گزارش آکسفام از تجارت با فاجعه؛ ثروتمندان جهان از بحران اقلیمی دو بار سود می‌برند

بر اساس پژوهشی که سازمان بین‌المللی آکسفام، فعال در زمینه مبارزه با فقر و نابرابری، منتشر کرده است، ثروتمندترین افراد جهان نه‌تنها از فعالیت‌هایی که به تشدید بحران اقلیمی منجر می‌شوند سود می‌برند، بلکه به‌طور فزاینده‌ای از پیامدهای فاجعه‌بار این بحران نیز درآمد کسب می‌کنند.

آکسفام دریافته است که ثروتمندترین یک‌دهم درصد جمعیت جهان، سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در حوزه‌های آمادگی در برابر بلایای طبیعی، بازیابی پس از فاجعه و بازسازی مناطق آسیب‌دیده انجام داده‌اند. پیش‌بینی می‌شود ارزش سالانه این بازار از ۷۰ میلیارد دلار به ۹۲ میلیارد دلار تا سال ۲۰۲۹ افزایش یابد.

از دیدگاه این سازمان، چنین وضعیتی به ثروتمندترین و بانفوذترین افراد جهان امکان می‌دهد از بحران اقلیمی به اصطلاح «سود دوگانه» ببرند: نخست، از سرمایه‌گذاری در صنایع آلاینده‌ای که به گرمایش زمین دامن می‌زنند و دوم، از کسب‌وکارهایی که برای مقابله با پیامدهای همین گرمایش شکل گرفته‌اند یا گسترش یافته‌اند.

آکسفام هشدار می‌دهد که این وضعیت ممکن است انگیزه‌ای برای به‌تعویق‌انداختن یا مختل‌کردن اقدامات لازم برای مهار بحران اقلیمی ایجاد کند.

این روند همچنین نابرابری جهانی را تشدید می‌کند؛ زیرا مردمی که کمترین سهم را در ایجاد گرمایش زمین داشته‌اند، ناچارند هزینه‌های سنگین پیامدهای آن را بپردازند. افزایش قیمت مواد غذایی، تعمیر خانه‌هایی که بر اثر حوادث شدید جوی آسیب دیده‌اند و مهاجرت اجباری به مناطق دیگر، از جمله این هزینه‌هاست.

ژان مک‌لین، مسئول ارشد امور تأثیرگذاری بر سیاست‌گذاری در آکسفام، میلیاردرها را متهم کرد که از تبدیل آشفتگی و بحران به منبع سود مالی بهره می‌برند.

او گفت: «ابرثروتمندان از هر دو سوی بحران سود می‌برند: نخست، از طریق ادامه سرمایه‌گذاری در صنایع آلاینده و دوم، با سرمایه‌گذاری در اقتصاد رو به رونقِ سازگاری با تغییرات اقلیمی؛ اقتصادی که در آن خدمات بازیابی و بازسازی به جهانی فروخته می‌شود که هر روز گرم‌تر می‌شود.»

مک‌لین افزود: «جمعیت‌هایی که کمترین سهم را در ایجاد بحران اقلیمی داشته‌اند، سنگین‌ترین پیامدهای آن را تحمل می‌کنند؛ در حالی که عاملان اصلی این بحران بیش از دیگران توانایی محافظت از خود را دارند.»

سهم نامتناسب ثروتمندان در انتشار گازهای گلخانه‌ای

بر اساس گزارش آکسفام، حدود هشت میلیون نفر از ثروتمندترین افراد جهان، که یک‌دهم درصد جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند، بیش از ۳,۵ میلیارد نفر از فقیرترین مردم جهان گازهای گلخانه‌ای منتشر می‌کنند.

گازهای گلخانه‌ای، مانند دی‌اکسید کربن، گرما را در جو زمین نگه می‌دارند و افزایش غلظت آن‌ها یکی از عوامل اصلی گرمایش زمین و تغییرات اقلیمی است.

برآوردهای این گزارش نشان می‌دهد که سهم این گروه بسیار ثروتمند در ایجاد رویدادهای گرمای شدید، از جمله موج‌های گرما، حدود ۱۲۵ برابر سهم متوسط هر فرد بوده است.

