از +۹۸ تا هوش مصنوعی؛ محدودیت‌های دیجیتال برای کاربران ایرانی گسترش یافته است

کاربران ایرانی در هفته‌ها و ماه‌های اخیر با مجموعه‌ای از محدودیت‌های تازه یا تشدیدشده در دسترسی به خدمات اینترنتی و آموزشی خارجی روبه‌رو شده‌اند. مشکل تأیید شماره تلفن ایران در حساب‌های گوگل، دسترسی نداشتن به Gemini، توقف برگزاری آزمون‌های تافل و GRE در ایران، محدودیت در ارسال نمرات این آزمون‌ها و کنار گذاشته شدن مدارک هویتی ایرانی از آزمون زبان Duolingo از جمله نمونه‌های این وضعیت‌اند.

این محدودیت‌ها منشأ واحدی ندارند. بخشی مستقیماً از تحریم‌های ایالات متحده ناشی می‌شود، بخشی به مقررات صادراتی مربوط است و در برخی خدمات نیز تصمیم شرکت‌ها یا شیوه اجرای مقررات از سوی آنها تعیین‌کننده است.

شماره تلفن ایران در گوگل؛ مشکل تازه‌ای که چند ماه است ادامه دارد

گزارش‌هایی که در روزهای اخیر درباره «تحریم Gmail» منتشر شده، بیشتر به یک مشکل مشخص مربوط است: کاربران هنگام ساخت حساب تازه گوگل یا بازیابی بعضی حساب‌های قدیمی، به مرحله تأیید شماره تلفن می‌رسند اما شماره‌های ایران با پیش‌شماره +۹۸ در برخی موارد پذیرفته نمی‌شوند یا پیامک تأیید به آنها نمی‌رسد.

این مشکل دست‌کم چند ماه سابقه دارد. در ۱۰ تیر ۱۴۰۵، یک کاربر ایرانی در انجمن رسمی پشتیبانی حساب‌های گوگل گزارشی درباره مشکل کاربران ایران منتشر کرد. بر اساس این گزارش، ساخت حساب تازه در بسیاری از موارد به تأیید شماره تلفن وابسته شده است، اما شماره‌های ایرانی یا رد می‌شوند یا پیامک تأیید دریافت نمی‌کنند. کاربران دیگری در همان بحث نوشته‌اند که حساب‌های قدیمی آنها همچنان بدون مشکل کار می‌کند، اما ساخت حساب تازه دشوار شده است.

مشکل فقط به ثبت حساب جدید محدود نیست. در ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ نیز کاربری از ایران در بخش پشتیبانی گوگل نوشته بود که پس از درخواست گوگل برای تأیید هویت، امکان دریافت پیامک یا تماس تأیید را از دست داده و نتوانسته وارد حساب قدیمی خود شود.

با این حال، تا زمان انتشار این گزارش، گوگل اعلام نکرده است که شماره‌های ایران به‌طور رسمی از سامانه تأیید حساب حذف شده‌اند. در راهنمای رسمی گوگل درباره تأیید شماره تلفن توضیح داده شده که شرکت ممکن است هنگام ساخت حساب یا ورود به آن برای جلوگیری از حساب‌های جعلی و هرزنامه، شماره تلفن درخواست کند. گوگل همچنین می‌گوید بعضی شماره‌ها ممکن است با پیام «این شماره را نمی‌توان برای تأیید استفاده کرد» رد شوند، اما ایران را به‌عنوان کشوری که شماره‌هایش ممنوع است معرفی نکرده است.

حساب گوگل فقط ایمیل نیست

محدودیت در ساخت یا بازیابی حساب گوگل برای کاربران اندروید پیامدی فراتر از ایمیل دارد. یک حساب گوگل برای ورود به فروشگاه Google Play، ذخیره نسخه پشتیبان تلفن، استفاده از Google Drive و Google Photos، همگام‌سازی مخاطبان و استفاده از گزینه «ورود با گوگل» در بسیاری از وب‌سایت‌ها و برنامه‌ها کاربرد دارد.

به همین دلیل، کاربری که گوشی اندرویدی تازه‌ای راه‌اندازی می‌کند و نمی‌تواند با شماره ایرانی حساب بسازد، ممکن است از مجموعه‌ای از خدمات روزمره نیز محروم شود. گزارش منتشرشده در انجمن گوگل می‌گوید فروشندگان و تعمیرکاران تلفن همراه در ایران نیز هنگام راه‌اندازی دستگاه‌های تازه برای مشتریان با همین مشکل روبه‌رو شده‌اند.

