ارتباط ناشناخته. ارتباط بدون سانسور. ارتباط برقرار نمی‌شود. سایت اصلی احتمالاً زیر سانسور است. ارتباط با سایت (های) موازی برقرار شد. ارتباط برقرار نمی‌شود. ارتباط اینترنت خود را امتحان کنید. احتمال دارد اینترنت به طور سراسری قطع شده باشد. ادامه مطلب

فردریش نیچه

<p>&nbsp;ویلیام دیل و تیموتی بیل &minus; فردریش ویلهم نیچه (۱۸۴۴ - ۱۹۰۰) در روکنِ پروس به دنیا آمد. بزرگ&zwnj;ترین فرزند خانواده بود. پدر و پدربزرگ&zwnj;هایش کشیش بودند، و قرار بود که فردریش هم در آینده کشیش شود (بچه&zwnj;های دیگر خانواده او را &laquo;کشیش کوچولو&raquo; صدا می&zwnj;زدند). فردریش پنج&zwnj;سال بیش&zwnj;تر نداشت که پدرش در سی و شش سالگی مرد. پنج ماه بعد هم برادر نوباوه&zwnj;اش، یوزف، درگذشت و در آغوش پدر به خاک سپرده شد.</p> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <!--break--> <div dir="RTL">آموزش و پرورش نیچه ممتاز بود؛ از چهارده تا نوزده&zwnj;سالگی در مدرسه&zwnj;ی نخبگانِ شولپفورتا (<span dir="LTR">(Schulpforta</span> تحصیل کرد. در ۱۸۶۴ وارد دانشگاه بُن شد تا الهیات و زبان&zwnj;شناسی تاریخی بخواند، اما یک&zwnj;سال بعد به دانشگاه لایپزیگ رفت تا فقط روی زبان&zwnj;شناسی تاریخی متمرکز شود.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">در ۱۸۶۷ برای خدمت یک&zwnj;ساله&zwnj;ی سربازی، دانشگاه را ترک کرد و به&zwnj;عنوان افسر توپخانه به ارتش پروس پیوست. سال ۱۸۶۹، نیچه&zwnj;ی بیست و چهارساله، به استادی زبان&zwnj;های کلاسیک دانشگاه بازل منصوب شد. نیچه هنوز رساله&zwnj;اش را تمام نکرده بود، اما دانشگاه لایپزیگ اعلام کرد که نیازی به نوشتن رساله نیست و به او مدرک دکترا اعطا کرد.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">نیچه در ۱۸۷۰ دانشگاه را ترک کرد تا در جنگ پروس و فرانسه در رسته پزشکی خدمت کند، اما بعد از چندماه نیچه بیماریِ جدی&zwnj;ای گرفت و از خدمت نظامی مرخص&zwnj;اش کردند. نیچه در سال ۱۸۷۶ به&zwnj;خاطر شدت بیماری&zwnj;اش منصب استادی را ترک کرد و در سال ۱۸۷۹ از این مقام استعفا داد.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">نیچه که از تابعیت پروسی&zwnj;اش چشم پوشیده بود و از سوی دیگر نتوانسته بود تابعیت سویسی بگیرد، تا آخر عمرش &laquo;بدون&zwnj;ملیت&raquo; ماند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">نیچه به&zwnj;مدت ده سال به سراسر اروپا سفر کرد و دوستانش را دید. این دوره بسیار بارور بود و نیچه توانست روی نوشتن متمرکز شود. در ژانویه&zwnj;ی ۱۸۸۹ نیچه که در تورین به سر می&zwnj;برد، سکته&zwnj;ی مغزی کرد و دیگر بهبود پیدا نکرد. می&zwnj;گویند سوار اسب بوده و مربی سوارکاری اسب را شلاق می&zwnj;زند و اسب رم می&zwnj;کند و نیچه سقوط می&zwnj;کند و ضربه&zwnj;ی مغزی می&zwnj;بیند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">یک سال در آسایشگاهی در ینا به سر برد و بعد با مادرش زندگی کرد تا این&zwnj;که مادرش در ۱۸۹۷ درگذشت. نیچه سال آخر زندگی&zwnj;اش را با خواهرش، الیزابت، زندگی کرد. خواهرش سامی&zwnj;ستیزی مذهبی بود که &laquo;اراده&zwnj;ی به قدرت&raquo; را منتشر کرد و توجه&zwnj;ی نازی&zwnj;ها را متوجه&zwnj;ی کارهای نیچه کرد.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">درست است که جمله&zwnj;هایی در نوشته&zwnj;های نیچه هست که آشکارا در راستای ایدئولوژی یهودی&zwnj;ستیزیِ نازی&zwnj;هاست، اما خود نیچه از ملی&zwnj;گراییِ آلمانی متنفر بود و نگاهش به سامی&zwnj;ستیزی با نگاه خواهرش بسیار متفاوت بود.</div> <div dir="RTL"><b>&nbsp;</b></div> <div dir="RTL"><b>فلسفه&zwnj;ی نیچه</b></div> <div dir="RTL"><b>&nbsp;</b></div> <div dir="RTL">نیچه خودش می&zwnj;گوید کارش فلسفیدن &laquo;با چکش&raquo; است. او واژه&zwnj;شناسی کلاسیک خوانده بود، اما بیش&zwnj;تر به&zwnj;عنوان منتقد ارزش&zwnj;های فرهنگی غالب اروپای غربی شهرت یافت. نیچه به&zwnj;ویژه بنیادهای مسیحی این ارزش&zwnj;ها را به چالش می&zwnj;کشید.