Share

ریچارد براتیگان در یکی از روزهای سپتامبر ۱۹۸۴ با شلیک گلوله‌ای به شقیقه‌اش خودش را در مزرعه‌اش در مونتانا کشت. جنازه متورم و متلاشی‌شده او را در ۲۵ اکتبر یافتند. اکنون ۲۹ سال از این واقعه می‌گذرد و با این حال آثار براتیگان در بسیاری از کشورها و از جمله در ایران و ترکیه و ژاپن هنوز خوانندگان بسیاری دارد. در سالمرگ او نگاهی داریم به جهان آثار این نویسنده.

richbhn04a

نخستین گام‌ها در راه خودیابی ادبی

ریچارد براتیگان با زبانی موجز اما ساده، با لحنی خودمانی و مهربان، زندگی روزانه را دستمایه نوشتن اشعاری کوتاه قرار می‌‌دهد. اصولاً براتیگان در سال‌های دهه ۱۹۵۰ با شعر به جهان ادبیات وارد شد و به تدریج در طی سه دهه در رمان‌هایش به پختگی و شاعرانگی دست یافت. به این جهت رمان‌های او از شعر نشان دارد و شعر او از نثر ساده‌ای که در رمان‌‌هایش سراغ داریم. نویسنده به این نکته کاملاً آگاه است. در گفت‌و‌گویی می‌گوید که هفت سال شعر نوشته است تا با ایجاز و اختصار در رمان‌نویسی آشنا شود.

براتیگان تحصیلات دانشگاهی نداشت و نسبت به منتقدان دانشگاهی بدبین بود. بدبینی نسبت به فرمالیسم ادبی نویسندگان دانشگاهی، همچنین فقری که در کودکی با آن دست به گریبان بود و تجربه چند سال زندگی در پرورشگاه‌‌ها، از مضامینی‌اند که بعد‌ها به رمان‌های او و از جمله رمان «پس باد همه چیز را با خود نخواهد برد» راه می‌‌یابند. اصولاً خاطرات دوران کودکی، ماجراهای عاشقانه و شخصیت‌های افسانه‌ای و عامه‌پسند از مهم‌‌ترین مضامین اشعار این دوره از شاعرانگی براتیگان‌‌اند که بعد‌ها در رمان‌هایش هم تکرار می‌شود. براتیگان بر خلاف نویسندگان و شاعران بیت خود را ملزم به موضوعات اجتماعی نمی‌‌دانست. او شاعر و نویسنده‌ای بود درونگرا و اشعارش، متن‌هایی‌اند استعاری با بن‌مایه‌های افسانه‌ای که بیشتر از جهان ذهنی شاعر نشان دارند تا از واقعیت‌های بیرونی. به رغم این تفاوت‌ها، براتیگان مانند دیگر نویسندگان بیت به سمبولیسم و سوررئالیسم توجه خاص دارد. اما، با این حال مانند دیگران از سوررئالیست‌‌ها و سمبولیست‌‌ها نقلید نمی‌­کند. بودلر در شعر براتیگان به یک شخصیت آمریکایی تبدیل می‌‌شود. هات داگ می‌‌خورد، به تماشای مسابقه بیس‌بال می‌‌رود و اتوموبیل آمریکایی می‌‌راند. [۱] در شعر براتیگان انسان از یک سو تلاش می‌‌کند از جهان بگریزد و از سوی دیگر، وقتی که این تلاش به جایی نمی‌‌رسد، سعی می‌‌کند با دست بردن در واقعیت و خرق عادات، زندگی را برای خود تحمل‌پذیر کند.

علاوه بر سمبولیسم و سوررئالیسم، براتیگان نیز مانند بسیاری از معاصرانش در سال‌های دهه ۱۹۵۰ به فلسفه سار‌تر گرایش‌هایی داشت. از شعر PSALM گرایش نویسنده به اگزیستانسیالیسم نمایان است. در این شعر عیسی مسیح با مزرعه‌داری از رنج خود بر زمین و از گرسنگی سخن می‌‌گوید. [۲] شاید گرایش به اگزیستانسیالیسم تنها فصل مشترک براتیگان با شاعران نسل بیت باشد. او هر چند که شاعری و نویسندگی را در حلقه شاعران و نویسندگان نسل بیت آغاز کرد، اما از‌‌ همان ابتدا فردگرایی‌اش بر نگاه ایدئولوژیک این گروه به جهان غلبه می‌‌کرد. براتیگان در این دوره از آفرینش ادبی‌اش بیش از آنکه از شاعران بیت متأثر باشد، از رابرت کریلی (Robert Creeley) و جهان مینیمالیستی اشعار او و از درونگرایی در اشعار هایکووارِ فیلیپ ولنس (Philip Whalens) تأثیر پذیرفته است.