بخشی از این تفاوت به سبک زندگی ثروتمندان مربوط می‌شود. برای مثال، هواپیماهای جت خصوصی جهان تنها در دو ثانیه بیش از مقداری دی‌اکسید کربن منتشر می‌کنند که بخش بزرگی از مردم جهان در طول یک سال تولید می‌کنند.

با این حال، آکسفام تأکید می‌کند که مهم‌ترین تأثیر ثروتمندان بر اقلیم، لزوماً از مصرف شخصی آن‌ها ناشی نمی‌شود، بلکه سرمایه‌گذاری‌هایشان نقش بزرگ‌تری دارد. هنگامی که ثروتمندان سرمایه خود را در شرکت‌های نفت و گاز، صنایع آلاینده یا کسب‌وکارهای وابسته به سوخت‌های فسیلی به‌کار می‌اندازند، به تداوم فعالیت‌هایی کمک می‌کنند که انتشار گازهای گلخانه‌ای را افزایش می‌دهد.

شاخص «تخریب و بازسازی»: چه کسانی از بحران سود می‌برند؟

آکسفام در این پژوهش شاخصی با عنوان «شاخص تخریب و بازسازی» معرفی کرده است. این شاخص ۲۱۷ شرکت را شناسایی می‌کند که یا در تشدید بحران اقلیمی نقش دارند یا از طریق عرضه محصولات و خدمات سازگاری با تغییرات اقلیمی از پیامدهای آن کسب درآمد می‌کنند.

منظور از سازگاری با تغییرات اقلیمی مجموعه اقداماتی است که برای کاهش آسیب‌های ناشی از تغییرات اقلیمی انجام می‌شود؛ برای مثال، نصب موانع سیل، استفاده از تجهیزات سرمایشی، تقویت ساختمان‌ها در برابر شرایط جوی شدید، توسعه تجهیزات آتش‌نشانی و فراهم‌کردن پوشش بیمه‌ای برای خسارت‌های ناشی از بلایای طبیعی.

شرکت‌های مورد بررسی در این شاخص، عرصه‌های متنوعی را پوشش می‌دهند: از تولید دستگاه‌های سرمایشی و موانع محافظ در برابر سیل گرفته تا تجهیزات آتش‌نشانی، حمل‌ونقل، مواد غذایی، بیمه و اعطای وام.

بر اساس گزارش، این شرکت‌ها در سال گذشته به‌طور متوسط ۱,۸ میلیارد دلار درآمد یا سود گزارش‌شده داشته‌اند و در مجموع یک میلیارد دلار از محل سود سهام به سهام‌داران خود پرداخت کرده‌اند.

سود سهام بخشی از سود شرکت است که به صاحبان سهام پرداخت می‌شود. بنابراین، هنگامی که شرکتی از افزایش تقاضا برای خدمات مقابله با بلایای طبیعی درآمد کسب می‌کند، بخشی از این منفعت می‌تواند به سرمایه‌گذارانی برسد که سهام آن شرکت را در اختیار دارند.

آکسفام همچنین شش شرکت بزرگ مدیریت دارایی را در این فهرست قرار داده است. شرکت‌های مدیریت دارایی، سرمایه افراد و مؤسسات را در مجموعه‌ای از سهام، اوراق بهادار و دیگر دارایی‌ها سرمایه‌گذاری می‌کنند و در بسیاری موارد به سرمایه‌گذاران ثروتمند مشاوره می‌دهند.

طبق گزارش، دو شرکت بزرگ این حوزه، بلک‌راک (BlackRock) و ونگارد (Vanguard)، در ۹۲ درصد شرکت‌های موجود در شاخص سهام دارند. ارزش مجموع این سهام، بنا بر برآورد آکسفام، بیش از یک تریلیون دلار است.

این نکته به معنای آن نیست که بلک‌راک و ونگارد لزوماً مالکیت کامل این شرکت‌ها را در اختیار دارند یا تمام تصمیم‌های آن‌ها را کنترل می‌کنند؛ بلکه نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری آن‌ها در شمار بزرگی از شرکت‌های فعال در این حوزه گسترده است.

بحران‌ها چگونه قیمت مواد غذایی و سود شرکت‌های بزرگ را افزایش می‌دهند؟

آکسفام همچنین به نقش شرکت‌های بزرگ تجارت جهانی مواد غذایی اشاره می‌کند؛ شرکت‌هایی که بخش مهمی از بازار خریدوفروش و توزیع کالاهایی مانند غلات، روغن‌های خوراکی و محصولات کشاورزی را در اختیار دارند.

