بازگشایی معدن شاهوار پس از هفت سال؛ نگرانی‌های محیط ‌زیستی پابرجاست

به‌گزارش روزنامه «پیام ما»، معدن بوکسیت تاش در کوهستان شاهوار شاهرود بار دیگر فعال شد. این معدن که از سال ۱۳۹۷ با تصمیم شورای تأمین استان سمنان تعطیل شده بود، این‌بار با دستور مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، برای بررسی و حل اختلاف میان وزارت صنعت، معدن و تجارت و سازمان حفاظت محیط ‌زیست در معاونت حقوقی ریاست‌جمهوری، مجوز یک ‌ساله فعالیت دریافت کرده است.

محمدجواد کولیوند، استاندار سمنان، در گفت‌وگو با خبرگزاری تسنیم اعلام کرده است که بازگشایی معدن پس از بررسی‌های حقوقی و کارشناسی و با هدف حل اختلاف میان دستگاه‌های دولتی انجام شده است. براساس تصمیم جدید، فعالیت معدن در مدت یک سال زیر نظر کمیته‌ای متشکل از نمایندگان دستگاه‌های مسئول و دانشگاه علوم پزشکی قرار می‌گیرد و هر سه ماه یک بار باید گزارشی از وضعیت محیط ‌زیستی منطقه به استانداری ارائه شود.

مناقشه بر سر معدن شاهوار از سال ۱۳۸۹ آغاز شد؛ زمانی که سازمان حفاظت محیط ‌زیست با فعالیت آن مخالفت کرد. فعالان محیط ‌زیست و گروه‌های مردمی شاهرود نیز بارها نسبت به پیامدهای معدن‌کاوی در این کوهستان هشدار دادند. شاهوار، با ارتفاع بیش از چهار هزار متر، بلندترین قله البرز شرقی و یکی از مهم‌ترین پهنه‌های آبخیز منطقه است. نگرانی اصلی مخالفان معدن، آسیب به منابع آب شاهرود و روستاهای اطراف، تخریب پوشش گیاهی و تغییر ساختار طبیعی کوهستان است.

در سال ۱۳۹۷، پس از افزایش اعتراض‌های مردمی و طرح موضوع آلودگی آب، تخریب خاک و آسیب به قله شاهوار در مجلس شورای اسلامی، شورای تأمین استان تصمیم به توقف فعالیت معدن گرفت. با این حال، اختلاف حقوقی درباره امکان تعطیلی دائمی معدن ادامه یافت. به‌گفته کولیوند، توقف فعالیت بر اساس مصوبه شورای تأمین به معنای ابطال پروانه بهره‌برداری نیست و تعطیلی دائمی معدن مستلزم طی مراحل قانونی جداگانه است.

اختلاف بر سر آثار محیط ‌زیستی

استاندار سمنان دلیل طرح مجدد موضوع بازگشایی معدن را علاوه بر مسائل حقوقی، نیاز صنایع آلومینیوم کشور به بوکسیت عنوان کرده است. این ماده معدنی سنگ اصلی مورد استفاده برای تولید آلومینا و در نهایت آلومینیوم است. مجتمع آلومینای جاجرم در خراسان شمالی از مصرف‌کنندگان اصلی آن در کشور محسوب می‌شود.

کولیوند گفته است در دوره تعطیلی معدن، بخشی از نیاز کشور از طریق واردات، از جمله از ترکیه، تأمین شده و هزینه واردات بوکسیت در یک سال به حدود سه هزار میلیارد تومان رسیده است.

به‌گفته او، برای بررسی مجدد وضعیت معدن، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با همکاری کارشناسان و استادان دانشگاهی مطالعاتی درباره وضعیت آب و خاک منطقه انجام داده است. حاصل این بررسی‌ها گزارشی حدود ۳۰۰ صفحه‌ای بوده که به شورای معادن کشور ارائه شده است. استاندار می‌گوید براساس نتایج این مطالعات، میزان آلودگی آب کمتر از سطحی ارزیابی شده که در برخی گزارش‌های پیشین مطرح شده بود.

با این حال، او تأیید کرده است که بخشی از نمونه‌برداری‌ها در دوره تعطیلی معدن انجام شده و ممکن است نتایج آن با شرایط واقعی منطقه هنگام فعالیت معدن متفاوت باشد.

