منیره برادران: شهرنوش پارسی‌پور همان‌گونه زندگی کرد که می‌نوشت

شهرنوش پارسی‌پور چندین بار در ایران زندانی شد: بار اول در زمان رژیم پهلوی (۱۳۵۳)، به مدت ۵۴ روز، پس از استعفایش از تلویزیون ملی در اعتراض به اعدام خسرو گلسرخی و کرامت‌الله دانشیان. پس از انقلاب، در تابستان ۱۳۶۰ به همراه مادر و برادرانش به دلیل یافتن نشریات برادرش در ماشین (بدون اتهام رسمی) بازداشت شد و چهار سال و هفت ماه را در زندان گذراند. این تجربیات تلخ بعدها در کتاب «خاطرات زندان» او بازتاب یافت که از مهم‌ترین آثار ادبیات زندان است و در سوئد توسط نشر باران منتشر شد. از گفته‌های اوست درباره خاطراتش از زندان:

از منیره برادران، فعال حقوق زنان و زندانی سیاسی سابق که با تجربیات عمیق خود در زمینه نقض حقوق بشر و زندان‌های سیاسی در ایران شناخته می‌شود درباره شهرنوش پارسی پور، و شهامت و صمیمت قلمش پرسیدم که دعوت می‌کنیم صحبت‌های منیره برادران را بشنوید.

«سال سگ و زمستان بلند»؛ رمانی که کمتر دیده شد

زهرا باقری‌شاد ـ شهرنوش پارسی‌پور را بیشتر با «طوبا و معنای شب» و «زنان بدون مردان» می‌شناسیم. جایگاه زنان در آثار او را چگونه می‌بینید؟

منیره برادران ـ ما شهرنوش را بیشتر با «طوبا و معنای شب» و «زنان بدون مردان» می‌شناسیم که در اواخر دهه ۱۳۶۰ منتشر شدند، اما شهرنوش این نوع از نوشتن را، که زنان محور اصلی رمان‌هایش هستند، از سال‌ها پیش آغاز کرده بود.

برای مثال، «سال سگ و زمستان بلند» در سال ۱۳۵۳ نوشته شده است؛ یعنی چند سال پیش از انقلاب بهمن ۱۳۵۷. می‌خواهم کمی بیشتر به این رمان بپردازم، چون فکر می‌کنم نسبت به آن کم‌توجهی شده و تا حدی زیر سایه دو شاهکار شهرنوش، یعنی «طوبا و معنای شب» و «زنان بدون مردان» قرار گرفته است.

در حالی که در همین رمان نیز بسیاری از ویژگی‌های آثار شهرنوش را می‌بینیم. محور داستان «حوری» است و به نوعی او راوی داستان نیز هست. پدر خانواده مردی مستبد و نوعی قادر مطلق در خانه است که تعیین می‌کند چه اتفاقی باید بیفتد. حوری، با اینکه دختر کوچک خانواده است، همه‌چیز را می‌بیند و به خاطر می‌سپارد.

او می‌بیند که برادرش جسارت ایستادگی در برابر استبداد و خودکامگی پدر را ندارد، سرکوب می‌شود و در نهایت، به گمانم، به زندگی خود پایان می‌دهد. حوری همه این‌ها را می‌بیند و در جایی رودرروی پدر می‌ایستد و چیزی را بیان می‌کند که ما در برادرانش سراغ نداریم. اجازه بدهید این بخش را نقل کنم. حوری مقابل پدر می‌ایستد و می‌گوید:

این دیالوگ قوی و صریح، در نگاه پدر ترس ایجاد می‌کند. حوری این ترس را در چشمان پدر می‌بیند و همین به او قوت، قدرت و استقلال می‌دهد. سپس می‌گوید:

در این رمان، مانند آثار بعدی شهرنوش پارسی‌پور، روایت میان وهم، خیال و واقعیت در نوسان است و به آثار او رنگی سوررئالیستی می‌دهد. زمان نیز خطی نیست؛ تابع خاطره‌ها و ذهن سیال نویسنده است.

«خاطرات زندان» و نگاه کسی که از بیرون به درون می‌نگرد

اگر ممکن است کمی درباره کتاب «خاطرات زندان» شهرنوش پارسی‌پور بگویید. این اثر را در میان آثار ادبیات زندان چگونه ارزیابی می‌کنید؟

کتاب «خاطرات زندان» شهرنوش پارسی‌پور ویژگی‌ای دارد که آن را از بسیاری از کتاب‌های دیگر متمایز می‌کند. فارغ از بحث مستندسازی، که اساساً هدف اصلی نویسنده هم نبوده است و ممکن است کتاب از این نظر ایرادهایی هم داشته باشد، نکته بسیار مهم این است که فضای زندان را به‌خوبی بازتاب می‌دهد.

شهرنوش پارسی‌پور در محدوده گروه‌بندی‌های سیاسی داخل زندان قرار نداشت و در عین حال، تجربه روشنفکری و نویسندگی داشت. همین موقعیت به او امکان می‌داد که هنگام نوشتن خاطراتش، با فاصله به روابط درونی زندان نگاه کند. می‌توان گفت شهرنوش از بیرون به ما نگاه می‌کرد و چیزهایی را در رفتار ما می‌دید که چه‌بسا خودمان قادر به دیدنشان نبودیم.

