دانشگاه در ایران: از تحرک اجتماعی تا بازتولید نابرابری

دانشگاه در ایران برای چند دهه یکی از مهم‌ترین مسیرهای تحرک اجتماعی و ارتقای منزلت طبقات متوسط و کم‌درآمد به شمار می‌رفت. اما اکنون افزایش هزینه‌های زندگی و تحصیل، گسترش نابرابری در دسترسی به آموزش باکیفیت، کاهش فرصت‌های شغلی و تضعیف رابطه میان مدرک دانشگاهی و موقعیت اقتصادی، این کارکرد را زیر سئوال برده است. تمرکز امکانات آموزشی در شهرهای بزرگ و برخورداری نابرابر خانواده‌ها از سرمایه اقتصادی و فرهنگی نیز بر ترکیب اجتماعی دانشجویان و دسترسی آنان به دانشگاه‌های معتبر تأثیر می‌گذارد. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح می‌شود که آیا نظام آموزش عالی ایران همچنان می‌تواند ابزاری برای کاهش فاصله‌های طبقاتی باشد یا خود به یکی از سازوکارهای بازتولید نابرابری اجتماعی تبدیل شده است؟

هم‌زمان، به نظر می‌رسد معنای اجتماعی تحصیلات دانشگاهی نیز در حال دگرگونی است. برای بخشی از مردان جوان، دانشگاه می‌تواند راهی برای به‌تعویق‌انداختن سربازی باشد؛ برای بسیاری از زنان، فضایی برای استقلال نسبی، حضور در عرصه عمومی و گسترش فرصت‌های فردی و اجتماعی؛ و برای گروهی از خانواده‌های برخوردار، مرحله‌ای در مسیر ادامه تحصیل و مهاجرت. در این میان، کاهش ارزش اقتصادی مدرک در بازار کار داخلی لزوماً به معنای از میان رفتن ارزش اجتماعی یا بین‌المللی آن نیست. از منظر جامعه‌شناسی آموزش، مسئله اساسی این است که آیا با افول مدرک‌گرایی مواجهیم یا با شکل‌گیری نظامی چندپاره که در آن ارزش و کارکرد دانشگاه بر اساس طبقه اجتماعی، جنسیت و امکان مهاجرت متفاوت شده است؟ این دگرگونی چه پیامدهایی برای عدالت آموزشی، آینده جوانان و ساختار اجتماعی ایران خواهد داشت؟ این پرسش‌‌ها را با آقای سعید پیوندی، جامعه‌شناس و پژوهشگر مسائل آموزش و پرورش و آموزش عالی در میان گذاشتیم:

گسترش آموزش عالی به تحرک اجتماعی و تحول شهرهای کوچک کمک کرد

سعید پیوندی در گفت‌وگو با رادیو زمانه می‌گوید برای بررسی نقش دانشگاه در بازتولید نابرابری‌های اجتماعی باید به تحول تاریخی آموزش عالی در ایران توجه کرد:

به گفتۀ پیوندی این گسترش کمّی که از اواخر سال‌های دهه ۱۳۶۰ و پس از پایان جنگ ایران و عراق شتاب گرفت، بیش از آنکه بر اساس نیازها و ظرفیت بازار کار باشد، پاسخی به تقاضای اجتماعی برای تحصیلات دانشگاهی بود.

او تأکید می‌کند که این روند، با وجود پیامدهای منفی آن، نقش مهمی در همگانی‌شدن آموزش عالی داشت. طبقه متوسط و حتی بخشی از گروه‌های کم‌درآمد توانستند از مسیرهای مختلف، از جمله آموزش مکاتبه‌ای، مؤسسات کوچک آموزش عالی، سهمیه‌های منطقه‌ای و دانشگاه‌های دولتی رایگان، به تحصیلات دانشگاهی دسترسی پیدا کنند. از این نظر، دانشگاه به یکی از عوامل تحرک طبقاتی در ایران تبدیل شد:

به گفته این جامعه‌شناس، تأثیر گسترش دانشگاه‌ها تنها به افزایش شمار دانشجویان محدود نبود. تأسیس دانشکده‌ها و دانشگاه‌ها در شهرهای کوچک و متوسط، که پیش‌تر فاقد چنین مؤسساتی بودند، به تحولات اجتماعی و اقتصادی مهمی انجامید:

پیوندی با این حال یادآوری می‌کند که رشد انفجاری آموزش عالی بدون توسعه متناسب امکانات و زیرساخت‌ها، با افت شدید کیفیت آموزش همراه بود. از سوی دیگر، اقتصاد ایران ظرفیت جذب شمار فزاینده فارغ‌التحصیلان را نداشت. به همین دلیل، بسیاری از دانش‌آموختگان، به‌ویژه فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها و دانشکده‌های کمتر شناخته‌شده در مناطق دورافتاده، با وجود هزینه‌هایی که برای تحصیل پرداخته بودند، نتوانستند شغل مناسبی پیدا کنند.

