بشار اسد غیاباً به اعدام محکوم شد

دادگاه چهارم جنایی دمشق سه‌شنبه ۲۰ مرداد / ۱۱ اوت، بشار اسد، رئیس‌جمهور پیشین سوریه، و برادر کوچک‌ترش ماهر اسد را به‌صورت غیابی به اعدام محکوم کرد. عاطف نجیب، از مقام‌های ارشد امنیتی حکومت سابق و پسرخاله بشار اسد، نیز که در دادگاه حضور داشت، به اعدام محکوم شد. در مجموع، دادگاه برای ۹ مقام سابق حکومت اسد حکم اعدام صادر کرد.

این احکام نخستین محکومیت‌های قضائی علیه بشار اسد و اعضای حلقه نزدیک به او از زمان سقوط حکومت خاندان اسد در دسامبر ۲۰۲۴ است؛ حکومتی که بیش از پنج دهه بر سوریه حکومت کرد.

قاضی فخرالدین العریان در جلسه دادگاه که از تلویزیون دولتی سوریه به‌طور زنده پخش شد، گفت بشار اسد از نهادهای دولتی برای ارتکاب «جنایت‌های جنگی و جنایت علیه بشریت» استفاده کرده است.

بر اساس حکم دادگاه، بشار اسد به اتهام قتل عمد و از پیش طراحی‌شده چندین نفر، از جمله کودکان، همچنین شکنجه، بازداشت خودسرانه و جنایت علیه بشریت مجرم شناخته شده است. این پرونده به جنایت‌هایی مربوط می‌شود که در جریان جنگ داخلی نزدیک به ۱۴ ساله سوریه رخ داده است؛ جنگی که حدود نیم میلیون کشته بر جای گذاشت.

آغاز پرونده به اعتراضات درعا در سال ۲۰۱۱ بازمی‌گردد. عاطف نجیب، پسرخاله بشار اسد در آن زمان ریاست شاخه امنیت سیاسی در استان درعا را بر عهده داشت. نیروهای تحت فرمان او حدود ۱۲ نوجوان را که روی دیوار مدرسه‌ای شعارهای ضدحکومتی نوشته بودند، بازداشت و شکنجه کردند. این اقدام به یکی از جرقه‌های اصلی اعتراضات درعا تبدیل شد و سرکوب خونین معترضان در نهایت به جنگ داخلی سوریه انجامید.

نجیب پس از سقوط حکومت اسد در ژانویه ۲۰۲۵ در سوریه بازداشت شد و از مهم‌ترین مقام‌های ارشد حکومت سابق است که در برابر دادگاه قرار گرفته است. محاکمه او رسماً در ۶ اردیبهشت / ۲۶ آوریل سال جاری آغاز شد. در کیفرخواست، علاوه بر نجیب، نام بشار و ماهر اسد و چند مقام ارشد امنیتی و نظامی دیگر نیز به‌عنوان متهمان غایب آمده بود.

در جریان رسیدگی، دادگاه اعلام کرده بود که متهمان غایب فراری از عدالت محسوب می‌شوند و اموال آن‌ها نیز تحت اداره دولت قرار می‌گیرد. ۵۰ نفر نیز در این پرونده به‌عنوان شاکیان مدنی ثبت شده بودند.

ماهر اسد، برادر بشار، فرمانده لشکر چهارم زرهی ارتش سوریه بود؛ یکی از قدرتمندترین واحدهای نظامی حکومت سابق. این لشکر و فرمانده آن از سوی مخالفان حکومت به قتل غیرنظامیان، شکنجه، اخاذی، قاچاق مواد مخدر و اداره بازداشتگاه‌های اختصاصی متهم شده بودند. اتحادیه اروپا نیز ماهر اسد را در سال ۲۰۱۱ به‌دلیل نقش او در سرکوب خشونت‌آمیز معترضان تحریم کرده بود.

بشار اسد در سال ۲۰۰۰، پس از مرگ پدرش حافظ اسد، به ریاست‌جمهوری رسید. اعتراضات ضدحکومتی سال ۲۰۱۱ که در چارچوب خیزش‌های موسوم به «بهار عربی» آغاز شد، با سرکوب شدید نیروهای امنیتی روبه‌رو شد و به جنگی چندجانبه انجامید که قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی نیز در آن دخالت کردند.

حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، در پی حمله‌ای برق‌آسای نیروهای شورشی، سقوط کرد. بشار و ماهر اسد پس از سقوط دمشق به روسیه گریختند و مسکو به آن‌ها پناهندگی سیاسی داد. حکومت جدید سوریه از روسیه خواسته است این دو برادر را به سوریه تحویل دهد.

با توجه به حضور بشار و ماهر اسد در روسیه، احکام صادرشده علیه آن‌ها فعلاً قابلیت اجرای عملی ندارد و اجرای حکم به دسترسی دولت سوریه به این دو متهم وابسته است.

صدور این احکام یکی از مهم‌ترین اقدامات قضائی حکومت جدید سوریه برای پاسخ‌گویی درباره جنایت‌های حکومت پیشین محسوب می‌شود.

سوریه از سال گذشته روند ایجاد سازوکارهای «عدالت انتقالی» را نیز آغاز کرده است؛ هرچند درباره دامنه این روند و این‌که آیا جنایت‌های گروه‌های مسلح غیردولتی نیز در آن بررسی خواهند شد، همچنان بحث‌هایی وجود دارد.