مهدی خان‌بابا تهرانی درگذشت؛ زندگی در تبعید و هفت دهه تلاش برای تغییر ایران

مهدی خان‌بابا تهرانی، از چهره‌های پرسابقه جنبش چپ ایران و از سازمان‌دهندگان جنبش دانشجویی ایرانیان در خارج از کشور، دوشنبه ۲۷ مهر ۱۴۰۵ (۱۹ اکتبر ۲۰۲۶) در فرانکفورت آلمان، در ۹۲سالگی درگذشت. زندگی پرماجرای او، در کنار فراز و نشیب‌های شخصی، بازتابی از دگرگونی‌های فکری و تشکیلاتی چپ ایران در بیش از نیم قرن گذشته بود.

از حزب توده تا جنبش دانشجویی اروپا

مهدی خان‌بابا تهرانی در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۱۳ در تهران متولد شد. او در ۱۸سالگی به سازمان جوانان حزب توده ایران پیوست و در سال‌های فعالیت این حزب، هم‌زمان با نهضت ملی شدن صنعت نفت، وارد فضای سیاست ایران شد. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بازداشت و زندانی شد و در سال ۱۳۳۵ برای ادامه تحصیل به آلمان رفت؛ سفری که به اقامت طولانی او در خارج از کشور انجامید.

خان‌بابا تهرانی در آلمان غربی به یکی از فعالان جنبش دانشجویی مخالف حکومت محمدرضا شاه تبدیل شد. او از چهره‌های مؤثر در شکل‌گیری کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور بود؛ تشکلی که نخستین کنگره آن از ۲۶ تا ۲۹ فروردین ۱۳۳۹ (۱۵ تا ۱۸ آوریل ۱۹۶۰)، در هایدلبرگ برگزار شد. کنفدراسیون در سال‌های بعد به یکی از مهم‌ترین کانون‌های سازمان‌یافته مخالفت با حکومت پهلوی در خارج از ایران تبدیل شد.

فعالیت سیاسی او در آلمان نیز بدون هزینه نبود و در سال ۱۳۴۴ (۱۹۶۵)، بار دیگر زندانی شد. تجربه زندان در ایران و آلمان، در کنار فعالیت در جنبش دانشجویی، از عوامل شکل‌دهنده زندگی سیاسی او بود.

خان‌بابا تهرانی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در جریان موج بازداشت فعالان و اعضای حزب توده ایران بازداشت و در زندان لشکر دو زرهی تهران، از مراکز بازجویی و شکنجه زندانیان سیاسی، محبوس شد. سال‌ها بعد نیز در مونیخ آلمان، در عملیاتی مرتبط با ساواک، بازداشت شد و حدود سه ماه‌ونیم را در حبس گذراند.

انشعاب از حزب توده و تجربه چین

خان‌بابا تهرانی در میانه دهه ۱۳۴۰ از حزب توده فاصله گرفت و در شکل‌گیری سازمان انقلابی حزب توده ایران مشارکت کرد؛ جریانی که با انتقاد از رهبری حزب و نزدیکی آن به اتحاد شوروی، به گرایش مائوئیستی روی آورده بود.

او در سال‌های بعد مدتی در جمهوری خلق چین زندگی کرد و در بخش فارسی رادیو پکن به کار پرداخت. حضور در چین و آشنایی نزدیک با تجربه سیاسی دوران مائو تسه‌تونگ، فصل مهمی از زندگی او بود. پس از بازگشت به اروپا، فعالیت در جریان‌های چپ مستقل را ادامه داد و در شکل‌گیری گروه کادرها نیز نقش ایفا کرد.

مسیر او در این سال‌ها نشان‌دهنده اختلاف‌های عمیق در جنبش چپ ایران بر سر الگوی انقلاب، استقلال سیاسی و رابطه با قدرت‌های سوسیالیستی بود؛ اختلاف‌هایی که بارها به انشعاب و شکل‌گیری تشکل‌های تازه انجامید.

بازگشت در آستانه انقلاب و خروج دوباره از ایران

خان‌بابا تهرانی در ۲۱ بهمن ۱۳۵۷، (۱۰ فوریه ۱۹۷۹) و یک روز پیش از پیروزی انقلاب، به ایران بازگشت. او پس از انقلاب در تأسیس جبهه دموکراتیک ملی مشارکت کرد؛ جریانی که بر آزادی‌های سیاسی و حقوق دموکراتیک تأکید داشت و با انحصار قدرت مخالفت می‌کرد.

با تشدید سرکوب نیروهای مخالف جمهوری اسلامی، او در سال ۱۳۶۰ (۱۹۸۱)، ایران را ترک کرد و به آلمان بازگشت. در ادامه، برای مدتی با شورای ملی مقاومت ایران همکاری کرد، اما در پی اختلاف با سازمان مجاهدین خلق ایران، که نیروی اصلی آن شورا بود، از این ائتلاف جدا شد.

خان‌بابا تهرانی در چهار دهه پایانی زندگی خود در آلمان اقامت داشت. او با وجود دوری از ایران، ارتباط فکری و سیاسی خود را با مسائل ایران و بحث‌های مربوط به آزادی، دموکراسی و آینده اپوزیسیون حفظ کرد.

خاطرات و میراث سیاسی

یکی از منابع مهم برای شناخت زندگی و دیدگاه‌های او، کتاب «نگاهی از درون به جنبش چپ ایران؛ گفت‌وگو با مهدی خان‌بابا تهرانی» نوشته حمید شوکت است که نخستین بار در سال ۱۳۶۸ (۱۹۸۹)، در آلمان منتشر شد. این گفت‌وگوها تصویری از تجربه او در حزب توده، جنبش دانشجویی، جریان مائوئیستی، انقلاب ۱۳۵۷ و اختلاف‌های درونی نیروهای چپ ارائه می‌کنند.

خان‌بابا تهرانی در سال‌های بعد نیز در گفت‌وگوهای تاریخی و رسانه‌ای شرکت داشت. فیلم «خان‌بابا، مروری بر یک زندگی سیاسی» با گفت‌وگوی عنایت فانی، که در مرداد ۱۳۹۵ منتشر شد، از جمله این آثار است. او همچنین در پروژه تاریخ شفاهی ایران دانشگاه هاروارد با حبیب لاجوردی گفت‌وگو کرد؛ مصاحبه‌ای که در ۱۱ اسفند ۱۳۶۱ (۲ مارس ۱۹۸۳) در پاریس انجام شد.

اهمیت زندگی او تنها در سابقه طولانی فعالیت سیاسی‌اش نیست. مسیر خان‌بابا تهرانی، از عضویت در حزب توده و گرایش به مائوئیسم تا مشارکت در جبهه دموکراتیک ملی و بازاندیشی در تجربه چپ ایران، بخشی از تاریخ نسلی است که برای تغییر نظام سیاسی کشور مبارزه کرد و سپس با پیامدهای انقلاب و پرسش‌های تازه روبه‌رو شد.

بازبینی زندگانی پرفراز و نشیب و پرماجرای خان‌بابا تهرانی به معنای ثبت منصفانه تجربه‌های آن و فراهم کردن امکان داوری تاریخی درباره دستاوردها، ناکامی‌ها و دگرگونی‌های فکری آن است.

مهدی خان‌بابا تهرانی از آخرین بازماندگان نسلی بود که بخش بزرگی از عمر خود را در تبعید و درگیر با پرسش‌های دشوار آزادی، عدالت اجتماعی و آینده سیاسی ایران گذراند.