Share

مبارزه زنان برای کسب حقوق برابر در جامعه پر تنش ایران، هر روز ادامه دارد و مدام تغییر شکل می‌دهد. این تحول را می‌توان گواه زنده بودن این جنبش اجتماعی دانست؛ تحولاتی که مدت‌هاست خود زنان منشا‌ آن شده‌اند و حتی مستقل از فعالان حقوق مدنی و فعالان حقوق زنان عمل می‌کنند. در میان شکل‌های مختلف مبارزات زنان برای حقوق برابر، مبارزه با حجاب اجباری در طول یک سال گذشته هم یکی از برجسته‌ترین شکل‌های مبارزه بوده و نه تنها در کوچه و خیابان ادامه یافته، که بحث‌ها و تحلیل‌های متفاوتی را برانگیخته است.

لیلا میرغفاری یکی از دختران خیابان انقلاب

به مناسبت ۸ مارس، روز جهانی زنان، زمانه چند پرسش را با گروه‌های مختلف فعالان حقوق زنان در میان گذاشته که به صورت پیوسته منتشر خواهند شد.

این مطلب نخستین بخش از این نظرسنجی است که آزاده دواچی، فعال حقوق زنان و نویسنده و اعطم بهرامی، فعال حقوق زنان و کارشناس محیط زیست در آن حضور دارند.

آزاده دواچی: شکل اعتراضات تغییر می‌کند، اما پایدار است

آزاده دواچی، نویسنده، شاعر، محقق و فعال حقوق زنان

 آیا مبارزه با حجاب اجباری را یک ضرورت در مبارزات برابری‌طلبانه زنان می‌دانید؟ 

بله قطعا به نظر من مساله حجاب اجباری یکی از ضرورت‌های مبارزات فمینیستی زنان در ایران است. متاسفانه در خیلی از موارد، اتفاقی که در حوزه حجاب اجباری و رفع ضرورت آن افتاده است، خارج کردن این مساله از اولویت‌های مبارزات زنان است. حجاب اجباری در سطح ممکن است تنها به پوشش مربوط شود، اما مساله حجاب اجباری به معنای عمیق‌تر یعنی کنترل بدن زنان. در طول ۴۰ سال حکومت جمهوری اسلامی، دولت و نهادهای سیاسی از طریق تحمیل حجاب اجباری، نه تنها تن زنان را کنترل کرده‌اند، بلکه حتی به بهانه حجاب اجباری، مساله حفظ اخلاقیات در جامعه را بر دوش زنان گذاشته‌اند. حجاب اجباری به صورت یک سیاست همه جانبه در تمامی قوانین اجرایی ایران هم نفوذ کرده است تا هر چه بیشتر به تحمیل ایدئولوژی اسلامی به تن زنان و کنترل آنان چه در جامعه چه در محیط خصوصی بپردازد.

من گمان نمی‌کنم اگر از این زاویه به حجاب اجباری نگاه کنیم، نتوانیم آن را از اولویت‌های مبارزات برابری‌طلبانه ندانیم.

 آیا به باور شما حجاب موضوعی سیاسی است؟

از همان ابتدای شکل‌گیری انقلاب اسلامی و تظاهرات زنان در اعتراض به حجاب اجباری، این مساله به یک امر سیاسی تبدیل شد. اگر در طول دوره‌های مختلف به سیاست‌های متفاوت جمهوری اسلامی در خصوص حجاب نگاه کنیم، می‌بینیم که این سیاست‌ها فراز و فرودهای بسیاری داشته است. برای نمونه، می‌توان به سخت‌گیری نکردن در خصوص حجاب زنان در زمان انتخابات اشاره کرد، یا مثلا در راهپیمایی‌های دولتی که هیچ محدودیت حجاب وجود ندارد و حتی تصاویر زنانی که از لحاظ حجاب مورد پذیرش حکومت نیستند، پخش می‌‌شود. حاکمیت ایران، از سوی دیگر با تحمیل حجاب اجباری به افراد غیر ایرانی از جمله وزرای خارجه و سفرای زن کشورهای دیگر، ایدئولوژی اسلامی خود را به زنان تحمیل می‌کند. در این سیاست، هدف ارتقای شعارهای سیاسی و ایدئولوژیکی و ایستادگی در برابر غرب است. حکومت ایران همچنین برای ایستادگی در برابر غرب از ایدئولوژی زن مسلمان و تفاوت آن با زن غربی استفاده می‌کند. به این معنی که زن ایرانی- مسلمان با پذیرش حجاب اجباری، سیاست‌های غرب ستیزی جمهوری اسلامی را هم ارتقا می‌دهد. بنابراین دولت ایران همیشه از حجاب اجباری، استفاده سیاسی وابزاری داشته است.

