راهبرد جنگی آمریکا و اسرائیل و نظریه «پنج حلقه»

در یک پست در شبکه‌ی اجتماعی X می‌خوانیم:

شهروندی دیگر در شبکه‌ی اجتماعی X نوشته:

و این توصیفی دیگر از وضعیت است:

چه برنامه‌ای برای ایران دارند؟ آنچه در جریان است آیا شبیه به جنگ ۱۲ روزه است؟

به نظر می‌رسد که جنگ ۱۲ روزه نسخه‌ ساده و ناقص برنامه‌ای باشد که اکنون دارد پیاده می‌شود.

یادداشت زیر بر این فرض استوار است که برنامه‌ جنگی انطباق دارد با آنچه زیر عنوان «نظریه پنج حلقه» شهرت یافته و شکلی از پیاده شدن آن را در رویارویی آمریکا با عراق در سال‌های ۱۹۹۱ و ۲۰۰۳ دیده‌ایم.

نظریه «پنج حلقه» چیست؟

این نظریه که درباره وجه تسمیه آن در ادامه توضیح داده خواهد شد، ابتکار سرهنگ جان واردِن سوم  (John Warden III) است، نظامی‌ آمریکایی‌‌ای که از او به عنوان معمار اصلی کارزار هوایی در جنگ خلیج فارس یاد می‌شود.

نکته‌ مرکزی در رویکرد واردِن بردن تمرکز ماشین جنگی از نابودی ارتشِ کشور مورد حمله به سمت فلج کردن کل آن کشور به‌عنوان یک «سیستم» است. نظریه واردن را اغلب با نام استراتژی «قطع سر» (Decapitation) یا «فلج استراتژیک» می‌شناسند.

سرهنگ جان واردِن دولت دشمن را مانند یک موجود زنده و ارگانیک می‌بیند که از پنج حلقه متحدالمرکز با درجات اهمیت متفاوت تشکیل شده است.

۱. رهبری (حلقه داخلی):  حیاتی‌ترین حلقه که شامل دولت، سیستم‌های فرماندهی و کنترل و تصمیم‌گیرندگان است. از نظر واردن اگر «مغز» سیستم از کار بیفتد، بقیه بدن (کشور) قادر به فعالیت نخواهد بود.

۲. ملزومات سیستم (حلقه دوم): منابع حیاتی که کشور برای بقا به آن‌ها نیاز دارد، مانند برق، نفت و سوخت، و شبکه‌ بانکی.

۳. زیرساخت‌ها (حلقه سوم): از همه مهمتر  شبکه‌های حمل و نقل مانند پل‌ها، خطوط راه‌آهن، بزرگراه‌ها و فرودگاه‌ها.

۴. مردم (حلقه چهارم)ٰ: واردن به حمله مستقیم به غیرنظامیان توصیه نمی‌کند. معتقد است با عملیات روانی و تلاش برای قطع خدمات عمومی آنان را باید به سوی مقابله با نظم مستقر سوق داد.

۵. نیروهای عملیاتی (حلقه بیرونی، سپر سیستم): ارتش و نیروهای نظامی. در جنگ‌های کلاسیک: این اولین هدف است، اما در نظریه واردن، این کم‌اهمیت‌ترین حلقه است، زیرا اگر حلقه‌های داخلی نابود شوند، ارتش به زعم او خودبه‌خود کارایی‌اش را از دست می‌دهد.

واردن معتقد است مؤثرترین راه برای جنگیدن، ضربه زدن از سمت درون به بیرون است، این یعنی اولویت دادن به حلقه‌های داخلی‌تر.

منابع و مفاهیم پایه

در مورد «نظریه پنج حلقه» معمولاً بیشتر به این سه منبع استناد می‌شود:

Warden, J. A. (1988). The Air Campaign: Planning for Combat. National Defense University Press.

Warden, J. A. (1995). "The Enemy as a System." Airpower Journal, 9(1), 40-55.

Olsen, J. A. (2007). John Warden and the Renaissance of American Air Power. Potomac Books.

منبع اول، کتاب پایه‌ای واردن برای توضیح اساس فکرش است. منبع دوم، مقاله‌ای است که او در آن «پنج حلقه» را تعریف می‌کند؛ و منبع سوم کتابی است در باره‌ تأثیر فکر واردن بر شیوه پیشبرد جنگ ۱۹۹۱ علیه عراق.

با استناد به منبع سوم و کتاب‌‌شناسی مفصل آن می‌توان گفت که در توضیح برنامه واردن این مفهوم‌ها اساسی هستند:

واردن و حمله به عراق

همان گونه که کتاب «جان واردن و نوزایش قدرت هوایی آمریکا» (منبع سوم در بالا) توضیح می‌دهد، تأثیر مستقیم دیدگاه واردن را می‌توان در جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ (عملیات «طوفان صحرا») جلوه‌گر دانست. در این جنگ است که نظریه معروف واردن (مدل «پنج حلقه») در یک مقیاس بزرگ به کار گرفته شد، به این معنا که آمریکا به جای جنگیدن با ارتش عراق در خط مقدم، «قلب و مغز» سیستم عراقی‌ها را (یعنی رهبری، سوخت و زیرساخت‌هایشان را) هدف قرار داد تا کل دستگاهشان دچار فلج استراتژیک شود.