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">فلسفه&zwnj;ی نیچه، برخلاف آنچه برخی نامنصفانه می&zwnj;گویند، صرفا منفی و ویران&zwnj;گر نیست. برعکس؛ نگاه انتقادی نیچه بر تمدن غربی ریشه در میل او به تایید منبع زندگی داشت. نیچه منبع زندگی را یک نوع انرژی بُن&zwnj;دادین و آفرینده می&zwnj;دانست که ورای عقلانیت و ورای مقوله&zwnj;بندی اخلاقیِ خوب و شر است.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">نیچه باور داشت که تمدن غربی رو به زوال است، چرا که در خود سرچشمه زندگی را خشکانده &nbsp;و قدرت و اختیار را به کسانی واگذار کرده که از آن [منبع زندگی] می&zwnj;ترسند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">کتاب نخست نیچه، &laquo;زایش تراژدی&raquo; (که در ۱۸۷۲ و در آلمان منتشر شد)، این منبع آفریننده و نخستی زندگی را &laquo;دیونوسوسی&raquo; می&zwnj;نامد؛ دیونوسوس خدای شراب و نقاب و خشونت و خوش&zwnj;گذرانی است که هر دو جنسیت مردانه و زنانه را با هم دارد.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">نیچه، یونان باستان را دنیایِ هماهنگی و نظم عقلانی نمی&zwnj;دانست، بل می&zwnj;گفت در فرهنگ یونانی دو نیروی متضاد همواره در ستیز با یک&zwnj;دیگر بودند: از یک سو، نیروهای آپولونیِ نظم اخلاقی و عقلانیت محض؛ و از سویی دیگر، نیروهای دیونوسوسی تمایلات غیراخلاقی و شادمانی غیرعقلانی و آفریننده.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">آپولون، مظهر نظم [و وضعیت کنونی] است؛ دیونوسوس، مظهر وضعیت نخستین. عنصر دیونوسوسی همان نیروی بی&zwnj;نظمِ زندگی است که مقدم بر نظمِ تمدن است و سرچشمه&zwnj;ی آفرینندگیِ آن [تمدن] است.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">نیچه باور داشت که سده&zwnj;ها بعد از یونان باستان، تمدن غربی اندک&zwnj;اندک عنصر دیونوسوسی را سرکوب کرد، جوامع مدرن غربی را سراسر آپولونی ساخت، انرژی آفرینندگی را از آن جوامع گرفت و بیمارشان کرد. بنابراین، نیچه به دنبال رستاخیزِ دنیای دیونوسوسی بود و موسیقی و هنر آلمان عصر خویش را ناجی بالقوه&zwnj;ی آن می&zwnj;دانست.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">در &laquo;زایش تراژدی&raquo; است که می&zwnj;بینیم نیچه دنیا را دریای سرکشی از نیروهای غیرعقلانی می&zwnj;داند که هم ویران&zwnj;گرند و هم تولیدکننده. نیچه، برخلاف جهان&zwnj;بینیِ غالبِ مسیحیِ زمان خویش، دنیا را جایی اخلاقی نمی&zwnj;دید که خدایی اخلاقی آن را آفریده و اداره&zwnj;اش می&zwnj;کند؛ نیچه دنیا را &laquo;هیولایِ آشفته&zwnj;کننده&zwnj;ای از انرژی&raquo; می&zwnj;دانست که انسان&zwnj;ها در آن زندگی می&zwnj;کنند، حرکت می&zwnj;کنند و هستی دارند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">پس، قدرت چیزی نیست که بتوان آن را تصاحب کرد، بل مبارزه&zwnj;ی بی&zwnj;پایانی است درون این دریای متلاطم نیروها. زندگی را هم اراده&zwnj;ای به قدرت پیش می&zwnj;راند که مقدم بر اخلاق است.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL"><b>نیچه و دین</b></div> <div dir="RTL"><b>&nbsp;</b></div> <div dir="RTL">یکی از نوشته&zwnj;هایی که در سده&zwnj;ی بیستم تاثیر زیادی روی اندیشه بر دین&zwnj; داشت، کتاب &laquo;تبارشناسی اخلاق&raquo; نیچه است. نیچه در این کتاب خاستگاه مقوله&zwnj;های اخلاقی معاصرِ خوب و بد و زشت را می&zwnj;کاود. نیچه می&zwnj;گوید این مقوله&zwnj;های اخلاقی نه ضروری هستند و نه جهان&zwnj;شمول، بل قدرت&zwnj;های اجتماعی در سراسر تاریخ آن&zwnj;ها را ساخته&zwnj;اند و بنابراین برساخته&zwnj;هایی فرهنگی هستند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">خوبی صرفا همانی است که قدرتمندان ارزشمندش می&zwnj;دانند، و بدی همانی است که قدرت قدرتمندان را تهدید می&zwnj;کند (یعنی دشمن) یا که ضدِ قدرت است (یعنی ضعف). نیچه می&zwnj;گوید در مراحل اولیه&zwnj;ی تاریخ انسان طبقه&zwnj;ی غالبِ اشرافی-جنگاور خوبی و بدی را مشخص می&zwnj;کردند. یعنی هرچیزی که سلامت و شادی آن&zwnj;ها را افزایش می&zwnj;داد خوبی بود و هرچیزی که سلامت و شادی آن&zwnj;ها را افزایش نمی&zwnj;داد بدی.