Share

جمهوری اسلامی در پس تفاهم لوزان چه به‌دست آورده و چه از دست داده است؟ آن‌گونه که مخالفان داخلی و خارجی توافق ایران و غرب می‌گویند؛ ایران از این توافق زیان دیده‌ است؟ یا آن‌گونه که مقام‌های دولتی و موافقان توافق معتقدند؛ ایران برنده نزاع هسته‌ای است و توانسته بهترین راه‌ برون ‌رفت از وضعیت پیچیده یک دهه گذشته خود را بیاید؟

atom programm

تخمین زده می‌شود برنامه هسته‌ای ایران بالغ بر ۲۰۰۰ میلیارد دلار هزینه مستقیم و غیرمستقیم به این کشور تحمیل کرد

سنجش آنچه که جمهوری اسلامی از دست داده و آنچه که به‌دست آورده به لحاظ ریاضی و عدد و رقم امکان‌پذیر نیست. چرا که نه امکان دسترسی به بودجه واقعی برنامه‌های اتمی ایران وجود دارد و نه می‌توان فرصت‌های اقتصادی که پس از لغو تحریم‌ها برای اقتصاد ایران فراهم خواهد شد را برآورد کرد. آنچه که در یک نگاه کلی پیداست؛ ایران از مخمصه‌ای بزرگ که اقتصادش را به گفته محسن رنانی اصفهانی نویسنده کتاب «اقتصاد سیاسی مناقشه اتمی ایران: درآمدی بر عبور تمدنها»، در آستانه سقوط به سیاهچال قرار داده بود، نجات پیدا کرده است.

چاه ویل هسته‌ای

اگرچه آمار دقیقی از میزان هزینه‌ای که جمهوری اسلامی ایران برای دست‌یابی به فناوری هسته‌ای پرداخته است وجود ندارد، اما محمد سعیدی معاون پیشین سازمان انرژی اتمی، اسفندماه سال گذشته هزینه برنامه هسته‌ای ایران را کمتر از دو میلیارد دلار اعلام کرده و گفته بود که با فعالیت دو ساله نیروگاه‌‌ بوشهر این هزینه جبران خواهد شد.

این در حالی است که نهادهای مستقل، هزینه تمام شده نیروگاه اتمی بوشهر را به تنهایی ۱۱ میلیارد دلار برآورد کرده‌اند.

سازمان‌ها و کارشناسان مستقل ناظر بر فعالیت هسته‌ای ایران، هزینه تحمیل شده به ایران را ۶۰۰ تا ۷۰۰ میلیارد دلار برآورد کرده‌اند. مهران مصطفوی، استاد فیزیک در فرانسه پیش از این به رادیو زمانه گفته بود: «برنامه هسته‌ای بالغ بر ۲۰۰۰ میلیارد دلار هزینه مستقیم و غیرمستقیم به ایران تحمیل کرده است.»

ناصر نوبری، سفیر سابق ایران در شوروی اردیبهشت‌ماه سال گذشته در همایشی که جامعه اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران برگزار کرد، گفت: « بیماری اصلی اینجاست که اگر میلیاردها دلار بودجه برای برنامه هسته‌ای در سال‌های گذشته هزینه شده، چرا مجالس گذشته نظارت نکردند، این خود یک گناه بزرگ است.» این در حالی است که در سال ۸۹ مجلس هشتم اعلام کرد که دلایل تأخیر در راه‌اندازی نیروگاه بوشهر را بررسی خواهد کرد. اما فروردین ماه سال ۹۰، حمیدرضا کاتوزیان تشکیل کمیته تحقیق و تفحص از نیروگاه بوشهر را غیرعملی دانست و گفت: «یک کمیته ویژه برای این کار تشکیل می‌شود.»

boshar

نیروگاه بوشهر، تاکنون ۱۱ میلیارد دلار هزینه داشته

 

محمدحسن غفوری‌فرد رئیس این کمیته اردیبهشت‌ماه همان سال، ساخت یک نیروگاه جدید را مقرون به صرفه‌تر از هزینه راه‌اندازی نیروگاه بوشهر دانست. زهره طیب‌زاده هم در همین رابطه، گفت: « سوخت نیروگاه بوشهر تا ۱۰ سال آینده توسط کشور روسیه تأمین می‌شود و با توجه به امکانات مالی کشور و زمان‌بر بودن ساخت نیروگاه جدید طی سال‌های آتی، اساساً نیروگاهی وجود ندارد که به تولید سوخت نیاز داشته باشد. بنابراین داشتن مجوز تولید صنعتی زیر ۵ درصد موجود هم به دلیل عدم نیاز بلااستفاده می‎ماند.»

