Share

 مدیر کل امور اتباع و مهاجرین خراسان رضوی، مدتی قبل اعلام کرد که از ۳۵ میلیون پناهنده در سراسر جهان، یک میلیون نفر در ایران حضور دارند. گفته می‌شود ایران دومین کشور دنیاست که بیشترین تعداد پناهندگان را در خود جای داده است. بیشترین پناهندگان به ایران، افغان یا عراقی هستند.

افغان 2

آمار پناهندگان افغان ثبت شده توسط دولت ایران، بیش از ۸۴۰ هزار نفر است، اما علاوه بر آن افغان‌های بسیاری در ایران هستند که به عنوان مهاجر برای کار آمده‌اند. از بیش از سه میلیون پناهنده مجاز و غیرمجاز افغان که در طی زمان در پی ناامن شدن کشورشان به ایران پناه آوردند، همچنان تعداد زیادی در ایران زندگی می‌کنند و از آمار آنها کاسته نشده است.

در حالی که کارشناسان، مهاجرت و پناهندگی را پدیده‌هایی ناشی از جهانی شدن و گسترش ارتباطات تعریف می‌کنند، وضعیت مهاجران افعان در ایران، با استانداردهای بین‌المللی تطابق ندارد.

صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، در مراسمی به مناسبت روز جهانی پناهنده در خانه علوم انسانی، به بررسی وضعیت فرهنگی و اجتماعی افغانستانی‌های ساکن در ایران پرداخت.

صادق زیباکلام: «مهاجران یا پناهندگان افغانستانی از حقوق چندانی در ایران برخوردار نیستند چرا که اگر آنها حتی ۲۰ سال هم در این کشور زندگی کنند ممکن است سال بعد آنها را گرفته، در مرز پیاده کرده و مجبورشان کنند که به افغانستان بازگردند.»

به گزارش ایسنا، زیباکلام در صحبت‌هایش با اشاره به اینکه در برخی موارد ایرانی‌ها با آنها رفتار خوبی نداشته‌اند، گفته است: «از منظر عرف و حقوق بین‌المللی برخی برخوردها با افغانستانی‌ها غیرقابل قبول و غیرموجه بوده است. در کشور ما مسئولان در قبال برخی برخوردهای نامناسب که با مهاجران افغان در ایران می‌شود پاسخگو نیستند و این در حالی است که می‌بینیم امروزه سایر کشورها به ویژه کشورهای اروپایی برای مهاجران شرایط بهتری قائل هستند. برای مثال وقتی که پناهندگی فردی در این کشورها پذیرفته می‌شود دیگر به او به چشم یک شهروند نگاه می‌کنند. ولی متاسفانه در رابطه با مهاجران افغانستانی در ایران شاهد چنین روندی نیستیم.»

او در بخش دیگری از سخنانش به مشکلات حقوقی و قانونی مهاجران افغان در ایران اشاره کرده است: «مهاجران یا پناهندگان افغانستانی از حقوق چندانی در ایران برخوردار نیستند چرا که اگر آنها حتی ۲۰ سال هم در این کشور زندگی کنند ممکن است سال بعد آنها را گرفته، در مرز پیاده کرده و مجبورشان کنند که به افغانستان بازگردند. از سوی دیگر اگر آنها با یک ایرانی ازدواج کنند فرزندان‌شان توسط دولت به رسمیت شناخته نخواهند شد. این در حالی است که در کشورهای اروپایی پس از گذشت دو یا سه سال از حضور پناهجویان در صورتی که از سوی دولت پذیرفته شوند، می‌توانند به زندگی عادی خود در جامعه ادامه داده و حتی با گذشت زمان می‌توانند در انتخابات شرکت کرده و حتی برای خود و خانواده‌هایشان پاسپورت همان کشور را بگیرند.»

 وضعیت نامناسب پناهندگان در ایران

با وجود آمار بالای پناهندگان افغان در ایران، موارد نقض حقوق پناهندگان افغان فراوان است.

سال گذشته، سازمان دیدبان‏ حقوق بشر گزارشی منتشر کرد که بر اساس آن سیاست‌های ‏‏‏دولت ایران نسبت به پناهندگان و مهاجران افغان، تعهدات قانونی این کشور برای محافظت از این گروه آسیب‌پذیر در مقابل آزار و اذیت را نقض می‏‌کند.