در موارد بازیابی حساب نیز پیامد می‌تواند جدی‌تر باشد. اگر گوگل به‌دلیل تشخیص ورود غیرمعمول از کاربر بخواهد هویتش را با پیامک تأیید کند و شماره ایرانی نتواند کد دریافت کند، دسترسی به حسابی که سال‌ها مورد استفاده بوده ممکن است دشوار شود.

محدودیت کاربران ایرانی در اکوسیستم گوگل به حساب کاربری محدود نمی‌شود. سرویس هوش مصنوعی Gemini نمونه دیگری است.

گوگل زبان فارسی را در میان زبان‌های پشتیبانی‌شده Gemini قرار داده است، اما ایران در فهرست رسمی بیش از ۲۳۰ کشور و منطقه‌ای که Gemini در آنها عرضه می‌شود وجود ندارد. این محدودیت تازه نیست، اما در شرایطی که استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در آموزش، برنامه‌نویسی، ترجمه و تولید محتوا به بخشی از کار روزمره تبدیل شده، پیامد آن بیشتر از گذشته احساس می‌شود.

یک شرکت، دو نوع دسترسی

GitHub نمونه دیگری است که پیچیدگی این محدودیت‌ها را نشان می‌دهد. این شرکت سال‌ها پیش برای ارائه خدمات ابری خود به کاربران ایرانی از دولت آمریکا مجوز گرفت و اکنون در سیاست رسمی GitHub درباره تحریم‌ها می‌گوید کاربران و سازمان‌های مستقر در ایران می‌توانند از خدمات عمومی و خصوصی GitHub، از جمله برخی خدمات پولی، استفاده کنند.

اما GitHub Copilot، دستیار هوش مصنوعی برنامه‌نویسی همین شرکت، برای ایران در دسترس نیست. مقررات صادراتی آمریکا ارائه این محصول را به ایران بدون دریافت مجوز جداگانه ممنوع می‌کند.

در نتیجه یک برنامه‌نویس در تهران می‌تواند کد خود را در GitHub نگهداری و با دیگران روی پروژه مشترک کار کند، اما نمی‌تواند به‌طور رسمی از Copilot استفاده کند. همین تفاوت نشان می‌دهد تحریم دیجیتال یک ممنوعیت واحد و یکدست نیست.

اینترنتی که دسترسی به آن به محل، شماره و مدرک هویتی وابسته شده است

کاربران ایرانی پیش از این نیز بارها با محدودیت‌های مشابه روبه‌رو شده‌اند. برخی سرویس‌های جهانی اساساً در ایران ارائه نمی‌شوند، برخی تنها بخشی از خدمات خود را در دسترس کاربران ایرانی قرار می‌دهند و بعضی شرکت‌ها نیز پس از دریافت مجوز از دولت آمریکا، محدودیت‌های خود را کاهش داده‌اند. Gemini و GitHub Copilot امروز دو نمونه روشن از خدماتی هستند که با وجود دسترسی گسترده در بسیاری از کشورها، به کاربران داخل ایران ارائه نمی‌شوند.

تحولات هفته‌های اخیر لایه دیگری به این محدودیت‌ها افزوده است. برای یک کاربر، شماره تلفن با پیش‌شماره +۹۸ می‌تواند مانع ساخت حساب شود؛ برای یک دانشجو، اقامت در ایران می‌تواند امکان ثبت‌نام در آزمون TOEFL را از بین ببرد؛ برای متقاضی دیگری، مدرک هویتی ایرانی مانع شرکت در آزمون Duolingo می‌شود؛ و برای یک برنامه‌نویس، موقعیت جغرافیایی دسترسی او به ابزارهای هوش مصنوعی را تعیین می‌کند.

این محدودیت‌ها در کنار فیلترینگ گسترده، اختلال و قطع اینترنت از سوی جمهوری اسلامی، کاربران داخل ایران را با دو مجموعه مانع هم‌زمان روبه‌رو کرده‌اند: محدودیت‌هایی که حکومت ایران برای دسترسی به اینترنت جهانی ایجاد می‌کند و محدودیت‌هایی که دولت‌ها و شرکت‌های خارجی بر ارائه خدمات به ایران اعمال می‌کنند. در نتیجه، دسترسی کاربر عادی به بخش‌های مختلف اینترنت بیش از گذشته به محل زندگی، شماره تلفن، نوع مدرک هویتی و مقررات سیاسی خارج از کنترل او وابسته شده است.