معرفی کتاب:
ناگفتههایی از تاریخ: تلاشی نافرجام برای تشکیل «حزب آزادیخواهان» ایران
اسنادی از آرشیو حزب کمونیست آذربایجان شوروی
تاریخ معاصر ایران هنوز پرسشهای بیپاسخ بسیاری در دل خود دارد؛ پرسشهایی که پاسخ آنها گاه نه در خاطرات و روایتهای شفاهی، بلکه در آرشیوهایی نهفته است که سالها از دسترس پژوهشگران دور ماندهاند. کتاب «ناگفتههایی از تاریخ؛ تلاشی نافرجام برای تشکیل حزب آزادیخواهان ایران» با ترجمه کامران امینآوه، مجموعهای از اسناد آرشیوی حزب کمونیست آذربایجان شوروی را برای نخستینبار به فارسی منتشر میکند و دریچهای به یکی از کمتر شناختهشدهترین فصلهای فعالیت نیروهای چپ ایران پس از سال ۱۳۲۵ میگشاید.
برگردان از روسی: کامران امینآوه
طرح جلد کتاب تلاشی نافرجام برای تشکیل حزب آزادیخواهان ایران
تاریخ معاصر ایران هنوز سرشار از رویدادها و مقاطعی است که با وجود اهمیت فراوان، به دلیل محرمانه ماندن اسناد، محدودیت دسترسی به آرشیوها یا غلبه روایتهای رسمی، کمتر مورد پژوهش قرار گرفتهاند. بسیاری از تحولات سیاسی پس از سقوط حکومت ملی آذربایجان در سال ۱۳۲۵، بهویژه آنچه در میان رهبران مهاجر فرقه دمکرات آذربایجان و حزب توده ایران در اتحاد شوروی روی داد، همچنان در هالهای از ابهام باقی مانده است. کتاب «ناگفتههایی از تاریخ؛ تلاشی نافرجام برای تشکیل حزب آزادیخواهان ایران» کوششی است برای روشن ساختن بخشی از این تاریخ ناگفته؛ تاریخی که نه بر پایه خاطرات، روایتهای شفاهی، بلکه بر اساس اسناد رسمی و دستاول آرشیوی بازسازی شده است.
این کتاب مجموعهای ارزشمند از اسناد آرشیو حزب کمونیست آذربایجان شوروی است؛ اسنادی که عمدتاً به سال ۱۹۴۷ میلادی (۱۳۲۶ خورشیدی) تعلق دارند و در پژوهشکده بینالمللی تاریخ اجتماعی آمستردام نگهداری میشوند. این مجموعه شامل گزارشهای محرمانه، صورتجلسههای سازمانی، نامهها، یادداشتهای داخلی و مکاتبات میان رهبران فرقه دموکرات آذربایجان، حزب توده ایران و مسئولان حزب کمونیست آذربایجان شوروی است که برای نخستینبار به زبان فارسی در اختیار پژوهشگران و علاقمندان تاریخ معاصر ایران قرار میگیرد.
موضوع محوری کتاب، بررسی تلاشهای سازمانیافته رهبران مهاجر برای بازسازی مبارزه سیاسی و نظامی پس از شکست حکومت ملی آذربایجان است. پس از ورود سیدجعفر پیشهوری، عبدالصمد کامبخش، غلامیحیی دانشیان و هزاران تن از اعضاء، هواداران، کادرها و فداییان فرقه دمکرات آذربایجان به اتحاد شوروی، اسناد منتشرشده در این کتاب نشان میدهند که در همان ماههای نخست مهاجرت، برنامهریزی گستردهای برای سازماندهی دوباره نیروها، ایجاد ارتباط با فعالان داخل ایران و فراهم کردن مقدمات ادامه مبارزه علیه حکومت پهلوی آغاز شده بود.
یکی از مهمترین یافتههای این پژوهش، انتشار اسناد مربوط به طرح تشکیل سازمانی مخفی با نام «آزادیخواهان» است. بر اساس اسناد کتاب، طراحان این پروژه بر این باور بودند که شرایط جدید ایران دیگر امکان فعالیت قانونی یا نیمهعلنی را فراهم نمیکند و تنها از طریق ایجاد شبکهای مخفی، گسترده و منسجم میتوان مبارزه سیاسی را ادامه داد. از همین رو، تشکیل هستههای زیرزمینی، سازماندهی نیروهای فدایی، ایجاد خانههای امن، راهاندازی چاپخانههای مخفی، برقراری ارتباطات محرمانه و انتشار نشریات مخفی در دستور کار قرار گرفت.
یکی از ویژگیهای برجسته این کتاب، آن است که صرفا به بیان کلیات اکتفا نمیکند، بلکه جزئیات ساختار تشکیلاتی این طرح را نیز آشکار میسازد. اسناد نشان میدهند که برای رهبری این سازمان، هیاتی هفتنفره متشکل از نمایندگان فرقه دمکرات آذربایجان، حزب توده ایران، نیروهای کرد و نمایندهای از ترکمنهای ایران در نظر گرفته شده بود. همچنین وظایف هر بخش، شیوه ارتباط با فعالان داخل کشور، مسئولیت گروههای ارتباطی و حتی چگونگی اعزام پیکهای محرمانه با دقت برنامهریزی شده بود. این اسناد تصویری کمنظیر از سطح سازماندهی و برنامهریزی نیروهای سیاسی آن دوره ارائه میکنند؛ تصویری که تاکنون در منابع منتشرشده کمتر دیده شده است.
