Share

یکی از بارز‌ترین تفاوت‌های کنفرانس امنیتی مونیخ امسال با دوره‌های اخیر، نوع تعامل مقامات دولتی ایران و آمریکا بود.

در سالیان گذشته دیدار‌های جواد ظریف و جان کری، وزیران خارجه ایران و آمریکا، فرصتی نه چندان پر دامنه برای تنش زدایی در بخشی از ابعاد رویارویی دو کشور بود. این گفت‌وگو‌ها بستری فراهم می‌ساخت تا از تشدید درگیری‌ها کاسته شده و امید‌هایی برای مدیریت اختلافات پدید آید. البته تعارضات ساختاری و تضاد‌های راهبردی اجازه عادی سازی روابط را نداد. اما امسال گفت‌وگو نکردنِ وزیرانِ خارجه ایران و آمریکا بازتاب دهنده تیره‌تر شدن مناسبات، بازگشت به فضای قبل از برجام و شدت گرفتن رویارویی است. هم رکس تیلرسون و هم جواد ظریف پیش از حضور در مونیخ اعلام کردند برنامه‌ای برای دیدار با یکدیگر ندارند. فضای کنفرانس نیز متأثر از سخنان مقامات آمریکایی علیه جمهوری اسلامی ایران و ضرورت مهار آن بود. ظریف در اظهاراتی دیپلماتیک به این سخنان واکنش نشان داد و مدعی شد تهران خواهان ثبات و گفت‌وگو با کشور‌های منطقه بوده و در عین حال آمادگی برای مواجهه با تهدید‌ها را دارد.

خطوط کلی سیاست دولت جدید آمریکا در برابر ایران

اگرچه هنوز سیاست دولت جدید آمریکا در خصوص مواجهه با جمهوری اسلامی به صورت کامل آشکار نشده و ترامپ در دومین مصاحبه مطبوعاتی اعلام کرد که این سیاست را به دلیل ممانعت از بهره برداری مقامات تهران علنی نمی‌سازد، اما با بررسی برخی از موضع گیری‌های کاخ سفید، معاون اول، مشاور امنیت ملی، وزیر دفاع و دیگر عوامل دولت ترامپ می‌توان چارچوب کلی سیاست‌های جدید واشنگتن را ترسیم نمود.

تقریبا با قطعیت می‌توان گفت دولت جدید سیاست مهار و عقب راندن جمهوری اسلامی به داخل مرز‌های خودش را در پیش گرفته و در این خصوص اراده جدی دارد. منتها معلوم نیست در عمل تا چه میزان در تحقق این سیاست به موفقیت دست پیدا کند.

نگاه ترامپ به تعامل با جمهوری اسلامی منفی است ودر این ارتباط اهمیتی به شکاف بین دولت و ملت ایران نمی‌دهد. همسویی با دولت اسرائیل، مهار سیاست تقابلی جمهوری اسلامی، بازدارندگی در برابر رشد نفوذ جمهوری اسلامی در خاور میانه، منافع درازمدت آمریکا و تقویت همکاری‌های راهبردی با محور عربستان سعودی مولفه‌های مختلفی هستند که بنای راهبرد جدید دولت آمریکا را می‌سازند.

باید توجه داشت که دولت ترامپ برخی از این محور‌ها را از دولت اوباما به ارث برده است. مهار بلند پروازی جمهوری اسلامی در خاور میانه مورد نظر دولت اوباما هم بود اما مصلحت‌اندیشانه انعطاف بیشتری به خرج می‌داد.

دولت جدید آمریکا در پی اقناع دولت روسیه برای فاصله گرفتن از ایران و پذیرش تضعیف موقعیت منطقه‌ای جمهوری اسلامی است. ازاینرو ظرفیت موثری برای میانجیگری پوتین برای جلوگیری از بالا گرفتن تنش بین ایران وآمریکا مشاهده نمی‌شود.

در عین حال اختلافات گسترده بین دولت‌های روسیه و آمریکا خوش‌بینی‌ها برای ترمیم روابط بحرانی واشنگتن و مسکو را زایل کرده است. در این شرایط بعید به نظر می‌رسد روسیه اقدام خاص و سیاست مشخص و روشنی را در پیش می‌گیرد و می‌کوشد به نحوی متوازن منافع منطقه‌ای و جهانی خود را پی گیرد. ازاین رو تداوم روابط خوب با جمهوری اسلامی و در عین حال حفظ فاصله برای چانه‌زنی و تعامل با دیگر بازیگران منطقه‌ای برای روسیه ضرورت دارد و دست یابی به این دو خواست متفاوت می‌تواند فراز و نشیب‌هایی را رقم زند.