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">بعد از دینِ اشرافی-جنگاور، دینِ اخلاق&zwnj;گرا آمد و همراه با آن قهرمانانی که نیچه &laquo;طبقه&zwnj;ی اشرافی&zwnj;-روحانی&raquo; می&zwnj;نامدشان. ارزش&zwnj;های اشرافی-جنگاورانه مبتنی بر لذت جسمانی و این&zwnj;دنیایی بود و پیشرفت زندگی، اما ارزش&zwnj;های اشرافی-روحانی درست مخالف آن بود؛ ستایش خودخواهی و ضعف، و بد و حتی &laquo;شر&raquo; نامیدنِ زندگی و سلامتی. (نیچه هم مانند دیگر تاریخ&zwnj;دانانِ آلمانی سده&zwnj;ی نوزدهم، طبقه&zwnj;ی اشرافی-روحانی را با پاسداران دین و قوانین کاتولیک رومی و یهودی یکسان می&zwnj;گرفت.)</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">طبقه&zwnj;ی اشرافی-روحانی، برخلاف طبقه&zwnj;ی اشرافی-جنگاور، اخلاق بردگان را بنیاد کرد؛ اخلاقی که ضعف را ستایش می&zwnj;کند و مردم را بابت همه&zwnj;ی چیزهای طبیعی&zwnj;شان (یعنی اراده&zwnj;ی به قدرت، لذت، و شادی) سرزنش.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">تاریخ&zwnj;دانان و انسان&zwnj;شناسان باور ندارند که محرک تاریخِ جوامع انسانی همانی باشد که نیچه در کتابش مطرح می&zwnj;کند. اهمیت &laquo;تبارشناسی اخلاق&raquo; نیچه برای دین&zwnj;پژوهی آن نیست که خاستگاه دین را در رابطه با این طرح تاریخی مشخص می&zwnj;کند، بل رویکرد تبارشناختی این کتاب است.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">نیچه به&zwnj;جای این&zwnj;که ایده&zwnj;ها و ارزش&zwnj;های دینی&zwnj;ای هم&zwnj;چون &laquo;شر&raquo; را حقیقت&zwnj;هایی جهان&zwnj;شمول و آسمانی بداند، آن&zwnj;ها را محصولِ تاریخی می&zwnj;داند که در سرتاسرش مبارزات اجتماعی جریان داشته است. یعنی ایده&zwnj;ها و ارزش&zwnj;های دینی، اثر و نتیجه&zwnj;ی قدرت هستند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">وقتی از نیچه و دین حرف می&zwnj;زنیم، اولین&zwnj;چیزی که به ذهن مخاطب می&zwnj;آید همان عبارت نیچه&zwnj;ای &laquo;مرگ خدا&raquo; است؛ نیچه هم در کتاب &laquo;دانش شاد&raquo; (۱۸۸۲؛ بخش ۱۲۵) و هم در پیشگفتار &laquo;چنین گفت زرتشت&raquo; (۸۵-۱۸۸۳) از &laquo;مرگ خدا&raquo; سخن می&zwnj;گوید. باید دریافت که نیچه از این عبارت چه منظوری داشته است.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">نیچه قصد ندارد که به مرگ خدا فرمان دهد یا مرگ خدا را جشن بگیرد، بل واقعیتِ تمدنِ مدرن غربی را با این عبارت توصیف می&zwnj;کند. نیچه می&zwnj;گوید در تمدن مدرن غربی دیگر ایمان به &laquo;خدا&raquo;یی که خالق واحد و نهایی و ضامنِ قانون اخلاقی است وجود ندارد، خدایی که قلب مردم را می&zwnj;بیند و با عدالت حکم می&zwnj;کند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">از نظر نیچه، مهم&zwnj;ترین پیامد مرگ خدا این موضوع است که چه&zwnj;چیزی قرار است با مرگ خدا بمیرد. مفاهیمِ مسیحیِ گناه و راند&zwnj;شدگی و بدهی انسانی. نیچه با گفتن این عبارت می&zwnj;خواهد انسان&zwnj;ها را از بند اخلاق بردگانی رها سازد، اخلاقی که می&zwnj;گوید به پاداشی در آخرت و در جهانی دیگر زندگی کنید.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">این توضیح را شاید در پیشگفتار &laquo;چنین گفت زرتشت&raquo; بتوانیم بیابیم. زرتشت، قهرمانِ آزادیِ سرخوشانه و تایید زندگی بر روی زمین است که در جنگل با قدیسی دیدار می&zwnj;کند. زرتشت عاشق زمین و انسان&zwnj;هاست، اما قدیس انسان&zwnj;ها را ول کرده و فقط به دنبال عشق خداست. همین&zwnj;که قدیس می&zwnj;رود و دیدارشان پایان می&zwnj;پذیرد، زرتشت از خودش می&zwnj;پرسد &laquo;چه بسا این قدیس پیر در جنگل&zwnj;اش هنوز چیزی از آن نشنیده باشد که خدا مرده است!