جان واردن مستقیماً در طراحی عملیات جنگ ۱۹۹۱ دخالت داشت. او در سال ۱۹۹۵ بازنشسته شد، در نتیجه در جنگ ۲۰۰۳ حضور نداشت که حمله مستقیم و وسیع به عراق به قصد سرنگون کردن صدام حسین بود. از نوشته‌های تخصصیِ در دسترس برمی‌آید که در تهاجم ۲۰۰۳ به عراق، هرچند عناصر مفهومی نظریه «پنج حلقه» در برخی ابعاد عملیات قابل مشاهده است، اما شواهد رسمی نشان نمی‌دهند که این مدل به‌عنوان یک آموزه صریح و رسمی برنامه‌ریزی به‌کار رفته باشد.

کارزار هوایی سال ۲۰۰۳ که با عنوان «شوک و حیرت» (Shock and Awe) شناخته می‌شود، بر وارد آوردن ضربات هم‌زمان و گسترده به مراکز فرماندهی، سامانه‌های ارتباطی و اهداف مرتبط با رهبری عراق تأکید داشت. این رویکرد از نظر مفهومی با اصل «جنگ موازی» واردن همخوانی دارد؛ اصلی که بر حمله هم‌زمان به چندین حلقه به‌منظور ایجاد شوک سیستمی و فروپاشی سریع اراده مقاومت تأکید می‌کند. در روزهای ابتدایی عملیات، تلاش‌هایی برای هدف‌گیری مستقیم رهبری عراق و ساختار فرماندهی و کنترل صورت گرفت که یادآور تمرکز حلقه مرکزی در مدل پنج‌گانه واردن بود.

نکته قابل توجه در رابطه با جنگ کنونی علیه ایران این است:

نتایج عملی عملیات ۲۰۰۳ با پیش‌بینی‌های نظری واردن درباره فروپاشی سریع سیستم سیاسی دشمن صرفاً از طریق ضربات هوایی کاملاً منطبق نبود. سقوط رژیم صدام حسین در نهایت نیازمند پیشروی گسترده نیروهای زمینی ائتلاف بود و کارزار هوایی به‌تنهایی موجب فروپاشی فوری ساختار حکومتی نشد.

استراتژی حمله به ایران

نظریه «پنج حلقه» واردن بیش از آنکه در تهاجم ۲۰۰۳ به‌صورت یک الگوی به اصطلاح «رسمی» و اعلام‌شده به‌کار رفته باشد، به‌عنوان یک چارچوب مفهومی در پس‌زمینه تحول دکترین قدرت هوایی آمریکا حضور داشت. عملیات عراق ۲۰۰۳ برخی عناصر کلیدی این نظریه مانند تمرکز بر رهبری و حملات موازی به گره‌‌گاه‌های حیاتی را بازتاب داد، اما تجربه عملی آن ثابت کرد که پیروزی راهبردی در جنگ‌های معاصر لزوماً تنها از مسیر ضربه به حلقه‌های درونی حاصل نمی‌شود و همچنان به تلفیق ابزارهای زمینی، سیاسی و نهادی وابسته است.

اکنون معلوم نیست که در حمله به ایران دقیقاً چه نقشه‌ای پیش گرفته‌اند. اما توجه به نظریه «پنج حلقه» واردن شاید تا حدی مفهوم سازد که آمریکا و اسرائیل چه خطی را پیش می‌برند. آن خط هر چه باشد، نقشه جنگ ۱۲ روزه را می‌توان نسخه‌ای ساده از  آن تلقی کرد.

در جنگ ۱۲ روزه، در آغاز اولویت مطلق بر خنثی‌سازی توان واکنش دولت ایران است. اسرائیل و آمریکا نمی‌خواستند وارد یک جنگ فرسایشی شوند. ضمن کشتن برخی از مقامات و بمباران تأسیسات هسته‌ای، حمله خود را متمرکز کردند بر رادارهای پدافندی، آشیانه‌های پهپادی و سیلوهای موشکی.

 حمله به ویژه در مرحله‌ میانی آن (روز چهارم تا هشتم) انطباق داشته است بر استراتژی وایدن که کشاندن کشور است به بن‌بست از نظر زیرساختی. در روزهای پایانی، هدف دیگر نه تخریب فیزیکی، بلکه تغییر محاسبات بقا در ذهن رهبران رژیم ایران بود.

رخدادهای جنگی که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، کمابیش استراتژی وایدن را تداعی می‌کنند. اما به نظر می‌رسد که در آن پنج حلقه، جابجاهایی انجام داده‌اند. حمله به رهبری (حلقه ۱) طبقه نقشه وایدن صورت گرفته، کاری که مظهر آن، کشتن سیدعلی خامنه‌ای در مقام رهبر نظام است.