یکی از ویژگی‌های بسیار برجسته «خاطرات زندان»، حس همدلی او با دختران جوانی است که شکنجه و اعدام می‌شدند. خودش در کتاب می‌گوید که بار این اتفاق‌ها را بر دوش خود احساس می‌کرد. فکر می‌کنم همین باری که بر دوش خود حس می‌کرد، بعدها در توانایی او برای نوشتن این خاطرات نقش مهمی داشت.

صمیمیتی که در این کتاب وجود دارد واقعاً کم‌نظیر است.

صمیمیت و شجاعتی که فقط متعلق به قلم نبود

می‌خواهم تأکید کنم که این صمیمیت و شجاعت فقط در قلم شهرنوش وجود نداشت. آنچه در کتابش می‌بینیم، چیزی است که او در همان دوران زندان نیز زندگی می‌کرد.

شهرنوش همان کسی بود که در زندان دهه ۱۳۶۰ و در زندان قزل‌حصار با حاج‌آقا رحمانی صحبت و برخورد می‌کرد. این‌طور نبود که بعدها جسارت پیدا کرده باشد و سپس با چنین لحنی بنویسد. او همان زمان نیز همین آدم بود و به نظرم این نکته بسیار اهمیت دارد.

در جایی از کتاب می‌گوید:

در «خاطرات زندان»، هم تجربه زندان دهه ۱۳۶۰ روایت شده و هم دوره‌ای که شهرنوش بعدها بار دیگر بازداشت شد و او را به بند زندانیان غیرسیاسی بردند. یکی از این بازداشت‌ها به کتاب «زنان بدون مردان» مربوط بود.

در آنجا نیز، مانند هر نویسنده‌ای ــ و شاید این ویژگی به‌طور خاص درباره شهرنوش صدق کند ــ با کنجکاوی به اطراف خود نگاه می‌کند، آدم‌ها را می‌بیند و با آن‌ها وارد گفت‌وگو می‌شود. همین ویژگی کمک می‌کند که بتواند آن فضا را به شکلی زنده و مؤثر بازتاب دهد.

فشار، بازجویی و امتناع از جاسوسی

شهرنوش در سال‌های بعد نیز تحت فشارهای زیادی قرار گرفت. برای مثال، وقتی برای گذران زندگی به دنبال کار بود، تصمیم گرفت کتاب‌فروشی باز کند. اما مجبور بود هر ماه برای معرفی خود مراجعه کند و از او می‌خواستند افرادی را که به کتاب‌فروشی رفت‌وآمد داشتند، معرفی کند.

با وجود اینکه از نظر مالی در وضعیت دشواری قرار داشت، ناچار شد کتاب‌فروشی را بفروشد. تصور اینکه از او انتظار داشتند آدم‌هایی را که به کتاب‌فروشی‌اش می‌آمدند معرفی کند و به نوعی جاسوسی کند، فشار روانی شدیدی بر او وارد کرده بود.

در یکی از جلسات بازجویی، منفجر می‌شود، از جا بلند می‌شود و یکی از همان حمله‌هایی به او دست می‌دهد که در آن دوره بارها تجربه کرده بود.

در اینجا می‌خواهم نقل‌قول دیگری از کتابش بیاورم که به نظرم صداقت و صمیمیت او را به‌خوبی نشان می‌دهد. این خود نویسنده است که می‌گوید:

ما می‌بینیم که با وجود همه فشارهایی که شهرنوش پارسی‌پور تحمل کرد، قلمش خاموش نشد، نور قلمش از بین نرفت و ذهنش تاریک نشد. به نظرم دلیلش این بود که به آنچه خود راز نویسندگی می‌دانست، یعنی صمیمیت با خود و صداقت، وفادار ماند.

در تبعید نیز با مشکلات فراوانی روبه‌رو بود، اما همچنان نوشت؛ همیشه نوشت. حتی در روزهای آخر زندگی نیز در فضای عمومی حضور داشت، درباره رویدادها نظر می‌داد و صحبت می‌کرد. به همین دلیل خبر درگذشت او برای بسیاری از ما شوک‌آور بود؛ چون حضورش تا آخرین روزها زنده و محسوس بود.

شهرنوش پارسی‌پور از میان ما رفت، اما در آثارش ماندگار خواهد ماند. آثار او نه‌تنها برای ما ایرانیان، بلکه فراتر از مرزهای ایران نیز شناخته شده‌اند. کتاب‌هایش به زبان‌های مختلف ترجمه شده‌اند و اقتباس سینمایی «زنان بدون مردان» نیز در کشورهای مختلف به نمایش درآمده است.

شهرنوش پارسی‌پور برای همیشه در تاریخ ادبیات ما ماندگار خواهد بود؛ افتخاری بزرگ و شایسته او.

*این مصاحبه توسط زهرا باقری‌شاد انجام شده است.