عسگر جلالیان، عضو کمیته ویژه مجلس برای بررسی وضعیت نیروگاه بوشهر نیز اعلام کرد که ایران بهای سنگینی برای این نیروگاه بوشهر پرداخته و در واقع سه برابر هزینه یک نیروگاه اتمی برای آن هزینه کرده است.

احمد شیرزاد نماینده مردم اصفهان در مجلس ششم هم پیشتر گفته بود که تلاش نمایندگان برای تحقیق و اطلاع یافتن از برنامه‌های هسته‌ای به نتیجه نرسیده و تنها امکان دسترسی به یک گزارش ساده برای‌شان میسر شده است.

احمد شیرزاد، آذرماه سال گذشته در جمع دانشجویان دانشگاه تهران گفت: « از چاه هسته‌ای آبی برای ایران در‌نمی‌آید، از سال ۸۲ دریغ از یک لیوان آب.» او که پیشتر و در مجلس ششم با انتقاد از برنامه‌های هسته‌ای جمهوری اسلامی، خواستار تعلیق همه برنامه‌ها برای دست‌یابی به انرژی هسته‌ای شده بود، این بار هم هزینه تمام شده دست‌یابی به انرژی هسته‌ای برای ایران را ده برابر میانگین جهانی آن دانست و گفت: « داشتن فناوری هسته‌ای برای کشور ما هزینه تحریم‌ها را داشته است و اکنون باید به غرب بگوییم اگر ایران از خطوط قرمز آنها – مسئله هسته‌ای– عقب‌نشینی کند، چه چیزی به ما می‌دهند.»

۱۰۰ میلیارد دلار؛ هزینه تحمیلی تحریم

ایران از ۱۲ سال پیش که برنامه غنی‌سازی اورانیوم و پیشبرد برنامه هسته‌ای را از سرگرفت، هزینه‌های فراوانی پرداخت کرده است. اگر چه بخشی از این هزینه‌ها در قانون بودجه سالانه ایران ذکر شده، اما بخش زیادی از آن محرمانه و البته بخش دیگری هم غیرمستقیم و ناشی از تحریم‌های مرتبط با پیشبرد برنامه هسته‌ای بوده است.

تنها از سال ۲۰۱۲ و پس از تشدید تحریم‌های نفتی و بانکی، ایران حداقل نیمی از درآمد نفتی خود را از دست داده. ارزش برابری ریال حداقل به نصف کاهش یافته و میزان سرمایه‌گذاری در حوزه نفت و گاز ایران به کمترین میزان ممکن – حتی در مقایسه با دوران جنگ ایران و عراق- رسیده است. اگرچه نمی‌توان تحریم‌ها را تنها عامل این وضعیت دانست، اما نقش پررنگ و تأثیرگذار تحریم‌ها را نمی‌توان انکار کرد.

بر اساس گزارش دو مؤسسه آمریکایی، ایران به خاطر تحریم‌های مرتبط با برنامه هسته‌ای‌اش بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار زیان دیده است. مؤسسه «کارنگی برای صلح بین‌المللی» و «انجمن دانشمندان آمریکا» این هزینه را تنها مربوط به زیان‌هایی که ایران به خاطر عدم سرمایه‌گذاری شرکت‌های خارجی و هم‌چنین تحریم صادرات نفت متحمل شده است، دانسته‌اند.

این‌در حالی است که بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، در دوره تشدید تحریم‌های اقتصادی ۶۰ درصد صنعت ایران با ظرفیت حداکثر سی درصد فعالیت کرده است. همچنین به گفته وزیر صنعت، معدن و تجارت، حداقل ۲۲۰۰ واحد تولیدی و صنعتی از کار افتاده‌اند. علاوه براین در آخرین سال فعالیت دولت پیشین، حداقل ۷۲ هزار پروژه صنعتی و عمرانی به دلیل عدم تأمین اعتبار و کسری بودجه ناتمام مانده است. اقتصاد ایران در این دوره با رشد منفی روبرو شده و ایران به ناچار به مبادله نفت با کالا روی آورده است.

هزینه نیروگاه اتمی بوشهر و هزینه ناشی از تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران، تنها بخش نمایان هزینه‌ای است که جمهوری اسلامی برای برنامه اتمی به اقتصاد ایران تحمیل کرده است.

دُر غلتانی که گلوگیر شد

علی لاریجانی چند سال قبل و در مقام دبیر شورای عالی امنیت ملی، در اعتراض به داده و ستاده‌های دولت خاتمی در گفت‌وگوهای هسته‌ای، گفته بود: « دُر غلتان دادیم و آب‌نبات گرفتیم.»