&raquo; [۱] زرتشت، بی&zwnj;درنگ پس از گفتگو با قدیس پیر، ظهور ابرانسان را تبلیغ می&zwnj;کند.</div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">ابرانسان، انسانی است که ماهیت رانده&zwnj;شده و گناه&zwnj;کار انسان (که ایده&zwnj;ای مسیحی است) را پس می&zwnj;زند و اخلاق بردگانی را برمی&zwnj;اندازد.</div> <div dir="RTL"><b>&nbsp;</b></div> <div dir="RTL"><b>پانویس:</b></div> <div dir="RTL">[۱] فریدریش نیچه، چنین گفت زرتشت، ترجمه داریوش آشوری، تهران، چاپ پانزدهم، ۱۳۷۹، ص. ۲۱.</div> <div dir="RTL"><b>&nbsp;</b></div> <div dir="RTL"><b>برای مطالعه بیشتر</b></div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL">نوشته&zwnj;های نیچه</div> <div class="rteleft">The Birth of Tragedy and The Case of Wagner. Translated By Walter Kaufmann. New York: Random House, 1967</div> <div class="rteleft">Beyond Good and Evil. Translated By Walter Kaufmann. New York: Random House, 1966</div> <div class="rteleft">On the Genealogy of Morals and Ecce Homo. Translated by Walter Kaufmann and R.J.Hollingdale. New York: Random House, 1967</div> <div class="rteleft">The Gay Science, with a Prelude of Rhymes and an Appendix of Songs. Translated by Walter Kaufmann. New York: Random House, 1974</div> <div class="rteleft">Daybreak: Thoughts on the Prejudices of Morality. Translated by R.J.Hollingdale. Cambridge, Cambridge University Press, 1982</div> <div class="rteleft">The Will to Power. Translated by Walter Kaufmann. New York: Random House, 1967</div> <div class="rteleft">Thus Spoke Zarathustra. Translated by Walter Kaufmann. New York: Viking, 1968</div> <div dir="RTL">درباره&zwnj;ی نیچه</div> <div class="rteleft">Bataille, Georges. On Nietzsche. Translated by Bruce Boone. London: Athlone Press, 1992</div> <div class="rteleft">Friedman, Richard Elliot. &ldquo;Nietzsche at Turin.&rdquo; In The Hidden Face of God. San Francisco: Harper San Francisco, 1995</div> <div class="rteleft">Kaufmann, Walter. Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist. Princeton: Princeton University Press, 1950</div> <div class="rteleft">Mandel, Siegfried. Nietzsche and the Jews. New York: Prometheus Books, 1998</div> <div class="rteleft">Murphy, Tim. Nietzsche, Metaphor, Religion. Albany: State University of New York Press, 2001</div> <div class="rteleft">Nehamas, Alexander. Nietzsche: Life as Literature. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1985</div> <div>&nbsp;</div> <div dir="RTL"><b>◄توضیح مترجم:</b></div> <div dir="RTL">آنچه خواندید فصلی از کتاب &quot;نظریه برای پژوهش&zwnj;های دینی&quot; بود.</div> <div dir="RTL">این کتاب فصل به فصل به صورتی آزاد (آزاد با هدف فهم&zwnj;پذیری بیشتر) ترجمه شده و در سایت زمانه منتشر می&zwnj;شود.</div> <div dir="RTL">فصل&zwnj;های این کتاب مستقل از هم هستند و در نتیجه لازم نیست برای مطالعه&zwnj;ی هر کدام از آنها فصل&zwnj;های پیشین را خوانده باشیم.</div> <div dir="RTL">مشخصات متن اصلی کتاب چنین است:</div> <div dir="RTL" class="rteleft"><span dir="LTR">William E. Deal &amp; Timothy K. Beal: Theory for religious studies, New York 2004</span></div> <div dir="RTL">&nbsp;</div> <div dir="RTL"><b>بخش&zwnj;های پیشین:</b></div> <div dir="RTL"><a href="#http://radiozamaneh.com/reflections/2011/12/07/8870">نظریه و اهمیت آن در دین&zwnj;پژوهی</a></div> <div dir="RTL"><a href="#http://radiozamaneh.com/file:/C:/reflections/2011/12/21/9167">زیگموند فروید</a></div> <div dir="RTL"><a href="#http://radiozamaneh.com/file:/C:/reflections/2012/01/04/9692">کارل مارکس</a></div>

