سینمای زیرزمینی در دوراهی جشنواره و واقعیت؛ بیانیه سینمایی یا روایت مقاومت؟

اکنون که به آثاری مثل «بیداد» و دیگر فیلم‌هایی که به‌ویژه از زمان شکل‌گیری سینمای زیرزمینی ساخته شده‌اند نگاه می‌کنیم، باید دید این دو شاخص تا چه حد امتداد یافته و حفظ شده است. اینکه این آثار همچنان علیه سانسور قیام می‌کنند، تردیدی در آن نیست. اینکه به جنبش‌های سیاسی و اجتماعی پیوند می‌خورند نیز تردیدی در آن نیست و کاری مهم و هنرمندانه است. اما دو شاخص دیگر هم وجود دارد که باید به آن‌ها بازگشت: یکی استقلال هنری، که به نظر می‌رسد تمام این تلاش‌ها را معنا می‌دهد؛ و دیگری داشتن حرفی نو و جدی در فرم و محتوا. باید دید آیا آثار زیرزمینی همچنان به همان قوت و به همان شاخصه‌هایی پایبندند که سینمای مستقل ایران برای زنده‌نگه‌داشتن آن‌ها به وجود آمده بود یا نه.

به باور من، نقدهایی که به همین فیلم اخیر زیرزمینی، «بیداد»، وارد است نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرد: اینکه از نظر دراماتیک و محتوا در جاهایی بسیار ضعیف شده و کاملاً به یک بیانیه سیاسی، آن هم بیانیه‌ای ضعیف، تبدیل شده است؛ ارتباطش با واقعیت جامعه ایران و لایه‌های عمیق‌تر آن قطع بوده؛ و از نظر فنی و دراماتیک نیز می‌توانست اثر قوی‌تری باشد. این نقد فقط شامل حال این فیلم نمی‌شود و نقدی عمومی‌تر به آثار زیرزمینی است: سرمایه‌گذاری خارجی با سینمایی که قرار بود سنگر استقلال باشد چه می‌کند؟ این فیلم‌ها تا چه حد دارند به خروجی‌های محتوایی‌ای تبدیل می‌شوند که این‌بار در خدمت پروپاگاندایی قرار می‌گیرند که در جشنواره‌ها، غالباً در اروپا، تعریف شده است و فقط به همان چارچوب‌ها خدمت می‌کند.

 شکی نیست که کاری که سینماگران مستقل ما انجام می‌دهند، بخشی جدانشدنی از تاریخ مبارزه هنرمندان ایرانی در طول سال‌ها و حتی قرن‌ها علیه سانسور و تحریف است. این کار در امتداد همان مبارزه تعریف می‌شود. اما در مقطعی حساس ممکن است دچار انحراف شود و آسیب‌های جدی به مسیری وارد کند که باید همچنان تعهد و پیوند خود را با گذشته‌اش حفظ کند.

به نظرم در آن دوره انقلابی در پشت صحنه، در دل جامعه، در پستوی خانه‌ها، محل کارها و زیر پوست شهر در جریان بود؛ انقلابی که زنان برای بازپس‌گیری، بازسازی و تقویت شأن انسانی خود در حقوق اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و هویتی‌شان پیش می‌بردند. یادم هست که بارقه‌های همین تحول کم‌کم در سینما هم دیده می‌شد. یعنی ذره‌ذره اعتراض به نابرابری‌ها در فضای به‌غایت نابرابر سینما و تلویزیون هم آغاز شده بود و این اعتراض روی صحنه هم سرریز می‌کرد و خودش را نشان می‌داد.

پس باید پرسید که آیا بعد از «زن، زندگی، آزادی»، اگر دغدغه فیلمسازان زیرزمینی بازتاب جامعه زنان است، واقعیتی که در آن جامعه از نظر خواسته‌ها، نگاه به تغییرات و تغییرات سیاسی مورد نظرشان جریان دارد، واقعاً با دست‌کم همان بخشی از جامعه که هنرمند قرار است نمایندگی‌اش کند مطابقت دارد؟ یا نگرانی اصلی هنرمند و فیلمساز این است که در شرایط کنونی، یعنی در شرایطی که تضادهای جدی میان غرب آسیا و جهان غرب به وجود آمده، محتوایی ارائه دهد که خواست فاندر غربی را تأمین کند؟

مبارزه، موفقیت، سختی‌های راه و سرکوب را باید در کنار هم فهمید و به تصویر کشید. برای این کار باید ارتباطی متعهدانه با آن داشت. از همین‌جا مردبودن فیلمساز هم مسئله می‌شود. سینمای زیرزمینی که این روزها انگار برای خودش استاندارد کیفیت را فراتر از چیزهای دیگر تعریف کرده و برای رسیدن به آن کیفیت به بودجه نیاز دارد، به نظر من دچار این خطا می‌شود که جهان زن مبارز داستان را به یک سیکل باطل تاریکی و پوچی می‌رساند. مبارزه زنان ایرانی کجا تهش مدام به پوچی می‌رسد؟ کجا مدام به پذیرش شکست، غرق‌شدن در شکست، ازپافتادن در شکست و شکست پشت شکست ختم می‌شود؟

فکر می‌کنم مسئله سرمایه‌گذار، که زمانی از آن خوشحال بودیم و می‌گفتیم شاید کمک کند سینمای زیرزمینی نفس بکشد، تبدیل به چیزی شده که فیلمسازان را به سمت خاصی سوق می‌دهد. آن‌وقت باید پرسید: به‌عنوان فیلمساز مرد، چرا می‌خواهی سراغ این موضوع بروی؟ چرا نروی سراغ موضوعی دیگر، مثلاً موضوعاتی که کیارستمی سراغشان می‌رفت و به جهان مردانه‌اش نزدیک‌تر بود و در فرم مشغول دلمشغولی‌های آرتیستیک خود می‌شد؟ چرا به موضوعی نزدیک می‌شوی که این‌قدر از جهان تو دور است؟ چون ممکن است آنجا یک سفارش محتوایی وجود داشته باشد.