پس از آن تخریب ملزومات سیستم (حلقه ۲) را در نه در تخریب منابع حیاتی‌ای چون نیروگاه‌های برق، پالایشگاه‌ها و مراکز مالی و تجاری، بلکه در حمله به پایگاه‌های موشکی، نیروی دریابی و در ادامه همه‌ی آن مراکزی می‌تواند دید که زیر عنوان «پلیس» دسته‌بندی‌شدنی هستند (کلانتری‌ها، اطلاعاتی‌ها، مراکز نیروی شهری پاسداران و پشتیبانان بسیجی).

حمله به زیرساخت‌ها (حلقه ۳) را تا کنون محدود کرده‌اند به حمله به چند فرودگاه. به پل‌ها، خطوط راه‌آهن، بزرگراه‌ها و بیشتر فرودگاه‌ها، یورش نبرده‌اند. اما در روزهای آینده ممکن است این کار را پیش گیرند.

کار روی اهالی (حلقه ۴) به صورت نظام‌یافته پیش می‌رود. گذاشتن زیر فشار معیشتی در شکل برقراری تحریم‌هایی که فشار اصلی آن بر روی مردم است، مدت‌هاست که شروع شده است، جنگ تبلیغی و روانی نیز. موارد آسیب زدن به مردم غیرنظامی هم در حال افزایش هستند. نماد آن حمله به مدرسه‌ای دخترانه در میناب شده است. در ابتدا ممکن است این گونه موارد را همچون یک سانحه‌ کاری که به هر حال پیش می‌آید، جلوه دهند، اما در ادامه بنابر تجربه دیگر نیازی به توجیه و توضیح نخواهند داشت.

اما حلقه ۵ یعنی مقابله رویارو با ارتش و سپاه به شکلی که در نبردهای کلاسیک دیده می‌شود: این مورد نیاز به وارد کردن نیروی زمینی دارد، چیزی که ظاهرا هنوز از آن پرهیز می‌کنند. به نظر می‌رسد جانشین حلقه ۵ را  آن دانسته‌اند که با زدن مرکز‌های شهری کنترل، امید بستن به شدت گرفتن مشکلات معیشتی، و پیشبرد تبلیغ و جنگ روانی، خود مردم را به رویارویی با دستگاه بکشانند. در مناطقی خاص، ممکن است این برنامه را از طریق ترغیب گروه‌های مسلح یا مستعد برای مسلح شدن پیش برند.

سرانجام

برنامه‌‌ حکومت اسلامی ایران دو رکن پرجلوه دارد: ۱. نظام قایم‌مقامی و خودمختاری نسبی، ۲.کشاندن جنگ به منطقه.

رکن اول در برابر حلقه‌ی اول برنامه‌ فلج کردن قرار می‌گیرد: گویا تا حدی معلوم کرده‌اند که هر کس از مقامات که کشته شد تکلیف تداوم مسئولیت او چه می‌شود. محتملا بر این پایه برای هر کس قایم‌مقامی تعیین کرده‌اند. افزون بر این، سیستم نظام و اداری را به شکلی غیر متمرکز کرده‌اند. مسئولان به نظر خودمختار می‌رسند.

از سوی دیگر دارند جنگ را، همان گونه که پیشتر اعلام کرده بودند، به کشورهای عربی در جنوب و جنوب غربی خلیج فارس می‌کشانند. از منظر نظریه «پنج حلقه» این می‌تواند به معنای ایجاد تأخیر در پیشبرد مأموریت هر حلقه و ترکیب نهایی آنها از راه اعمال فشار بر آمریکا باشد. اما از طرف دیگر رهیافت منطقه‌ای کردن با این ریسک همراه است که ممکن است کشورهای مورد حمله از حالت منفعل به حالت فعال برای مقابله با دولت ایران درآیند. در این حالت بعید نیست که آنها بخشی از امور حلقه سوم را به انجام رسانند و مشخصا تأسیسات نفتی ایران را زیر ضرب قرار دهند یا حتا جزایری از ایران را تصرف کنند.

درست است که «نظریه پنج حلقه» جان واردِن بر همزمانی پیشبرد امور در همه حلقه‌ها تأکید می‌کند، اما باز در عمل دیده‌ می‌شود ـ مشخصا در نمونه‌‌ درگیری با ایران ـ که یک توالی زمانی برقرار است. ترامپ اکنون پیش‌بینی می‌کند که جنگ ممکن است چهار هفته طول بکشد. کاملا محتملاً است که دوره‌ جنگ بسی طولانی‌تر از آن باشد که جنگاوران گمان می‌کنند. در ادامه، وقتی عمل در حیطه حلقه ۱ و ۲ به مرحله اشباع برسد، پای اقدام در حیطه حلقه‌های دیگر به میان می‌آید. زیرساخت‌ها را می‌زنند، به مردم غیرنظامی بیشتر آسیب می‌رسانند و تمهیداتی می‌اندیشند برای آنکه اقدام در حلقه پنجم را با کمک نیروهایی به نیابت از خود به انجام رسانند.