 آیا شیوه مبارزه مدنی دختران خیابان انقلاب را رادیکال و تمام شده ارزیابی می‌کنید؟

مبارزات دختران انقلاب، بر آیند ۴۰ سال تحمیل حجاب اجباری و جهش نسل جوان تر در رد این تحمیل بوده است. پیش‌تر اعتراضات مدنی محدود به فعالان مدنی و سیاسی می‌شد، اما اکنون الگوهای مبارزه در کشور تغییر کرده است.‌ هر شهروند به مدد فضاهای مجازی و رسانه‌ای می‌تواند تبدیل به یک فعال شود. دختران انقلاب که نتیجه چند سال فعالیت رسانه‌های چون کمپین آزادی های یواشکی و چهارشنبه‌های سفید بود، یک حرکت خودجوش اعتراضی از طریق فضای مجازی در محیط واقعی جامعه بود. این حرکت به نظر من رادیکال نبود و تمام هم نشده است. بلکه شکل آن مدام در حال تغییر است. این مساله را می توان از ویدئوهای منتشر شده در صفحه مسیح علی نژاد دید که شکل اعتراضات تغییر می‌کند، اما پایدار است.

اعظم بهرامی: شیوه اعتراضى دختران خیابان انقلاب دچار آسیب شد

فعال حقوق زنان و کارشناس محیط زیست

 آیا مبارزه با حجاب اجباری را یک ضرورت در مبارزات برابری‌طلبانه زنان می‌دانید؟ 

من فکر می‌کنم این موضوع زمانى دقیق‌تر قابل بررسى است که مفهوم برابرى جنسیتى را بدانیم و در نظر داشته باشیم. حتى پیش از آن، حقوق مدنى شهروند به عنوان یک انسان مستقل از جنسیتش را بدانیم و در نظر داشته باشیم. حوزه دیگرى که بر این پرسش تاثیر خواهد داشت این است که خود مفهوم و دامنه در برگیرنده حجاب از منظر یک حکومت مذهبى چیست. با این سه تعریف و شناخت، بهتر و دقیق‌تر می‌توان به این موضوع پاسخ داد. اجبار در انتخاب پوشش و مجموعه اى از رفتارها و الگوهاى تعریف شده تحت نام حجاب در واقع به معنى تعیین چگونگى زیست اجتماعى است. اینکه چطور راه برویم، چطور بخندیم، چطور نگاه کنیم، چطور حرف بزنیم و ساده آنکه چطور نمایش بیرونى و ظاهرى‌مان را ارائه کنیم.

همین‌طور به معناى هویت زدایى است. اجبار در رعایت چهارچوب‌هایى که البته با تفاوتى معنادار بیشتر شامل زنان است تا مردان. به این ترتیب من آزادى در انتخاب چگونه ظاهر شدن در فضاهاى مختلف عمومى را حق قطعى همه شهروندان، مستقل از جنسیتشان می‌دانم. با این نگاه، تلاش براى تبدیل کردن آن به حق قانونى و مدنى هر شهروند را جزء مهمى از تلاش براى برابرى می‌شمارم.

 آیا به باور شما حجاب موضوعی سیاسی است؟

در آخرین روزهای سال ۱۳۸۷ وزارت کشور یک ستاد را فعال کرد به نام ستاد صیانت از حریم امنیت عمومی و حقوق شهروندان. این ستاد به شکل بسیار متناقض با نامش در ابتدای امر تاسیس تنها دو وظیفه به عهده داشت. صیانت ازحقوق شهروندی و ترویج و گسترش فرهنگ حجاب و عفاف!

با همین مصوبه تعیین شد که به کلیه دستگاه‌ها (روشن نیست چه دستگاه‌ها و وزارتخانه و سازمان‌هایی)  مبلغ ۳.۵ میلیارد تومان در مرحله اول پرداخت شود ( در قانون روشن نیست مراحل بعدی چطور تصمیم گیری خواهند شد) برای اجرای برنامه‌های ترویج حجاب. از اعضای این ستاد می‌توان به مسئول و مدیر حراست، مسئول بسیج، مسئول ستاد احیای امر به معروف کل کشور اشاره کرد. به کاملا قانونى شده حقى شهروندى به نقیض خود بدل شده است. سلب حق و آزادى که خود تبدیل به جزئی از فعالیت‌هاى دستگاه متولى صیانت از حقوق مدنى تبدیل شده است.