کودکان افغان

بسیاری از افغان‌ها‏‏ی فاقد اقامت قانونی، با موانعی برای ثبت نام فرزندان خود در مدارس مواجه‌اند که نقض حقوق بین‌الملل ‏‏‏است

بر اساس این گزارش، ایران هزاران افغان را شتابزده از کشور اخراج می‏‌کند، بدون اینکه به ایشان فرصت دهد حق خود برای حضور در ایران را اثبات کنند یا درخواست پناهجویی دهند.

این گزارش ۱۲۴ صفحه‏‌ای، ‏‏‏با عنوان «مهمانان ناخوانده: نقض حقوق پناهندگان و مهاجرین افغان توسط ایران»، به طور مستند نشان داده که چگونه سیستم ایران منجر به روند بازداشت و اخراج می‏‌‏شود.

مقامات رسمی ایران در سال‏‌های ‏‏‏اخیر، با وجود بدتر شدن شرایط در افغانستان، راه‏‌های ‏‏‏قانونی برای درخواست پناهندگی یا انواع دیگر مهاجرت به ایران را برای افغان‏ ها محدود کرده‏‌اند‏‏‏. این سیاست‏‌ها حقوق و امنیت حدود یک میلیون افغان که ایران آنها را به عنوان پناهنده می‌شناسد و صدها هزار تن دیگر را نقض می‌کند که از جنگ و ناامنی‌های ‏‏‏افغانستان گریخته‌اند‏‏‏. همچنین تعدادی از تعهدات ایران نسبت به کنوانسیون پناهندگان ۱۹۵۱ را نیز نقض می‏‌کند.

سازمان دیدبان‏ حقوق بشر موارد خشونت از جمله ضرب و شتم، حبس در شرایط غیر بهداشتی و غیر انسانی، اجبار به پرداخت پول برای انتقال و اسکان در اردوگاه‌های ‏‏‏مرزی، کار اجباری، و جداسازی اجباری اعضای خانواده‌ها ‏‏‏از یکدیگر را مستند ساخته است. سازمان دیدبان‏ حقوق بشر به ویژه از آزار و اذیت کودکان مهاجر بدون سرپرست – که بدون والدین یا هرگونه سرپرست دیگر سفر می‌کنند، و تعداد قابل توجهی از کارگران مهاجر و اخراج‌شوندگان افغان را تشکیل می‌دهند – توسط نیروهای امنیتی نگران است.

سازمان دیدبان‏ حقوق بشر همچنین مشکلات در نحوه رفتار ایران نسبت به پناهندگان ثبت‌شده افغان را هم مستند ساخته است. بر این اساس، ایران مراحل پیچیده و دشواری برای افغان‌ها دارد. این مراحل شامل ثبت نام‌های ‏‏‏مجدد و مکرر نزد سازمان‌های ‏‏‏دولتی مربوطه است، بدون آنکه کمکی در اختیار افراد کم سوادی که قادر به درک این مراحل پیچیده اداری نیستند گذاشته شود. همچنین آنها باید هزینه‌های ‏‏‏هنگفتی بپردازند که پناهندگان مستمند بضاعت پرداخت آن را ندارند.

رفتارهای ضدخارجی، رسمی و غیر رسمی

گفته می‌شود که مقام‌های ‏‏‏ایرانی ‏‏‏افغان‌ها ‏‏‏را برای خروج از ایران تحت فشار قرار می‏‌دهند.

هادی خانیکی: «متاسفانه پس از خروج حکومت طالبان از افغانستان فشار زیادی از سوی ایران به افغانستانی‌ها وارد شد که خاک این کشور را ترک کرده و به افغانستان بازگردند چرا که گمان می‌شد با خروج طالبان از افغانستان تمام چالش‌های پیش روی مردم این کشور حل شده است.»

بر این اساس، دولت ایران در ژوئن ۲۰۱۲، ثبت نام در طرحی به نام «طرح ساماندهی اتباع خارجی» را اجرا کرد. این طرح به برخی از افغان‌های ‏‏‏فاقد اقامت قانونی اجازه می‏‌‏داد وضعیت خود را به طور موقت قانونی و ویزایی با مدت زمانی محدود دریافت کنند.