حال اما لاریجانی در مقام رئیس مجلس، از تیم مذاکره کننده هسته‌ای دفاع می‌کند و می‌گوید: « بیانیه لوزان نشانه خوبی برای حل مسئله هسته‌ای ایران است و ما از تیم مذاکره کننده حمایت می‌کنیم». لاریجانی، یک روز پس از آن‌که نمایندگان مجلس ظریف را برای توضیحات بیشتر به مجلس فراخواندند، در دیدار با کارکنان مجلس گفته است که در مذاکرات هسته‌ای و تفاهم لوزان همه خطوط قرمز نظام رعایت شده و هر توافقی که صورت گرفته با نظر رهبری بوده است.

تغییر موضع لاریجانی شاهد مثالی خوبی است برای داده‌ها و ستانده‌های ایران در پرونده هسته‌ای و هزینه‌ای که جمهوری اسلامی برای دست‌یابی به رویای روئین‌تن شدن، بر جامعه و شهروندان تحمیل کرد. علاوه بر لاریجانی، سپاه پاسداران هم از «زحمات و پیگیری‌های تیم مذاکره کننده» قدردانی کرده، تا نمایان‌تر شود که تفاهم لوزان همان‌گونه که پیش از این عراقچی گفته بود، با نظر مساعد عالی‌ترین مقام نظام صورت گرفته است.

Rohani-Larijani2

علی لاریجانی که اکنون از موافقان بیانیه لوزان است درباره بیانیه ۱۲ سال پیش «سعدآباد» گفته بود: « دُر غلتان دادیم و آب‌نبات گرفتیم»

ایران ۱۲ سال پس از برهم زدن بیانیه سعدآباد و تلاش برای دست‌یابی به انرژی هسته‌ای به خانه اول بازگشته است. حسن روحانی که عملکردش در مذاکرات پیش از دولت احمدی‌نژاد با انتقادهای تندی روبرو بود، حالا سکاندار دولتی است که از سر اضطرار و برای بازسازی اقتصادی، به تعطیلی فردو، کاهش سطح غنی‌سازی، باز تعریف نیروگاه آب سنگین اراک و کاهش سانتریفیوژهای ایران تن داده است.

اگرچه این تفاهم‌نامه علاوه بر مخالفان خارجی و بین‌المللی در داخل ساختار ایران هم همچنان مخالفانی دارد، اما اگر ایران ۱۲ سال پیش همین راه را می‌رفت و همه هزینه اصلی و جانبی برنامه هسته‌ای را به اقتصاد نحیف و نفتی تزریق می‌کرد، چه اتفاقی رخ داده بود؟ با همین ۱۰۰ میلیارد دلار چند فرصت شغلی در ایران ایجاد می‌شد و چند پروژه ناتمام به بهره‌برداری می‌رسید؟ ۱۰۰ میلیارد دلار معادل چند سال بودجه عمرانی ایران است؟

به گفته علی ربیعی، وزیر کار، تعاون و رفاه اجتماعی هزینه ایجاد یک شغل جدید ۲۰ میلیون تا ۷۰ میلیون تومان است. اگر قیمت هر دلار را سه هزار تومان در نظر بگیریم، هزینه ۱۰۰ میلیارد دلاری ناشی از تحریم‌ها می‌توانست اعتبار لازم برای شش میلیون فرصت شغلی را تأمین کند. این در حالی است که به گفته معاون توسعه اشتغال وزارت کار، دولت در قانون بودجه سال گذشته هیچ اعتباری به اشتغال‌زایی اختصاص نداده است. به گفته حسین طایی، از سال ۸۸ به بعد اعتبار اشتغال‌زایی از ردیف‌های بودجه سالانه حذف شده است.

همچنین به گفته رئیس کمیسیون صنایع و معادن مجلس، دولت برای تکمیل ۷۲ هزار پروژه صنعتی نیمه تمام به ۶۰ هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد و مجموع اعتبار عمرانی بودجه سالانه ایران به ۲۰ میلیارد دلار هم نمی‌رسد. اگر این روایت را مبنا قرار دهیم با همین ۱۰۰ میلیارد دلار، چند پروژه ناتمام به بهره‌برداری می‌رسید؟

مجموع اعتبار دولت برای مناطق محروم در سال گذشته چهار هزار میلیارد تومان بوده است که به گفته نماینده ایلام، بخش زیادی از آن وابسته به فاینانس خارجی بوده و محقق نشده است. حال محاسبه کنید که ۱۰۰ میلیارد دلار چند برابر بودجه تأمین اعتبار نشده مناطق محروم ایران است.

Share