در خصوص برجام: دولت ترامپ به سمت لغو آن نمی‌رود بلکه مسئله مورد توجه اصلاح بند‌هایی است که به سال‌های پایانی این توافق بر می‌گردد. دولت جدید آمریکا همسو با نتانیاهو در تلاش است تا محدودیت‌ها در خصوص برنامه هسته‌ای ایران تداوم پیدا کرده و محدود به ۱۵ سال نباشد. این مسئله مذاکراتی را بین شرکای اروپایی و آمریکا ایجاد می‌کند که فرجام آن مشخص نیست ولی در کوتاه مدت با می‌توان گفت برجام ادامه پیدا می‌کند اما میزان فایده‌مندی آن برای جمهوری اسلامی کاهش می‌یابد. البته صدور تحریم‌های جدید می‌تواند تداوم حیات برجام را به خطر بیاندازد اما با توجه به وضعیت اقتصادی نابسامان ایران و بحران‌های متعدد امکان اینکه جمهوری اسلامی ایران آغاز گر ابطال برجام شود، محل تردید است.

ابزار اصلی تنبیهی دولت جدید آمریکا افزایش ریسک مبادلات بالای تجاری، مالی و اقتصادی با ایران از سوی شرکت‌های غربی است. همچنین منزوی کردن ایران با افزایش فشار‌ها و شکل دهی به یک ائتلاف منطقه‌ای و جهانی.

صدور تحریم‌های جدید برای مهار برنامه موشکی دیگر سیاستی است که در این راستا مورد نظر است که بیشتر کنگره آمریکا نقش آفرینی در این خصوص را بر عهده دارد.

ناتوی عربی

اما بستر اصلی راهبرد مهار جمهوری اسلامی ایران را تلاش برای تقویت ناتوی عربی تشکیل می‌دهد. دولت امریکا با حمایت صریح از مواضع عربستان سعودی در برابر ایران می‌کوشد تا پیمانی نظامی- سیاسی و امنیتی بین کشور‌های عربستان سعودی، مصر، امارات متحده عربی، قطر، اردن و شاید کویت برای مهار جمهوری اسلامی ایران تشکیل شود. دولت‌های امریکا و اسرائیل بدون حضور رسمی در این ائتلاف به حمایت اطلاعاتی و راهبردی از آن می‌پردازند. دولت ترکیه در آخرین موضع‌گیری‌ها نسبت به شکل گیری و تقویت این ائتلاف علائم مثبتی ارسال کرده است.

امکان‌پذیری شکل‌گیری این ائتلاف و میزان توانایی آن خارج از حوصله این مطلب است. اما ذکر این نکته لازم است که اگر ناتوی عربی تشکیل شود، ممکن است در شرایطی پتانسیل ارتقاء جنگ‌های نیابتی  به نبرد مستقیم را داشته باشد. علی رغم پیام آشتی امیرکویت به نمایندگی از کشور‌های حوزه خلیج فارس و سفر روحانی به عمان و کویت، وزیر خارجه عربستان به گفت‌وگو با ایران روی خوش نشان نداده و آن را منوط به تغییر عملی سیاست‌های حکومت ایران در یمن وسوریه دانسته است. رویکرد جدید دستگاه نظامی و امنیتی آمریکا در سمت گیری بیشتر به سمت عربستان سعودی تا آنجا است که طرح‌هایی برای تحدید و کنترل مراوادت ایران و یمن در دستور کار قرار گرفته است.

اگرچه قبلا پیش‌بینی می‌شد که سیاست سهل گیرانه ترامپ در برابر بشار اسد زمینه نزدیکی دولت‌های ایران و امریکا در سوریه را فراهم سازد‌ اما اعلام تشکیل منطقه امن در سوریه از سوی ترامپ و شنیده‌هایی مبنی بر حضور ارتش آمریکا در قلمرو این کشور و همچنین رایزنی با روسیه در خصوص فشار برای خروج نیرو‌های سپاه و حزب الله لبنان وجه تقابلی سیاست آمریکا را در این حوزه تشدید می‌کند.

سخنان پنس در مونیخ نشانگر دور جدیدی از تحرکات دولت آمریکا برای محدود کردن حضور جمهوری اسلامی در عراق و کاهش حوزه نفوذ است.

مسئله واشنگتن حقوق بشر نیست

بنابراین به نظر می‌رسد ترامپ تقابلی همه جانبه با جمهوری اسلامی ایران را در نظر دارد. و نگاه او در درجه اول معطوف به خاور میانه و اسرائیل است. در دولت جدید آمریکا تغییر حکومت و یا رفتار داخلی آن و ایجاد حساسیت نسبت به مسائل حقوق بشری مورد اعتنا نیست. البته به احتمال زیاد گزارش‌های ادواری وزارت خارجه آمریکا در خصوص نقض موارد حقوق بشر منتشر شود اما دور از انتظار است که سیاست‌های خاصی در این خصوص مورد توجه قرار بگیرد.

روز‌های آینده نشان می‌دهد عمق و دامنه راهبرد مهار ایران، دولت ترامپ چه فرم نهایی را پیدا خواهد کرد و تا چه میزان می‌تواند در عمل پیاده شود و یا در مصاف با چالش‌ها دچار تغییر و تحول می‌شود.


از همین نویسنده

رکس تیلرسون و نامعلومی نگاه ترامپ به ایران

Share