ویلیام دیل و تیموتی بیل − فردریش ویلهم نیچه (۱۸۴۴ - ۱۹۰۰) در روکنِ پروس به دنیا آمد. بزرگ‌ترین فرزند خانواده بود. پدر و پدربزرگ‌هایش کشیش بودند، و قرار بود که فردریش هم در آینده کشیش شود (بچه‌های دیگر خانواده او را «کشیش کوچولو» صدا می‌زدند). فردریش پنج‌سال بیش‌تر نداشت که پدرش در سی و شش سالگی مرد. پنج ماه بعد هم برادر نوباوه‌اش، یوزف، درگذشت و در آغوش پدر به خاک سپرده شد.

آموزش و پرورش نیچه ممتاز بود؛ از چهارده تا نوزده‌سالگی در مدرسه‌ی نخبگانِ شولپفورتا ((Schulpforta تحصیل کرد. در ۱۸۶۴ وارد دانشگاه بُن شد تا الهیات و زبان‌شناسی تاریخی بخواند، اما یک‌سال بعد به دانشگاه لایپزیگ رفت تا فقط روی زبان‌شناسی تاریخی متمرکز شود.

در ۱۸۶۷ برای خدمت یک‌ساله‌ی سربازی، دانشگاه را ترک کرد و به‌عنوان افسر توپخانه به ارتش پروس پیوست. سال ۱۸۶۹، نیچه‌ی بیست و چهارساله، به استادی زبان‌های کلاسیک دانشگاه بازل منصوب شد. نیچه هنوز رساله‌اش را تمام نکرده بود، اما دانشگاه لایپزیگ اعلام کرد که نیازی به نوشتن رساله نیست و به او مدرک دکترا اعطا کرد.

نیچه در ۱۸۷۰ دانشگاه را ترک کرد تا در جنگ پروس و فرانسه در رسته پزشکی خدمت کند، اما بعد از چندماه نیچه بیماریِ جدی‌ای گرفت و از خدمت نظامی مرخص‌اش کردند. نیچه در سال ۱۸۷۶ به‌خاطر شدت بیماری‌اش منصب استادی را ترک کرد و در سال ۱۸۷۹ از این مقام استعفا داد.

نیچه که از تابعیت پروسی‌اش چشم پوشیده بود و از سوی دیگر نتوانسته بود تابعیت سویسی بگیرد، تا آخر عمرش «بدون‌ملیت» ماند.

نیچه به‌مدت ده سال به سراسر اروپا سفر کرد و دوستانش را دید. این دوره بسیار بارور بود و نیچه توانست روی نوشتن متمرکز شود. در ژانویه‌ی ۱۸۸۹ نیچه که در تورین به سر می‌برد، سکته‌ی مغزی کرد و دیگر بهبود پیدا نکرد. می‌گویند سوار اسب بوده و مربی سوارکاری اسب را شلاق می‌زند و اسب رم می‌کند و نیچه سقوط می‌کند و ضربه‌ی مغزی می‌بیند.