پرونده زمانه به مناسبت ۸ مارس: ۸ مارس: بر سکوی مبارزه ایستاده‌ایم

 حجاب براى سیستم حکومتى با متر و معیارهاى جمهورى اسلامى به گمان من قطعا یک موضوع سیاسى است. اگر براى اجرایى کردن سیستماتیک تک تک جزییات این شیوه از رفتار و پوشش قانون وضع می‌شود، اگر براى برقرارى آن قانون نهاد و سازمان و ارگان وجود دارد و سالانه میلیون‌ها تومان سرمایه گذارى می‌شود، اگر براى اطمینان از برجایى آن دستگاه قضایى همکارى می‌کند، پس قطعا یک امر سیاسى محسوب می‌شود. از طرف دیگر حجاب اجبارى در ایران یک پرچم است. یک معرفى جهانى از وضعیتى انحصارى در ایران است. شبیه یک برند ملى و به این ترتیب دغدغه هر سه قوه است که با هر قیمتى و امروز می‌توانیم بگوییم با هر شکل و ظاهرى باقى بماند.

با این وصف موضوع حجاب را نمی‌توان تنها به یک تصمیم شخصی مرتبط با سلیقه شخصی یا در پیوند با مذهب خاص تقلیل داد. برای عده‌ای، ازقانونگذار تا مجری و قوه قضاییه مقوله حجاب و عفاف نه تنها ساز و کاری برای محدود و محصور کردن که منبعی برای تامین در آمد و اعتبار مالی‌ست. این مقوله پاشنه آشیل فرهنگ و درآمدزایی برای صف بلندی از سازمان‌ها و بنیادها و ادارات و نهادهاست که در عمل منفعتی بر رشد و تغییر و بهبود فرهنگ و علم و هنر و اقتصاد این سرزمین ندارند. اما سال‌هاست بر طبل تبلیغات‌شان می‌کوبند و خود را با رسانه و انتخاب مخاطب به روز رسانی می‌کنند. به‌گمان من امروز موضوع عفاف و حجاب یک کلید واژه است برای حذف زنان به بهانه پوشش، درخواست بودجه به بهانه ترویج فرهنگ دینی، ایجاد تشکل‌های شبکه‌ای بی‌خاصیت به بهانه کاووش و تحقیق در حوزه مدسازی و غرب ستیزی بدون کوچک‌ترین تولید محتوی و کوچکترین فایده‌ای برای شهروندان ایران.

 آیا شیوه مبارزه مدنی دختران خیابان انقلاب را رادیکال و تمام شده ارزیابی می‌کنید؟

به نظرم شیوه اعتراضى دختران خیابان انقلاب دچار آسیب شد. به خاطر نبود سازمان‌بندى فعالین زنان در داخل ایران و تقلیل پیدا کردن به یک شیوه اعتراضى به جاى یک کنش اعتراضى توسط برخى گروه‌هاى خارج ایران، در آغاز راه از پا افتاد.

اما اهمیت آن به نظرم در این بود، زنانى که در این اعتراض حضور داشتند آگاه بودند. از عواقب احتمالى اعتراض خود و از  آنچه دیگر نمی‌خواستند. طبیعتا چطور زنى می‌تواند در ایران باشد و به هر دلیل شخصى معتقد به حفظ حجاب نباشد و این اجبار و سختى و محدودیت‌هایش را نشناسد؟ این شیوه اعتراض آنها مدنى و حتما قابل تامل است. روشن است که جامعه ایران یک جامعه همگن و یکنواخت نیست و نمی‌شود گفت بر سر چوب کردن حجاب براى چند درصد جامعه یک اعتراض رادیکال به حساب می‌آید. اما به نظرم می‌توانست پتانسیل بالایى براى اعتراض به یک نقض طولانى مدت آزادى به شکل سیستماتیک در ایران شکل بگیرد. اگر گروه‌هاى فعال زنان خارج از ایران با آگاهى بیشتر و منسجم‌تر، همراهى می‌کردند و اگر فعالین مستقل جنبش زنان در داخل ایران در طرف درست می‌ایستادند.

در همین زمینه:

۸ مارس: مبارزه زنان تمام نشده؛ حرکت دختران انقلاب پویا و در حال تغییر است

Share