در ماه نوامبر ۲۰۱۲، هیأت وزیران ایران با صدور مصوبه‌ای به دولت اجازه داد تا پایان سال ۲۰۱۵، ۶/۱ میلیون خارجی را «که به طور غیر قانونی در ایران سکونت دارند»، از کشور اخراج کند. این مصوبه به وزارت کشور همچنین دستور می‏‌دهد بازگشت داوطلبانه ۲۰۰ هزار افغان دیگر را که قانوناً پناهنده محسوب می‌شوند، تسهیل کند و نیز جواز پناهندگی ۷۰۰ هزار افغان دیگر را هم باطل کند.

مقام‌های ‏‏‏ایرانی به  ۳۰۰هزار افغان ساکن ایران که طبق «طرح ساماندهی اتباع خارجی» دارای ویزا و اجازه کار موقت بودند دستور دادند پس از انقضای ویزا در سپتامبر ۲۰۱۳ که امکان تمدید آن هم وجود نداشت، کشور را ترک کنند.

در حالی که دولت ایران فشار بر افغان‌ها را به تدریج تشدید می‏‏‌دهد تا کشور را ترک کنند، اوضاع وخیم اقتصادی و امنیتی افغانستان خطر را برای آنها افزایش می‌دهد.

محدودیت‌های ‏‏‏قانونی و موانع دیوان‌سالاری در ایران امکان ارائه درخواست پناهندگی یا ثبت نام برای دریافت اَشکال دیگر محافظت‌ها را که در حقوق بین‌الملل تعیین شده، عملاً برای افغان‌هایی که تازه وارد ایران می‌شوند، غیر‌ممکن می‌کند. طبق یافته‌های ‏‏‏سازمان دیدبان‏ حقوق بشر، خط مشی‌های ‏‏‏ایران امکان اعتراض قانونی نسبت به اخراج از کشور را برای صدها هزار افغان ساکن ایران که ممکن است با بازگشت به افغانستان در معرض آزار و اذیت یا آسیب جدی قرار داشته باشند، از آنها سلب کرده است.

در همین زمینه، هادی خانیکی، استاد علوم ارتباطات در مراسم روز پناهنده در ایران گفته است: «متاسفانه پس از خروج حکومت طالبان از افغانستان فشار زیادی از سوی ایران به افغانستانی‌ها وارد شد که خاک این کشور را ترک کرده و به افغانستان بازگردند، چرا که گمان می‌شد با خروج طالبان از افغانستان تمام چالش‌های پیش روی مردم این کشور حل شده ولی این تصور درست نبود و در واقع ایران در این زمینه شتابزده عمل کرد.»

دولت ایران همچنین مناطق وسیعی از ایران را برای سفر و اسکان افراد غیر‌ایرانی، «مناطق ممنوعه» قرار داده است.

سیاست‌های ‏‏‏دولت ایران نسبت به مهاجران افغان، انواع دیگری از آزار و اذیت و تبعیض را هم در خود دارد. اگرچه تلاش‌هایی برای آموزش کودکان افغان انجام می‌شود‏‏، اما بسیاری از افغان‌ها ‏‏‏که غیر مجاز هستند با موانع اداری برای ثبت نام فرزندان خود در مدارس مواجه‌اند که نقض حقوق بین‌الملل ‏‏‏است.

در قانون ایران افغان‌هایی که دارای اجازه کار به عنوان پناهنده هستند، بدون توجه به میزان تحصیلات و مهارت‏، به انجام مشاغل معدودی محدود می‌شوند که شامل کارهای خطرناک و با دستمزد کم است. همچنین افغان‌ها ‏‏‏از بسیاری حقوق شهروندی محرومند و ازدواج با آنها ممنوع است.

مردان افغان که با زنان ایرانی ازدواج می‌کنند، نمی‌توانند درخواست تابعیت ایرانی کنند و فرزندان حاصل از اینگونه ازدواج‌ها ‏‏‏با موانع جدی برای کسب تابعیت روبه‌رو هستند.

رفتارهای ضد خارجی در ایران تنها جنبه رسمی ندارند. گروهی از مردم ایران هم از حضور افغان‌ها در ایران ناراضی هستند و این اعتراض را با اعمال خشونت نسبت به پناهندگان نشان می‌دهند، اما دولت ایران برای محافظت از افغان‌ها ‏‏‏در برابر خشونت‌های ‏‏‏فیزیکی ناشی از برانگیخته شدن احساسات ضد خارجی در ایران، و نیز مجازات مرتکبان اینگونه اعمال، گام‌های کافی برنمی‌دارد و مرتب اخباری از نحوه برخورد مردم بومی با مهاجران و پناهندگان افغان منتشر می‌شود.

Share