در مقابل، سازمان حفاظت محیط ‌زیست همچنان با بازگشایی معدن مخالف است. حمید ظهرابی، معاون محیط‌ زیست طبیعی و تنوع زیستی این سازمان، ۲۱ مهرماه امسال در نشست با تشکل‌های مردم‌نهاد استان سمنان اعلام کرد که نمونه‌برداری‌های پیشین وزارت نیرو در زمان فعالیت معدن، شواهدی از آلودگی را نشان داده است. او همچنین از تخریب‌های ناشی از شیوه بهره‌برداری و نگرانی درباره منابع آب شرب منطقه سخن گفت.

سازمان حفاظت محیط ‌زیست معتقد است نمونه‌برداری در دوره تعطیلی معدن نمی‌تواند به‌تنهایی وضعیت منطقه را هنگام فعالیت معدنی مشخص کند. سعید محمودی، معاون محیط ‌زیست انسانی این سازمان، نیز در همان مقطع مخالفت رسمی سازمان با ادامه فعالیت معدن را اعلام کرده بود.

نظارت یک‌ ساله و تصمیم نهایی

کولیوند همچنین از پیگیری کاظم جلالی، سفیر ایران در روسیه و نماینده پیشین شاهرود در مجلس، برای طرح موضوع نزد رئیس‌جمهوری خبر داده است.

براساس تصمیم ابلاغ‌شده، نمایندگان وزارت صمت، سازمان حفاظت محیط‌ زیست، منابع طبیعی و دانشگاه علوم پزشکی باید در کمیته نظارتی حضور داشته باشند. این کمیته موظف است هر سه ماه یک‌ بار وضعیت آب، خاک و آثار احتمالی فعالیت معدن بر کوهستان شاهوار را بررسی و گزارش کند.

استاندار سمنان می‌گوید معدن حدود دو تا دو ماه‌ونیم پیش فعالیت خود را از سر گرفته است و در پایان دوره یک‌ساله، براساس نتایج آزمایش‌ها و پایش‌های انجام‌شده در زمان فعالیت، درباره ادامه کار یا ابطال پروانه بهره‌برداری تصمیم‌گیری خواهد شد.

پرونده شاهوار پیش از این نیز در مرکز پژوهش‌های مجلس بررسی شده بود. این مرکز در گزارشی در سال ۱۴۰۲، ضمن بررسی اهمیت اقتصادی معدن و پیامدهای احتمالی محیط ‌زیستی آن، بر ضرورت نظارت مستمر و اجرای اقدامات اصلاحی تأکید کرده بود.

معدن سرب و روی انگوران در استان زنجان نیز از نمونه‌های مطرح نگرانی‌های محیط ‌زیستی در فعالیت‌های معدنی ایران است. پژوهش‌های انجام‌شده در این منطقه از افزایش غلظت فلزات سنگین مانند سرب، روی و کادمیوم در خاک و رسوبات اطراف معدن خبر داده‌اند. در مهرماه ۱۴۰۵ نیز اداره محیط ‌زیست زنجان برای بررسی آلودگی‌های احتمالی، از نمونه‌برداری مجدد آب و رسوبات منطقه خبر داد. این تجربه بر اهمیت پایش مستمر آثار محیط ‌زیستی فعالیت معادن تأکید می‌کند.

فعالیت معادن، در کنار تأمین مواد اولیه و ایجاد اشتغال، می‌تواند پیامدهای محیط ‌زیستی مهمی داشته باشد؛ از جمله تخریب پوشش گیاهی و زیستگاه جانوران، فرسایش خاک، تغییر مسیر آب‌های سطحی و زیرزمینی و آلودگی آب و خاک بر اثر ورود فلزات سنگین و مواد شیمیایی. شدت این پیامدها به نوع ماده معدنی، روش استخراج، شرایط زمین‌شناختی و نحوه مدیریت پسماندها بستگی دارد.

در بسیاری از کشورها، صدور مجوز فعالیت معادن به ارزیابی اثرات محیط‌ زیستی، تعیین محدوده‌های ممنوعه، پایش مستمر آب و خاک و ارائه برنامه بازسازی منطقه پس از پایان فعالیت معدن وابسته است. در آلمان بهره‌برداران معادن موظف‌اند برای بازسازی و احیای زمین‌های تخریب‌شده برنامه‌ریزی کنند؛ در استرالیا پایش کیفیت آب و مدیریت پسماندهای معدنی از الزامات مهم فعالیت معادن است؛ و در کانادا ارزیابی اثرات زیست ‌محیطی و مشارکت جوامع محلی، از جمله جوامع بومی، در روند بررسی بسیاری از طرح‌های معدنی نقش دارد.