ساخت خط دو مترو اصفهان ۶۲ بنای تاریخی را در معرض خطر قرار می‌دهد

روزنامه «دنیای اقتصاد» سه‌شنبه ۱۲ آبان در گزارشی نوشته است که احداث خط دوم متروی اصفهان در محدوده تاریخی این شهر، با وجود هشدارهای کارشناسی درباره آسیب به بناهای ارزشمند، همچنان ادامه دارد. در حالی‌که مطالعات دانشگاهی از خطر ارتعاشات مترو برای ده‌ها بنای تاریخی حکایت می‌کنند، اختلاف‌نظر میان مدیران شهری و کارشناسان میراث فرهنگی درباره ایمنی مسیر همچنان پابرجاست.

بر اساس پژوهشی که شهریور ۱۴۰۳ در دانشکده مهندسی راه‌آهن دانشگاه علم و صنعت انجام شده، از میان ۷۵ بنای تاریخی بررسی‌شده در محدوده خط دوم مترو، تنها ۱۳ بنا در محدوده مجاز ارتعاشی قرار دارند و ۶۲ بنا با ارتعاشات بحرانی مواجه‌اند. حتی با فرض استفاده از دال شناور (سازه‌ای بتنی و لرزه‌گیر زیر ریل برای کاهش انتقال ارتعاشات قطار) و اجرای تدابیر پیش‌بینی‌شده برای کاهش ارتعاشات، ۳۶ بنا همچنان خارج از محدوده مجاز باقی می‌مانند. وضعیت مسجد جامع عتیق نیز بحرانی ارزیابی شده و میزان ارتعاشات آن با وجود تمهیدات مهندسی، ۱۸ دسی‌بل بالاتر از حد مجاز است.

غلامحسین معماریان، عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت، با استناد به این پژوهش می‌گوید ارتعاشات مداوم قطارها می‌تواند طی چند سال به تخریب تدریجی بناهای تاریخی منجر شود. او اثر این ارتعاشات بر مسجد جامع را با زلزله‌ای به بزرگی حدود ۶ ریشتر مقایسه کرده و هشدار داده است که این فشار مستمر ممکن است در یک دوره هفت تا هشت‌ساله به تخریب بخش‌هایی از بنا منجر شود. به‌گفته او، تجربه خطوط مترو در تهران، شیراز و مشهد نیز نشان می‌دهد تدابیر پیش‌بینی‌شده برای کاهش ارتعاشات لزوماً مانع رسیدن لرزش‌ها به محدوده بحرانی نمی‌شوند.

خطرات پروژه در شرایطی جدی‌تر شده که اصفهان با بحران فرونشست زمین مواجه است. بر اساس آمارهای مورد استناد کارشناسان، نرخ فرونشست در برخی مناطق شمالی شهر به حدود ۱۸ سانتی‌متر در سال رسیده است.

علی بیت‌اللهی، عضو مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، معتقد است حفاری تونل و ارتعاشات ناشی از حرکت قطارها می‌تواند آثار فرونشست را تشدید کند. او با اشاره به پژوهشی درباره متروی پکن، از افزایش ۴,۵ برابری اثرات فرونشست در برخی محدوده‌های متأثر از ارتعاشات مترو خبر داده است.

بیت‌اللهی با تأکید بر آسیب‌پذیری بناهای تاریخی اصفهان در برابر نشست زمین و ارتعاشات، جلوگیری از عبور مترو از محدوده تاریخی را مطمئن‌ترین راهکار می‌داند. به اعتقاد او، تغییر مسیر، افزایش عمق تونل و استفاده از فن‌آوری‌های کنترل ارتعاش نیز باید به‌عنوان راهکارهای جایگزین بررسی شوند.

در ۱۷ بهمن ۱۴۰۳، بخشی از تونل ارتباطی خط دوم متروی اصفهان در محدوده میدان امید، منطقه ۱۴ شهرداری، هنگام حفاری دچار ریزش شد. این حادثه در مسیر ارتباطی ایستگاه دارک تا دپوی قطارها رخ داد. علت حادثه، جنس خاک و برخورد با لایه‌های ماسه‌ای اعلام شد و خسارت جانی نداشت. در ۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ نیز بخشی از خیابان در ابتدای چهارراه فلسطین اصفهان، در جریان حفاری خط دوم مترو، فروریخت و حفره‌ای به ابعاد تقریبی ۴,۵ در ۴ متر و عمق ۶ متر ایجاد شد.

اختلاف‌ نظر درباره عبور از محدوده مسجد جامع

در مقابل، برخی مدیران شهری با استناد به مطالعات انجام‌شده، اجرای پروژه را امکان‌پذیر دانسته‌اند. امیر کرم‌زاده، مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان، ابتدای مهرماه اعلام کرده بود مطالعات شرکت مترو امکان اجرای طرح را تأیید می‌کند. با این حال، او پس از نشست ۲۶ مهر شورای پایگاه‌های میراث جهانی گفت عبور خط دوم از محدوده مسجد جامع در این مرحله تأیید نشده و بررسی‌های تکمیلی ادامه خواهد یافت.

حسین راعی، عضو شورای فنی میراث جهانی وزارت میراث فرهنگی، نیز اعلام کرده است که این شورا هنوز مجوزی برای عبور مترو صادر نکرده و اعضای کمیته تخصصی با مسیر پیشنهادی مخالفت کرده‌اند. قرار است میراث فرهنگی و شهرداری هرکدام مشاوری انتخاب کنند تا بررسی‌های جدید انجام و موضوع دوباره در شورای فنی مطرح شود.

نگرانی‌ها درباره پیامدهای احداث مترو در بافت تاریخی اصفهان سابقه دارد. در جریان ساخت خط یک، حفاری‌ها با بخشی از پایه‌های سی‌وسه‌پل برخورد کرد و در محدوده چهارباغ و چهارراه تختی نیز آثار تاریخی و بقایای آبراهه‌ای متعلق به دوره صفوی کشف شد. یونسکو نیز پیش‌تر درباره پیامدهای احتمالی عبور خط دوم از نزدیکی مسجد جامع هشدار داده و خواستار بررسی دقیق‌تر پروژه شده بود.

با وجود این هشدارها، بخش‌هایی از خط دوم مترو ساخته شده است. معماریان معتقد است ارزیابی کامل پیامدهای پروژه باید پیش از آغاز عملیات اجرایی انجام می‌شد، نه پس از صرف هزینه‌های سنگین و پیشرفت عملیات عمرانی. در چنین شرایطی، ادامه پروژه بدون تعیین تکلیف علمی و نهایی خطرات ارتعاشی، می‌تواند میراث تاریخی اصفهان را با آسیب‌های بلندمدت و جبران‌ناپذیر مواجه کند.