یک سال در آسایشگاهی در ینا به سر برد و بعد با مادرش زندگی کرد تا این‌که مادرش در ۱۸۹۷ درگذشت. نیچه سال آخر زندگی‌اش را با خواهرش، الیزابت، زندگی کرد. خواهرش سامی‌ستیزی مذهبی بود که «اراده‌ی به قدرت» را منتشر کرد و توجه‌ی نازی‌ها را متوجه‌ی کارهای نیچه کرد.

درست است که جمله‌هایی در نوشته‌های نیچه هست که آشکارا در راستای ایدئولوژی یهودی‌ستیزیِ نازی‌هاست، اما خود نیچه از ملی‌گراییِ آلمانی متنفر بود و نگاهش به سامی‌ستیزی با نگاه خواهرش بسیار متفاوت بود.

فلسفه‌ی نیچه

نیچه خودش می‌گوید کارش فلسفیدن «با چکش» است. او واژه‌شناسی کلاسیک خوانده بود، اما بیش‌تر به‌عنوان منتقد ارزش‌های فرهنگی غالب اروپای غربی شهرت یافت. نیچه به‌ویژه بنیادهای مسیحی این ارزش‌ها را به چالش می‌کشید.

فلسفه‌ی نیچه، برخلاف آنچه برخی نامنصفانه می‌گویند، صرفا منفی و ویران‌گر نیست. برعکس؛ نگاه انتقادی نیچه بر تمدن غربی ریشه در میل او به تایید منبع زندگی داشت. نیچه منبع زندگی را یک نوع انرژی بُن‌دادین و آفرینده می‌دانست که ورای عقلانیت و ورای مقوله‌بندی اخلاقیِ خوب و شر است.

نیچه باور داشت که تمدن غربی رو به زوال است، چرا که در خود سرچشمه زندگی را خشکانده  و قدرت و اختیار را به کسانی واگذار کرده که از آن [منبع زندگی] می‌ترسند.

کتاب نخست نیچه، «زایش تراژدی» (که در ۱۸۷۲ و در آلمان منتشر شد)، این منبع آفریننده و نخستی زندگی را «دیونوسوسی» می‌نامد؛ دیونوسوس خدای شراب و نقاب و خشونت و خوش‌گذرانی است که هر دو جنسیت مردانه و زنانه را با هم دارد.

نیچه، یونان باستان را دنیایِ هماهنگی و نظم عقلانی نمی‌دانست، بل می‌گفت در فرهنگ یونانی دو نیروی متضاد همواره در ستیز با یک‌دیگر بودند: از یک سو، نیروهای آپولونیِ نظم اخلاقی و عقلانیت محض؛ و از سویی دیگر، نیروهای دیونوسوسی تمایلات غیراخلاقی و شادمانی غیرعقلانی و آفریننده.

آپولون، مظهر نظم [و وضعیت کنونی] است؛ دیونوسوس، مظهر وضعیت نخستین. عنصر دیونوسوسی همان نیروی بی‌نظمِ زندگی است که مقدم بر نظمِ تمدن است و سرچشمه‌ی آفرینندگیِ آن [تمدن] است.

نیچه باور داشت که سده‌ها بعد از یونان باستان، تمدن غربی اندک‌اندک عنصر دیونوسوسی را سرکوب کرد، جوامع مدرن غربی را سراسر آپولونی ساخت، انرژی آفرینندگی را از آن جوامع گرفت و بیمارشان کرد. بنابراین، نیچه به دنبال رستاخیزِ دنیای دیونوسوسی بود و موسیقی و هنر آلمان عصر خویش را ناجی بالقوه‌ی آن می‌دانست.

در «زایش تراژدی» است که می‌بینیم نیچه دنیا را دریای سرکشی از نیروهای غیرعقلانی می‌داند که هم ویران‌گرند و هم تولیدکننده. نیچه، برخلاف جهان‌بینیِ غالبِ مسیحیِ زمان خویش، دنیا را جایی اخلاقی نمی‌دید که خدایی اخلاقی آن را آفریده و اداره‌اش می‌کند؛ نیچه دنیا را «هیولایِ آشفته‌کننده‌ای از انرژی» می‌دانست که انسان‌ها در آن زندگی می‌کنند، حرکت می‌کنند و هستی دارند.

پس، قدرت چیزی نیست که بتوان آن را تصاحب کرد، بل مبارزه‌ی بی‌پایانی است درون این دریای متلاطم نیروها. زندگی را هم اراده‌ای به قدرت پیش می‌راند که مقدم بر اخلاق است.

