Share

نرخ برابری دلار در ایران چهارشنبه ۵ تیر برای مدت کوتاهی به کمتر از ۱۱ هزار تومان رسید. رئیس کل بانک مرکزی وعده کرد؛ روند کاهشی تداوم داشته باشد و دلار به نرخ واقعی برسد. نرخ واقعی دلار چقدر است و رسیدن به آن تا چه حد ممکن؟

دلارفروشان چهارراه استانبول تهران- عکس: آرشیو

فرهاد دژپسند، وزیر امور اقتصادی و دارایی ایران ۴ تیر نرخ واقعی دلار را هشت هزار تومان دانست و گفت که اگر شرایط سیاسی عادی برقرار شود، نرخ دلار به کمتر از هشت هزار تومان سقوط می‌کند.

وعده دلار هشت هزار تومانی از نیمه دوم سال ۱۳۹۶ که دلار روند صعودی در پیش گرفت و ریال بیش از دو سوم ارزش برابری خود را از دست داد، بارها از زبان مسئولان بانک مرکزی و وزارت اقتصاد تکرار شده است.

دولت جمهوری اسلامی در یک سال و نیم گذشته چند مرتبه سیاست‌های ارزی را تغییر داده و «بسته‌های سیاستی» برای کنترل بازار ارز را به ابلاغ کرده است. هیچ یک از این سیاست‌ها اما نتوانسته است مانع پیشروی و یا موجب ثبات بازار ارز شود.

با این حال از آغاز تیر ماه، در حالیکه صادرات نفت ایران به کمترین میزان در چهل سال گذشته کاهش یافت و تنش میان ایران و آمریکا پس از حمله به نفتکش‌ها و انهدام پهپاد آمریکایی بالا گرفت، بانک مرکزی و وزارت اقتصاد وعده کاهش نرخ دلار را تکرار کردند.

چه کسی دلار را گران کرد؟

دولتی‌ها در حالی کاهش نرخ برابری دلار را وعده می‌کنند که طی یک سال و نیم گذشته به عمد زمینه‌ساز افزایش نرخ دلار شدند. نیمه دوم ۱۳۹۶، هنگامی که هنوز تحریم‌های نفتی آمریکا آغاز نشده بود و ایران محل رفت و آمد گروه‌های تجاری بود، روند صعودی نرخ دلار آغاز شد.

رئیس کل  پیشین بانک مرکزی و وزیر وقت اقتصاد، افزایش نرخ دلار را «روانی» و «کوتاه مدت» دانستند و به خریداران توصیه کردند؛ از خرید دلار خودداری کنند، چرا که به زودی نرخ دلار سقوط می‌کند و زیان خواهند دید. خلاف گفته مدیران دولتی، سقوط ریال شیب تندتری گرفت و دلار «کمیاب» شد و دولت برای کنترل بازار به «سیاست پلیسی» روی آورد.

همان زمان برخی از منتقدان دولت، افزایش نرخ دلار را هدفمند و برنامه‌ریزی شده دانستند و دولت را به دستکاری بازار ارز برای جبران کسری بودجه متهم کردند.

حسین راغفر، مدرس اقتصاد در تهران از جمله منتقدانی بود که دولت را به دستکاری بازار ارز برای جبران کسری بودجه متهم کرد. عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی خرداد امسال این اتهام را «بی‌انصافی» دانست و گفت که بازار ارز از عوامل بین‌المللی و شرایط تحریم‌ها تاثیر می‌گیرد.

نکته اما این بود که دلار بیشترین افزایش نرخ را در زمانی تجربه کرد که درآمدهای نفتی دولت پس از تحریم‌ها به اوج رسید. براساس اعلام منابع دولتی تنها در شش ماه نخست سال گذشته درآمدهای نفتی دولت تا سه برابر افزایش یافت و دولت بیش از هر زمان دیگری دلار در بازار ارزی توزیع کرد.

این وضعیت می‌تواند دخالت دولت برای افزایش هدفمند نرخ دلار را تائید کند. به ویژه آنکه دولت و بانک مرکزی پیشتر بارها سیاست آزادسازی نرخ ارز را به دلیل شرایط سیاسی و اقتصادی به تاخیر انداخته و اجرای آن را به پس از توافق هسته‌ای و افزایش درآمدهای نفتی موکول کرده بودند.

می‌توان به کاهش نرخ دلار امید داشت؟

حالا تحریم‌ها شدیدتر شده و صادارات نفت ایران به کمترین میزان در چهار دهه گذشته رسیده است. پیش‌بینی می‌شود در ماه‌های آینده صادرات نفت ایران به کمتر از ۵۰۰ هزار بشکه در روز برسد. سازوکار تبادل مالی ایران و اروپا (اینستکس) در عمل به نتیجه نرسیده و ایران کاهش تعهدات برجام را آغاز کرده است. علاوه بر این امکان جنگ و درگیری نظامی همچنان وجود دارد.

مقام‌های دولتی که پیش از این کسری بودجه و کاهش درآمدهای نفتی را انکار می‌کردند، وضعیت را «دشوارتر از دوره‌های پیشین» و کسری بودجه را حتمی می‌دانند. دولت برای کاهش کسری بودجه، خدمات و تعهداتش را کاهش داده است.

با این حال وزیر اقتصاد کاهش نرخ برابری دلار را وعده کرده است. او نرخ واقعی دلار را ۳۵۰۰ تومان تا ۵۸۰۰ تومان دانسته است. یک روز پس از اظهارات او، بانک مرکزی نرخ ارزهای خارجی را کاهش داد. در بازار ارز نیز نرخ دلار کاهش یافت.

دولت و بانک مرکزی در حال حاضر برای مقابله با آنچه که «جو روانی» ناشی از افزایش تنش کلامی و احتمال درگیری نظامی با آمریکا می‌دانند، توزیع دلار در بازار را سرعت بخشیده‌اند. خلاف تابستان سال گذشته که به میزان محدودی دلار در اختیار صرافی‌های تعیین شده قرار می‌گرفت.

اما این روند با ادامه تحریم‌ها و کاهش بیشتر درآمدهای نفتی نمی‌تواند تداوم یابد. چرا که بخشی از منابع ارزی طی دو سال گذشته از ایران خارج شده، ذخیره ارزی صندوق توسعه ملی کاهش یافته و درآمد نفتی دولت نیز به کمترین میزان ممکن رسیده است. دولت نیز با کسری بودجه بزرگ روبرو است و به دنبال راهکارهایی برای تامین منابع مالی جایگزین.

در چنین شرایطی، هنگامی که تنش میان تهران و واشنگتن روز به روز شدت بیشتری می‌گیرد و شرایط سیاسی که پیش شرط عادی شدن نرخ ارز عنوان می‌شود، بحرانی‌تر، نه می‌توان به تداوم روند کاهش نرخ دلار امید داشت و نه تحقق دلار کمتر از هشت هزار تومان امکان‌پذیر است.


در همین زمینه:

بازار نفت: «اوج» آمریکا و «حضیض» ایران

Share