او می‌گوید ایران هم‌زمان با تجربه یکی از بالاترین نرخ‌های رشد آموزش عالی، با مشکل گسترده بیکاری فارغ‌التحصیلان مواجه شد. به گفته او، متوسط رشد سالانه آموزش عالی در دوره گسترش حدود ۱۲ درصد بود، اما بخش مهمی از دانش‌آموختگان امکان ورود به بازار کار را پیدا نکردند. این مشکل به‌ویژه برای زنان شدیدتر بود:

از نگاه پیوندی، آموزش عالی در ایران با وجود همه این محدودیت‌ها، نقشی واقعی در تحرک اجتماعی ایفا کرده است؛ هرچند نابرابری‌های جنسیتی، قومی، سرزمینی و اجتماعی و تفاوت میان دانشگاه‌های معتبر و کم‌اعتبار و رشته‌های دارای فرصت شغلی و فاقد آن، مانع برخورداری برابر همه گروه‌ها از نتایج این گسترش شده است.

بحران اقتصادی و نابرابری آموزشی، دسترسی طبقات کم‌درآمد به دانشگاه را محدود کرده است

پیوندی در پاسخ به این پرسش که چه شواهدی از تشدید نابرابری در آموزش عالی حکایت دارند، به کاهش شمار دانشجویان از  اوایل سال‌های دهه ۱۳۹۰ اشاره می‌کند. به گفته او، شمار دانشجویان از بیش از چهار و نیم میلیون نفر به حدود سه میلیون و ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار نفر کاهش یافته است.

او این تحول را حاصل دو عامل می‌داند: کند شدن رشد جمعیت و تقاضای اجتماعی و مشکلات اقتصادی خانواده‌ها. به اعتقاد پیوندی، بحران اقتصادی سال‌های اخیر توان بسیاری از خانواده‌ها را برای تأمین هزینه‌های تحصیلات دانشگاهی فرزندانشان کاهش داده و به پویایی گذشته آموزش عالی آسیب زده است. در نتیجه، رشد پرشتاب دانشگاه‌ها در دهه‌های ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ در سال‌های بعد ادامه پیدا نکرده است.

پیوندی معتقد است گروه‌های کم‌درآمد بیش از دیگران از این تحول آسیب دیده‌اند، زیرا امکانات مالی لازم برای ورود به دانشگاه و ادامه تحصیل تا پایان دوره آموزشی را ندارند. او برای توضیح ابعاد نابرابری، ابتدا به وضعیت آموزش عمومی اشاره می‌کند:

دومین نشانه نابرابری، به گفته پیوندی، شکاف فرصت‌های آموزشی میان دهک‌های درآمدی بالا و پایین است:

او همچنین می‌گوید امروز تنها حدود ۲۵ درصد دانشجویان ایران از آموزش عالی رایگان برخوردارند و ۷۵ درصد دیگر ناچارند هزینه تحصیل خود را بپردازند. از نظر او، این وضعیت به افزایش اهمیت توان اقتصادی خانواده در تعیین فرصت‌های تحصیلی جوانان منجر می‌شود.

پیوندی در ادامه به تغییر شکل نابرابری در آموزش عالی اشاره می‌کند. به اعتقاد او، در گذشته ورود یا عدم ورود به دانشگاه یکی از شاخص‌های اصلی نابرابری آموزشی بود و این شاخص همچنان اهمیت دارد. اما اکنون نابرابری در دسترسی به مقاطع بالاتر تحصیلی، یعنی کارشناسی ارشد و دکتری، نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است. او معتقد است شکاف‌های طبقاتی در این مقاطع به اوج خود می‌رسند؛ وضعیتی که نشان می‌دهد مسئله نابرابری آموزشی تنها به امکان ورود به دانشگاه محدود نیست، بلکه به فرصت ادامه تحصیل در سطوح بالاتر نیز مربوط می‌شود.

نکته دیگری که باید در شکل گیری نابرابری ها و سرخوردگی مورد تاکید قرار داد سهمیه‌های حکومتی در مقاطع گوناگون است که به زیان بخش بزرگی از جوانان اعمال می‌شود. حکومت برای جلب گروه‌هایی در جامعه به نهادهای مکتبی و نظامی امتیازاتی برای آنها در دسترسی آسان تر به سطوح گوناگون آموزش عالی در نظر میگیرد که در عمل می‌توان نامش را سیاست تبعیض و رانت سیاسی و ایدئولوژیک نامید.

مدرک دانشگاهی هنوز منزلت اجتماعی دارد، اما دیگر تضمین‌کننده اشتغال نیست

سعید پیوندی معتقد است با وجود کاهش ارزش اقتصادی مدرک دانشگاهی و مشکلات بازار کار، آموزش عالی همچنان برای بخش مهمی از جوانان ایران جذابیت دارد:

او توضیح می‌دهد که در گذشته مدرک دکتری می‌توانست نشانه موقعیت فرهنگی و اجتماعی ممتاز و نوعی سرمایه نمادین مهم باشد. اما با افزایش شمار دانشجویان این مقطع، چنین تمایزی تضعیف شده است. پیوندی شمار دانشجویان دوره‌های دکتری، با احتساب پزشکی و سایر رشته‌ها، را حدود ۲۵۰ هزار نفر در سال برآورد می‌کند.

