پیشنهاد ظریف برای پایان جنگ: استفاده از برتری نظامی برای توافق جامع

محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین ایران جمعه ۱۴ فروردین / ۳ آوریل در مقاله‌ای که در نشریه آمریکایی «فارن افرز» (Foreign Affairs)، ویژه علوم سیاسی و روابط بین‌الملل منتشر شده، به بررسی مسیرهای پایان دادن به جنگ میان ایالات متحده آمریکا و اسرائیل از یک سو و ایران از سوی دیگر پرداخته و گفته است که شرایط کنونی می‌تواند به جای تشدید تنش، به یک راه‌ حل سیاسی منتهی شود.

او در ابتدای این مقاله با اشاره به روند جنگ می‌نویسد: «ایران جنگ خود با ایالات متحده و اسرائیل را آغاز نکرد. اما اکنون، پس از بیش از یک ماه، جمهوری اسلامی به‌وضوح در حال پیروزی در آن است.»

ظریف همچنین با توصیف وضعیت طرف مقابل اضافه می‌کند: «آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌هایی که این درگیری را با توهم وادار کردن ایران به تسلیم آغاز کردند، اکنون خود را در باتلاقی بدون راه خروج می‌بینند.»

به‌گفته او، با وجود حملات گسترده به زیرساخت‌ها و تلفات انسانی، ساختار حاکمیتی ایران حفظ شده و واکنش‌های متقابل ادامه یافته است. با این حال، ظریف به وجود دیدگاه‌های متفاوت در داخل کشور نیز اشاره می‌کند؛ دیدگاه‌هایی که ادامه فشار نظامی را راه مناسب‌تری می‌دانند.

او می‌نویسد که بی‌اعتمادی نسبت به آمریکا، به‌ویژه در پی تجربه‌های گذشته، باعث شده بخشی از جامعه ایران تمایلی به مذاکره نداشته باشد. در همین زمینه تأکید می‌کند: «ایرانیان به‌شدت از ایالات متحده خشمگین هستند—و این فقط به‌خاطر تجاوز کنونی نیست.»

با این حال، ظریف نسبت به ادامه درگیری هشدار می‌دهد و می‌نویسد: «ادامه جنگ، هرچند ممکن است از نظر روانی رضایت‌بخش باشد، تنها به تخریب بیشتر جان غیرنظامیان و زیرساخت‌ها منجر خواهد شد.» او همچنین معتقد است گسترش درگیری می‌تواند کشورهای بیشتری را وارد بحران کند و دامنه آن را افزایش دهد.

بر همین اساس، او پیشنهاد می‌کند که ایران مسیر متفاوتی را در پیش بگیرد. به‌گفته ظریف، «تهران باید از برتری خود نه برای ادامه جنگ، بلکه برای اعلام پیروزی و دستیابی به توافقی استفاده کند که هم این درگیری را پایان دهد و هم از جنگ بعدی جلوگیری کند.»

در این چارچوب، او به مجموعه‌ای از گزینه‌های دیپلماتیک اشاره می‌کند؛ از جمله محدودیت در برنامه هسته‌ای در ازای لغو تحریم‌ها، بازگشایی تنگه هرمز و حتی شکل‌گیری نوعی توافق عدم تجاوز میان ایران و آمریکا. به باور او، چنین توافقی می‌تواند تمرکز سیاست‌گذاری داخلی را از مسائل امنیتی به سمت بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی تغییر دهد.

ظریف در ادامه به مواضع متناقض مقام‌های آمریکایی، به‌ویژه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور این کشور اشاره می‌کند و معتقد است فشارهای اقتصادی ناشی از جنگ، از جمله افزایش هزینه‌های انرژی، ممکن است واشنگتن را به سمت پذیرش یک راه‌ حل سیاسی سوق دهد.

او همچنین به پیشینه روابط دو کشور در دو دهه اخیر می‌پردازد و آن را عامل مهمی در شکل‌گیری بی‌اعتمادی کنونی می‌داند؛ از همکاری ایران پس از حملات ۱۱ سپتامبر گرفته تا توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ و خروج آمریکا از آن. به اعتقاد ظریف، این تجربه‌ها باعث شده هرگونه مذاکره با تردیدهای جدی مواجه باشد.

محمدجواد ظریف در ادامه، دو سناریو برای پایان جنگ مطرح می‌کند: آتش‌بس موقت و توافق جامع. به گفته او، اگرچه آتش‌بس گزینه‌ای ساده‌تر است، اما «هر آتش‌بسی ذاتاً شکننده خواهد بود، زیرا دو کشور بدون حل اختلافات بنیادین همچنان نسبت به یکدیگر بی‌اعتماد باقی می‌مانند».

در مقابل، ظریف دستیابی به یک توافق جامع را گزینه‌ای پایدارتر می‌داند و تأکید می‌کند: «این جنگ، با وجود تمام وحشت‌هایش، می‌تواند رسیدن به یک توافق جامع را آسان‌تر کند.» او معتقد است شرایط فعلی نشان داده که راه‌ حل نظامی کارآمد نیست و طرفین ناگزیر به پذیرش واقعیت‌های جدید هستند.

وزیر خارجه پیشین ایران همچنین به پیامدهای منطقه‌ای جنگ اشاره می‌کند و می‌نویسد که این درگیری نشان داده اتکای کشورهای منطقه به حمایت نظامی آمریکا برای تأمین امنیت، راهبردی پرهزینه و ناکارآمد است. به‌گفته او، این وضعیت می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری ترتیبات امنیتی جدید در منطقه شود.

در بخش پایانی، ظریف بر ضرورت طراحی یک چارچوب گسترده برای صلح تأکید می‌کند که شامل همکاری‌های اقتصادی، نظارت بین‌المللی بر برنامه هسته‌ای و مشارکت بازیگران بین‌المللی باشد. او در همین حال اذعان دارد که بی‌اعتمادی متقابل همچنان یکی از موانع اصلی خواهد بود.

با این حال، محمدجواد ظریف نتیجه می‌گیرد که فرصت کنونی نباید از دست برود و یادآور می‌شود که «تاریخ بیش از هر چیز، کسانی را به یاد می‌آورد که صلح را رقم می‌زنند».