بر اساس این گزارش، بحران‌هایی که در اثر حوادث شدید جوی یا جنگ ایجاد می‌شوند، در مواردی به افزایش سود این شرکت‌ها انجامیده‌اند. از سال ۲۰۲۰ تاکنون، ثروت میلیاردرهای فعال در این عرصه، بنا بر برآورد گزارش، ۱۲۰ میلیارد دلار افزایش یافته است.

هنگامی که خشکسالی، سیل یا طوفان به محصولات کشاورزی آسیب می‌زند، عرضه برخی مواد غذایی کاهش می‌یابد و قیمت‌ها ممکن است افزایش پیدا کنند. در چنین شرایطی، شرکت‌های بزرگ و سرمایه‌گذاران آن‌ها می‌توانند از افزایش قیمت‌ها منتفع شوند؛ در حالی که کشاورزان کوچک و مصرف‌کنندگان عادی با هزینه‌های بیشتری روبه‌رو می‌شوند.

افزایش قیمت مواد غذایی همیشه به معنای افزایش سود همه شرکت‌های تجاری نیست؛ نتیجه نهایی به عواملی مانند میزان ذخایر، هزینه‌های حمل‌ونقل، قراردادها و شرایط بازار بستگی دارد. انتقاد آکسفام متوجه ساختاری است که در آن قدرت اقتصادی و توانایی بهره‌برداری از نوسان‌های بازار به‌طور نامتوازن توزیع شده است.

این سازمان برای نمونه به افزایش ۲۳۱ درصدی قیمت کاکائو پس از وقوع حوادث شدید جوی در غرب آفریقا در سال ۲۰۲۴ اشاره می‌کند. به‌گفته آکسفام، کشاورزان محلی از این افزایش قیمت بهره‌ای نبردند.

به باور آکسفام، این مثال نشان می‌دهد که حتی هنگامی که اختلال در تولید محصولات کشاورزی به افزایش قیمت جهانی منجر می‌شود، منفعت مالی الزاماً به تولیدکنندگانی نمی‌رسد که بیشترین آسیب را متحمل شده‌اند.

هزینه انسانی بحران؛ مرگ‌ومیر بیشتر در کشورهای کم‌درآمد

پیامدهای این نابرابری تنها به توزیع ثروت محدود نمی‌شود و می‌تواند به بهای جان انسان‌ها تمام شود.

«آکسفام برآورد می‌کند که انتشار سالانه گازهای گلخانه‌ای از سوی یک درصد ثروتمندترین افراد جهان، در بلندمدت باعث حدود ۱,۹ میلیون مورد مرگ زودرس بر اثر گرما خواهد شد؛ مرگ‌هایی که در صورت نبود این میزان از انتشار گازهای گلخانه‌ای انتظار نمی‌رفت رخ دهند.»

این برآورد بر محاسبات مربوط به تأثیر گرمایش زمین بر سلامت انسان، بهره‌وری کشاورزی و افزایش سطح آب دریاها استوار است. منظور از این رقم، مرگ‌هایی است که در اثر گرمایش ناشی از انتشار گازهای گلخانه‌ای، فراتر از میزان مورد انتظار در شرایطی بدون این حجم از انتشار، رخ خواهند داد. بنابراین، این آمار پیش‌بینی پیامدهای احتمالی در آینده است، نه شمار مرگ‌هایی که تاکنون اتفاق افتاده‌اند.

بر اساس گزارش، بیش از سه‌چهارم این مرگ‌ها در کشورهای با درآمد پایین و متوسط رخ خواهد داد؛ کشورهایی که مسئولیت بسیار کمتری در ایجاد بحران دارند و تنها حدود هشت درصد از انتشار گازهای گلخانه‌ای را به خود اختصاص می‌دهند.

این نابرابری تا حد زیادی به تفاوت در امکانات اقتصادی و ظرفیت محافظت از مردم مربوط است. کشورهای ثروتمند و افراد مرفه، دست‌کم در شرایط کنونی، معمولاً امکانات بیشتری برای مقابله با پیامدهای بحران اقلیمی دارند: آن‌ها راحت‌تر می‌توانند هزینه‌های بالاتر مواد غذایی را بپردازند، در خانه‌های مقاوم‌تر زندگی کنند، هنگام بروز خطر از مناطق آسیب‌دیده خارج شوند یا از خدمات درمانی خصوصی و حفاظت امنیتی برخوردار شوند.