براتیگان، نویسنده‌ای خودمانی

صید قزل‌آلا در آمریکا، براتیگان، یزدانجو

صید قزل‌آلا در آمریکا، براتیگان، یزدانجو

جوانان آمریکایی در سال‌های دهه ۱۹۷۰ به آثار براتیگان، تولکین، وونه‌گات و هسه بسیار علاقمند بودند. [۳] این علاقه تا آن حد بود که منتقدان ‌گاه به سرزنش و‌ گاه به ستایش از براتیگان به عنوان «نویسنده جوانان» نام می‌‌بردند. در این میان منتقدان تحصیلکرده سادگی زبان براتیگان را نمی‌‌پسندیدند و در مقالاتشان از او به عنوان نویسنده‌ای عامه‌پسند یاد می‌‌کردند. براتیگان نه به معیارهای نقد دانشگاهی اهمیت می‌‌داد و نه به هنجارهای زندگی متعارف آمریکایی. به همین دلیل هرچند آثارش مورد توجه جوانان قرار گرفته بود، اما منتقدان به او بی‌اعتنا بودند. در سال ۱۹۷۸ اولیای دبیرستانی در کالیفرنیا آثار براتیگان را از کتابخانه دبیرستان جمع کردند. براتیگان علیه اولیای این دبیرستان شکایت کرد و در دادگاه برنده شد. [۴] براتیگان در داستانهای کوتاهش و در بسیاری از رمان‌‌هایش با نوعی خوشبینی صوری و فوق‌العاده فریبنده و با لحنی که بیشتر به گپ و گفتی دوستانه شباهت دارد، هم به جوانان و نوجوانانی می‌‌پردازد که نمی‌‌توانند انتظارات دیگران را برآورده کنند و از این‌رو حاشیه‌نشینی را به زندگی منطبق با هنجارهای اجتماعی ترجیح می‌‌دهند، و هم داستان سالخوردگان تنهایی را روایت می‌‌کند که در زندگی از دیگران عقب مانده‌اند و ناگزیر از متن به حاشیه جامعه پناه آورده‌اند. برخی از منتقدان مانند کلینکوویتس اعتقاد دارند که آثار براتیگان سندی منحصر به فرد از روحیات و خلق و خوی مردم در سال‌های دهه ۱۹۶۰ در آمریکاست. کلینکویتس به عامل بازی، به مشارکت خواننده در داستان‌های براتیگان و به سهم عمده‌ای که تخییل در شکل‌گیری داستان‌های او دارد اشاره می‌‌کند و گمان می‌کند آثار براتیگان دستاوردی برای ادبیات آمریکا و یک سند اجتماعی است. [۵] گروه دیگری از منتقدان با استناد به آثار نویسندگانی مانند ناباکوف، بکت و بورخس اعتقاد دارند که آثار براتیگان سطحی و پیش‌پاافتاده است و گمان می‌‌برند تنها هنر او بازی با کلمات و برخی تصویرسازی‌های گروتسک و تغییر موقعیت‌های غیرقابل پیش‌بینی شخصیت‌هاست. [۶]

کارکرد ذهن براتیگان خطی نیست، ذهن او تصویرساز است و از برخی لحاظ حتی سینمایی است. زبان او، ساده، صمیمی و از جنس زبان مردم کوجه است. براتیگان در دورهای به نویسندگی روی آورد که تلویزیون به خانه‌ها راه پیدا کرده بود و هم از این‌روی مرز میان واقعیت و روایت بیش از پیش مخدوش شده بود. در چنین زمانه‌ای آثار ناپیوسته و کُلاژوارِ براتیگان بیشتر از آثار نویسندگانی مانند ناباکوف و حتی بورخس و بکت واقعیت‌های زندگی مردم را بازمی‌نمایاند. براتیگان سال‌‌ها پیش از آنکه از مشارکت شهروندان در تولید رسانه‌ای سخن به میان آید، از دموکراتیزه شدن ادبیات سخن می‌‌گفت. او در اوج خیزش اجتماعی سال‌های دهه ۱۹۶۰ مجموعه‌ای از هشت شعرش را در دفتری گذاشت و با عنوان «لطفاً این کتاب را بکارید» [۷] به رایگان در خیابان‌های سانفرانسیسکو در میان مردم پخش کرد. پیام این حرکت نمایشی این بود که با حذف شاعر از ساحت شعر، ممکن است اثر مانند گیاهی به طور قائم به ذات و مستقل از نویسنده‌اش به ثمر برسد. علاوه بر این براتیگانِ شاعر با پخش رایگان شعرش در خیابان‌ها، شعر را در اختیار همگان قرار داد و به یک مفهوم آن را از انحصار روشنفکران بیرون آورد و به اصطلاح «دموکراتیزه»‌اش کرد. از نظر ادبی براتیگان با حساسیت شاعرانه و ذهن تصویرسازش صحنه‌هایی را در رمان‌هایش می‌آفریند که با بهترین و اصیل‌ترین صحنه‌های سینمایی پهلو می‌‌زند. او همچنین با تشبیه امر مألوف به امر نامألوف موفق می‌‌شود استعاره‌هایی کاملاً مستقل بیافریند که پیش از او در ادبیات داستانی سراغ نداشتیم. دلیل محبوبیت او را علاوه بر سادگی زبان و تلفیق حادثه و موقعیت در رمان‌هایش باید در این نکات جست.

صفحه بعد:

شهرگریزی و طبیعت در آثار ریچارد براتیگان

Share