از نظر او، مسئله اساسی این است که اقتصاد و بازار کار ایران به اندازه کافی توسعه نیافته‌اند تا بتوانند از تخصص شمار فزاینده دارندگان مدارک دانشگاهی استفاده کنند. به‌ویژه برای فارغ‌التحصیلان رشته‌های غیرپزشکی، این پرسش مطرح است که مدرک و تخصص آنان تا چه اندازه در بازار کار کاربرد پیدا می‌کند.

پیوندی نتیجه می‌گیرد که مدرک دانشگاهی دیگر مانند گذشته گذرنامه ورود به بازار کار و دستیابی به منزلت اجتماعی نیست و دانشگاه نیز جایگاه پیشین خود را در تصور جمعی جامعه ایران از دست داده است:

از نگاه او، دانشگاه برای زنان همچنان می‌تواند کارکرد نمادین و منزلتی مهمی داشته باشد. به اعتقاد پیوندی، زنان در گذشته نیز علاوه بر فرصت اشتغال، برای موقعیت اجتماعی و اعتباری که مدرک دانشگاهی فراهم می‌کرد اهمیت قائل بودند و این کارکرد همچنان باقی مانده است. داشتن مدرک دانشگاهی و کسب مهارت‌های تخصصی به یکی از اصلی‌ترین میدان‌های کسب قدرت اجتماعی و نمادین برای زنان تبدیل شده است.کار زنان با وجود محدودیت‌ها و سهم ناچیز در بازار استغال بیش از پیش تخصصی شده است به طوری که بیش از ۵۰ درصد شاغلین زن مدرک آموزش عالی دارند در حالیکه این شاخص برای مردان از ۲۰ درصد فراتر نمی‌رود. در مقابل، مردان جوان با انتظارات اجتماعی متفاوتی روبه‌رو هستند:

به گفته پیوندی، این وضعیت به بی‌ثباتی اجتماعی در میان جوانان دامن می‌زند و پیامدهای آن برای مردان جوان شدیدتر است.

مهاجرت تحصیلی گسترش یافته و حضور زنان در آن پررنگ‌تر شده است

پیوندی مهاجرت دانشجویان و فارغ‌التحصیلان را یکی از مسائل جدی جامعه ایران در سال‌های اخیر می‌داند:

او عوامل این گرایش را هم در شرایط داخلی ایران و هم در فرصت‌های موجود در خارج از کشور جست‌وجو می‌کند. به گفته پیوندی، مشکلات بازار کار، بی‌ثباتی اقتصادی و اجتماعی، محدودیت‌های سیاسی، تبعیض و رانت در دسترسی به مشاغل تخصصی و مدیریتی و انواع محدودیت‌ها و نابسامانی‌های موجود، بخش قابل توجهی از جوانان را به مهاجرت ترغیب می‌کنند.

در مقابل، فرصت‌های تحصیلی، شغلی و امکان پیشرفت در کشورهای دیگر نیز در تصمیم آنان نقش دارند.

پیوندی یکی از تحولات قابل توجه سال‌های اخیر را افزایش حضور زنان در مهاجرت می‌داند. او یادآوری می‌کند:

این جامعه‌شناس معتقد است با وجود حضور گسترده زنان در دانشگاه‌ها، بازار کار ایران همچنان فرصت‌های محدودی در اختیار آنان قرار می‌دهد. همین شکاف میان تحصیلات دانشگاهی و فرصت‌های اشتغال، در کنار محدودیت‌های اجتماعی، به افزایش گرایش زنان به مهاجرت کمک کرده است.

پیوندی می‌گوید چشم‌انداز ادامه تحصیل، اشتغال و استقرار در کشورهای دیگر گاه برای زنان حتی بیش از مردان اهمیت پیدا می‌کند. او به‌ویژه به افزایش حضور زنان مجرد و تحصیل‌کرده در مهاجرت اشاره می‌کند؛ زنانی که با توجه به مشکلات موجود در ایران و فرصت‌های تحصیلی و شغلی کشورهای دیگر، ادامه تحصیل یا اشتغال در خارج از کشور را انتخاب می‌کنند. از نظر پیوندی، این تحول را باید در پیوند با گسترش تحصیلات زنان، ذهنیت جدید زنانه در ایران و محدودیت فرصت‌های اقتصادی و اجتماعی آنان در داخل ایران درک کرد. سفر به خارج برای پیشرفت شغلی بدون تبعیض و برخورداری از برابری اجتماعی به یک دورنمای جدی رهایی بخش تبدیل شده است.

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.