در مقابل، خانواده‌های کم‌درآمد ممکن است حتی برای تعمیر خانه، تأمین غذای کافی یا جابه‌جایی به منطقه‌ای امن‌تر با دشواری روبه‌رو شوند.

آیا ثروتمندان مانع مقابله با تغییرات اقلیمی می‌شوند؟

آکسفام معتقد است که برخورداری ثروتمندان از امکانات بیشتر برای محافظت از خود، ممکن است انگیزه آن‌ها را برای حمایت از سیاست‌های جدی مقابله با بحران اقلیمی کاهش دهد. به‌گفته این سازمان، قدرت لابی‌گری و نفوذ سیاسی برخی از این افراد و شرکت‌ها نیز می‌تواند به تأخیر در تصویب یا اجرای سیاست‌های کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای منجر شود؛ به‌ویژه اگر چنین سیاست‌هایی منافع اقتصادی آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

لابی‌گری می‌تواند در چارچوب‌های قانونی انجام شود، اما هنگامی که منابع مالی بسیار نابرابر باشند، ممکن است دسترسی و نفوذ گروه‌های ثروتمند بر روند تصمیم‌گیری عمومی بیشتر شود.

آکسفام همچنین هشدار می‌دهد که برخی بازیگران اقتصادی از بحران‌ها برای پیشبرد خصوصی‌سازی خدمات عمومی یا تشویق کشورهای فقیر به دریافت وام استفاده می‌کنند. در چنین شرایطی، کشورهایی که از پیش با محدودیت منابع مالی مواجه‌اند، ممکن است برای بازسازی پس از بلایای طبیعی ناچار به پذیرش بدهی‌های تازه شوند.

الکس میتلند، یکی از نویسندگان اصلی گزارش، می‌گوید ثروتمندترین افراد صرفاً بهره‌مندان منفعل از بحران اقلیمی نیستند. او گفت: «این امر عمدی است.»

میتلند افزود اگر نفوذ سیاسی ثروتمندان نیز در نظر گرفته شود، این گزارش شواهدی جدی درباره توانایی آن‌ها برای جهت‌دادن به روند تحولات فراهم می‌کند.

درخواست آکسفام: مالیات بیشتر بر ثروتمندان و تأمین مالی اقلیمی بدون وام

آکسفام از دولت‌ها می‌خواهد مالیات بیشتری بر ثروتمندان، هواپیماهای جت خصوصی، شرکت‌های نفت و گاز و دیگر بنگاه‌های آلاینده وضع کنند.

این سازمان همچنین از دولت بریتانیا می‌خواهد تعهدات خود در زمینه تأمین مالی بین‌المللی اقدامات اقلیمی را تقویت کند و در این مسیر به‌جای وام، بیشتر از کمک‌های مالی بلاعوض استفاده کند.

تأمین مالی اقلیمی به منابعی گفته می‌شود که برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای یا کمک به کشورها برای سازگاری با پیامدهای تغییرات اقلیمی اختصاص می‌یابد. تفاوت مهم میان وام و کمک بلاعوض این است که وام باید بازپرداخت شود، اما کمک بلاعوض بدهی جدیدی برای دریافت‌کننده ایجاد نمی‌کند. از این رو، آکسفام استدلال می‌کند که تأمین مالی خسارت‌های اقلیمی در کشورهای فقیر نباید بار بدهی آن‌ها را سنگین‌تر کند.

این سازمان همچنین خواستار پایان‌دادن به کسب سود نامتناسب از فجایع اقلیمی است.

نفکوت دابی، مسئول سیاست‌گذاری تغییرات اقلیمی در آکسفام بین‌الملل، گفت: «آن‌چه صحبت‌کردن درباره تغییرات اقلیمی را پیچیده می‌کند این است که همه دوست دارند آن را مشکلی مشترک بدانند، اما چنین نیست.»

او افزود: «مقابله با بحران اقلیمی واقعاً ساده است: ثروتمندترین افراد را مهار کنید، قدرتشان را محدود کنید، انتشار گازهای گلخانه‌ای آن‌ها را کاهش دهید و از ثروتشان مالیات بگیرید.»