نیچه و دین

یکی از نوشته‌هایی که در سده‌ی بیستم تاثیر زیادی روی اندیشه بر دین‌ داشت، کتاب «تبارشناسی اخلاق» نیچه است. نیچه در این کتاب خاستگاه مقوله‌های اخلاقی معاصرِ خوب و بد و زشت را می‌کاود. نیچه می‌گوید این مقوله‌های اخلاقی نه ضروری هستند و نه جهان‌شمول، بل قدرت‌های اجتماعی در سراسر تاریخ آن‌ها را ساخته‌اند و بنابراین برساخته‌هایی فرهنگی هستند.

خوبی صرفا همانی است که قدرتمندان ارزشمندش می‌دانند، و بدی همانی است که قدرت قدرتمندان را تهدید می‌کند (یعنی دشمن) یا که ضدِ قدرت است (یعنی ضعف). نیچه می‌گوید در مراحل اولیه‌ی تاریخ انسان طبقه‌ی غالبِ اشرافی-جنگاور خوبی و بدی را مشخص می‌کردند. یعنی هرچیزی که سلامت و شادی آن‌ها را افزایش می‌داد خوبی بود و هرچیزی که سلامت و شادی آن‌ها را افزایش نمی‌داد بدی.

بعد از دینِ اشرافی-جنگاور، دینِ اخلاق‌گرا آمد و همراه با آن قهرمانانی که نیچه «طبقه‌ی اشرافی‌-روحانی» می‌نامدشان. ارزش‌های اشرافی-جنگاورانه مبتنی بر لذت جسمانی و این‌دنیایی بود و پیشرفت زندگی، اما ارزش‌های اشرافی-روحانی درست مخالف آن بود؛ ستایش خودخواهی و ضعف، و بد و حتی «شر» نامیدنِ زندگی و سلامتی. (نیچه هم مانند دیگر تاریخ‌دانانِ آلمانی سده‌ی نوزدهم، طبقه‌ی اشرافی-روحانی را با پاسداران دین و قوانین کاتولیک رومی و یهودی یکسان می‌گرفت.)

طبقه‌ی اشرافی-روحانی، برخلاف طبقه‌ی اشرافی-جنگاور، اخلاق بردگان را بنیاد کرد؛ اخلاقی که ضعف را ستایش می‌کند و مردم را بابت همه‌ی چیزهای طبیعی‌شان (یعنی اراده‌ی به قدرت، لذت، و شادی) سرزنش.

تاریخ‌دانان و انسان‌شناسان باور ندارند که محرک تاریخِ جوامع انسانی همانی باشد که نیچه در کتابش مطرح می‌کند. اهمیت «تبارشناسی اخلاق» نیچه برای دین‌پژوهی آن نیست که خاستگاه دین را در رابطه با این طرح تاریخی مشخص می‌کند، بل رویکرد تبارشناختی این کتاب است.

نیچه به‌جای این‌که ایده‌ها و ارزش‌های دینی‌ای هم‌چون «شر» را حقیقت‌هایی جهان‌شمول و آسمانی بداند، آن‌ها را محصولِ تاریخی می‌داند که در سرتاسرش مبارزات اجتماعی جریان داشته است. یعنی ایده‌ها و ارزش‌های دینی، اثر و نتیجه‌ی قدرت هستند.

وقتی از نیچه و دین حرف می‌زنیم، اولین‌چیزی که به ذهن مخاطب می‌آید همان عبارت نیچه‌ای «مرگ خدا» است؛ نیچه هم در کتاب «دانش شاد» (۱۸۸۲؛ بخش ۱۲۵) و هم در پیشگفتار «چنین گفت زرتشت» (۸۵-۱۸۸۳) از «مرگ خدا» سخن می‌گوید. باید دریافت که نیچه از این عبارت چه منظوری داشته است.

نیچه قصد ندارد که به مرگ خدا فرمان دهد یا مرگ خدا را جشن بگیرد، بل واقعیتِ تمدنِ مدرن غربی را با این عبارت توصیف می‌کند. نیچه می‌گوید در تمدن مدرن غربی دیگر ایمان به «خدا»یی که خالق واحد و نهایی و ضامنِ قانون اخلاقی است وجود ندارد، خدایی که قلب مردم را می‌بیند و با عدالت حکم می‌کند.

از نظر نیچه، مهم‌ترین پیامد مرگ خدا این موضوع است که چه‌چیزی قرار است با مرگ خدا بمیرد. مفاهیمِ مسیحیِ گناه و راند‌شدگی و بدهی انسانی. نیچه با گفتن این عبارت می‌خواهد انسان‌ها را از بند اخلاق بردگانی رها سازد، اخلاقی که می‌گوید به پاداشی در آخرت و در جهانی دیگر زندگی کنید.