بخش دیگری از کتاب به برنامههای عملیاتی این تشکیلات اختصاص دارد؛ از تشکیل گروههای پارتیزانی در استانهای شمالی ایران گرفته تا تلاش برای بهرهگیری از نیروهای فدایی فرقه دموکرات آذربایجان، افسران حزب توده ایران و پیشمرگان مهاجر کُرد به رهبری ملا مصطفی بارزانی. همچنین این اسناد نقشهای پیشبینیشده برای چهرههایی چون اعضای گروه جعفری به رهبری خسرو روزبه، نورالدین کیانوری، انور خامهای و شماری دیگر از رهبران حزب توده ایران را با جزئیات بازتاب میدهند.
اسناد نشان میدهند که رهبران این طرح در اندیشه ایجاد شبکهای گسترده برای سازماندهی مقاومت مسلحانه، حفظ ارتباط با نیروهای داخل کشور و حتی انجام عملیات ویژه علیه عوامل حکومت بودند. اهمیت این اسناد در آن است که برای نخستینبار، ابعاد واقعی این برنامهها را نه بر اساس روایتهای پراکنده، بلکه از خلال اسناد داخلی همان تشکیلات آشکار میکنند.
از ارزشمندترین بخشهای کتاب، انتشار گزارشی است که پنج تن از اعضای کمیته مرکزی حزب توده ایران ـ احسان طبری، نورالدین کیانوری، احمد قاسمی، غلامحسین فروتن و انور خامهای ـ خطاب به رهبری مستقر در باکو تهیه کردهاند. این گزارش که تاکنون انتشار نیافته بود، تصویری کمسابقه از اختلافات داخلی حزب، مشکلات سازمانی، ارزیابی رهبران از شرایط سیاسی ایران و انتظار آنان برای دریافت رهنمودهای روشن از رهبران مهاجر ارائه میدهد. در ادامه، نظرات عبدالصمد کامبخش نیز منتشر شده است؛ رویکردی که در آن با صراحت بر ضرورت ایجاد سازمانی جدید با نام «آزادیخواهان» تاکید میشود و دلایل ناکارآمدی ادامه فعالیت مخفی با نام حزب توده تشریح میگردد. این مکاتبات از مهمترین اسناد منتشرشده درباره تاریخ درونی حزب توده ایران به شمار میروند و دریچهای تازه برای شناخت روابط میان رهبران داخل و خارج کشور میگشایند.
کتاب همچنین نشان میدهد که چرا این پروژه هرگز به نتیجه نرسید. بر اساس اسناد موجود، دشواری برقراری ارتباط میان رهبری هفتنفره در باکو و فعالان داخل ایران، تأخیر در انتقال پیامها، اختلافنظرهای درونی حزب توده، تغییر تدریجی سیاستهای اتحاد شوروی در قبال ایران، و در نهایت مرگ ناگهانی سیدجعفر پیشهوری، از مهمترین عواملی بودند که اجرای این طرح را با شکست روبرو کردند. اسناد پایانی کتاب به روشنی نشان میدهند که با احیای رسمی تشکیلات فرقه دموکرات آذربایجان در مهاجرت و آغاز دوباره فعالیتهای علنی آن، پروژه تشکیل "حزب آزادیخواهان" عملاً کنار گذاشته شد و فصل تازهای در فعالیت سیاسی مهاجران آغاز گردید.
اهمیت این کتاب تنها در انتشار اسناد ناشناخته نیست؛ بلکه در روش پژوهش آن نیز نهفته است. نویسنده میکوشد بدون پیشداوری سیاسی یا ایدئولوژیک، اسناد را در اختیار خواننده قرار دهد تا امکان داوری مستقل و بازخوانی تاریخ بر پایه مدارک فراهم شود. این رویکرد، کتاب را به منبعی معتبر برای پژوهشگران، استادان دانشگاه، دانشجویان تاریخ، علوم سیاسی و مطالعات خاورمیانه تبدیل کرده است.
در شرایطی که بسیاری از مباحث مربوط به تاریخ جنبشهای چپ ایران همچنان بر پایه خاطرات، روایتهای شفاهی یا داوریهای سیاسی استوار است، «ناگفتههایی از تاریخ» نمونهای ارزشمند از پژوهش مبتنی بر اسناد آرشیوی به شمار میآید. این کتاب نه در پی دفاع از اشخاص یا جریانهای سیاسی است و نه در پی محکوم کردن آنان؛ بلکه میکوشد با انتشار اسناد دستاول، امکان شناخت دقیقتر یکی از پیچیدهترین و بحثبرانگیزترین مقاطع تاریخ معاصر ایران را فراهم سازد.
بیتردید انتشار این اثر، گامی مهم در غنیتر شدن منابع پژوهشی تاریخ معاصر ایران است. اسناد گردآوریشده در این کتاب، نه تنها زوایای ناشناختهای از سرنوشت رهبران فرقه دمکرات آذربایجان و حزب توده ایران را آشکار میکنند، بلکه تصویری تازه از روابط میان نیروهای سیاسی ایران و سیاستهای اتحاد شوروی در سالهای پس از جنگ جهانی دوم ارائه میدهند. از این رو، «ناگفتههایی از تاریخ» تنها یک کتاب تاریخی نیست؛ بلکه سندی ارزشمند برای بازاندیشی در یکی از حساسترین و کمتر شناختهشدهترین فصلهای تاریخ سیاسی ایران در قرن بیستم است.
کتاب «ناگفتههایی از تاریخ (تلاشی نافرجام برای تشکیل حزب آزادیخواهان ایران)» هماکنون از طریق کتابفروشی آیدا در آلمان:
کتاب «Untold Aspects of History» در خدمات نشر Lulu
و نسخه الکترونیکی در آمازون در دسترس علاقمندان قرار دارد.
نظرها
نظری وجود ندارد.