزارت ورزش و جوانان هم اعلام کرد که این نمایشگاه بدون مجوز این وزارتخانه و اداره کل ورزش و جوانان استان تهران برگزار شده و بررسی موضوع در دستور کار قرار گرفته است.

این رویدادها از نظر جزئیات حقوقی و نوع برخورد یکسان نیستند، اما وجه مشترک آن‌ها نقش حجاب اجباری در مواجهه نهادهای رسمی با فضاهای عمومی، فرهنگی و تفریحی است. در موارد مختلف، انتشار تصاویر زنان بدون روسری یا اجرای برنامه‌هایی که با ضوابط رسمی سازگار دانسته نشده‌اند، همچنان به تشکیل پرونده، احضار یا اعمال محدودیت‌های اداری انجامیده‌اند.

در چنین بستری، برخورد با برگزارکنندگان آرت‌فِر را می‌توان بخشی از مناقشه‌ای گسترده‌تر دانست که در آن، حق انتخاب پوشش، آزادی فعالیت هنری و حدود مداخله نهادهای حکومتی در زندگی اجتماعی به یکدیگر گره خورده‌اند.