این توضیح را شاید در پیشگفتار «چنین گفت زرتشت» بتوانیم بیابیم. زرتشت، قهرمانِ آزادیِ سرخوشانه و تایید زندگی بر روی زمین است که در جنگل با قدیسی دیدار می‌کند. زرتشت عاشق زمین و انسان‌هاست، اما قدیس انسان‌ها را ول کرده و فقط به دنبال عشق خداست. همین‌که قدیس می‌رود و دیدارشان پایان می‌پذیرد، زرتشت از خودش می‌پرسد «چه بسا این قدیس پیر در جنگل‌اش هنوز چیزی از آن نشنیده باشد که خدا مرده است!» [۱] زرتشت، بی‌درنگ پس از گفتگو با قدیس پیر، ظهور ابرانسان را تبلیغ می‌کند.

ابرانسان، انسانی است که ماهیت رانده‌شده و گناه‌کار انسان (که ایده‌ای مسیحی است) را پس می‌زند و اخلاق بردگانی را برمی‌اندازد.

پانویس:

[۱] فریدریش نیچه، چنین گفت زرتشت، ترجمه داریوش آشوری، تهران، چاپ پانزدهم، ۱۳۷۹، ص. ۲۱.

برای مطالعه بیشتر

نوشته‌های نیچه

The Birth of Tragedy and The Case of Wagner. Translated By Walter Kaufmann. New York: Random House, 1967

Beyond Good and Evil. Translated By Walter Kaufmann. New York: Random House, 1966

On the Genealogy of Morals and Ecce Homo. Translated by Walter Kaufmann and R.J.Hollingdale. New York: Random House, 1967

The Gay Science, with a Prelude of Rhymes and an Appendix of Songs. Translated by Walter Kaufmann. New York: Random House, 1974

Daybreak: Thoughts on the Prejudices of Morality. Translated by R.J.Hollingdale. Cambridge, Cambridge University Press, 1982

The Will to Power. Translated by Walter Kaufmann. New York: Random House, 1967

Thus Spoke Zarathustra. Translated by Walter Kaufmann. New York: Viking, 1968

درباره‌ی نیچه

Bataille, Georges. On Nietzsche. Translated by Bruce Boone. London: Athlone Press, 1992

Friedman, Richard Elliot. “Nietzsche at Turin.” In The Hidden Face of God. San Francisco: Harper San Francisco, 1995

Kaufmann, Walter. Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist. Princeton: Princeton University Press, 1950

Mandel, Siegfried. Nietzsche and the Jews. New York: Prometheus Books, 1998

Murphy, Tim. Nietzsche, Metaphor, Religion. Albany: State University of New York Press, 2001

Nehamas, Alexander. Nietzsche: Life as Literature. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1985

◄توضیح مترجم:

آنچه خواندید فصلی از کتاب "نظریه برای پژوهش‌های دینی" بود.

این کتاب فصل به فصل به صورتی آزاد (آزاد با هدف فهم‌پذیری بیشتر) ترجمه شده و در سایت زمانه منتشر می‌شود.

فصل‌های این کتاب مستقل از هم هستند و در نتیجه لازم نیست برای مطالعه‌ی هر کدام از آنها فصل‌های پیشین را خوانده باشیم.

مشخصات متن اصلی کتاب چنین است:

William E. Deal & Timothy K. Beal: Theory for religious studies, New York 2004

بخش‌های پیشین:

نظر بدهید

در پرکردن فرم خطایی صورت گرفته

نظرها

  • کاربر نادر

    باسلام. نیچه در حد و حدود شعور من نیست ! ولی میدانم که او تا واپسین عمر خود به دنبال یک ابر مرد انسان والا مقام میگشت! ابتدا فکر میکرد شاید او زرتشت پارسی است؟! چونکه مایوس شد دیوانه شد ! .چون دیوانه شد هر کس به فراخور حال خود گلی به مزار او نثار کرد تا که بگوید : ماهم فرهیخته ایم ! وفهمیده ایم ! ولی من گل را با خود بردم و توی سطل اشغال انداختم !! حرفش تکراری بود !!.

  • کاربر مهمان الف همایون

    با سلام. در حال خوندن این کتاب هستم. فکر می کنم به صورت آزاد ترجمه شدن این کار، جنبه فهم پذیر کردن واسه مخاطب رو هدف خود قرار نداده باشه. چون اثر زیادی خوانشش مشکل نیست. و مخاطب های خوذش رو پیدا می کنه. از حمید می خوام که تجدید نظر بکنه و کار رو آزاد ترجمه نکنه. مرسی

  • کاربر مهمان

    سپاس فراوان از جناب حمید پرنیان عزیز

  • کاربر مهمان

    ازتان سپاسگذارم....