انتخابات اسرائیل پس از سه سال جنگ برگزار شد

اسرائیلی‌ها سه‌شنبه ۵ آبان / ۲۷ اکتبر در شرایطی در انتخاباتی سرنوشت‌ساز شرکت کردند که کشور همچنان با پیامدهای جنگ‌های حل‌نشده، بحران امنیتی ناشی از حمله حماس در اکتبر ۲۰۲۳ و شکاف‌های عمیق سیاسی و اجتماعی روبه‌روست. بیش از هفت میلیون نفر واجد شرایط رأی دادن هستند و حدود ۳۳۰ هزار نفر از آن‌ها برای نخستین بار در انتخابات سراسری شرکت می‌کنند؛ جوان‌هایی که بخش مهمی از دوران تحصیل خود را در سایه جنگ و ناامنی گذرانده‌اند.

این انتخابات که نخستین رأی‌گیری سراسری اسرائیل از زمان حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به‌شمار می‌رود، آزمونی تعیین‌کننده برای بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر باسابقه این کشور است. او در برابر مجموعه‌ای از احزاب مخالف قرار گرفته که هدف مشترکشان پایان دادن به حکومت اوست. نظرسنجی‌ها از رقابتی نزدیک میان جناح نتانیاهو و جریان مخالف به رهبری گادی آیزنکوت حکایت دارند، اما هنوز پیروزی هیچ‌یک از دو طرف قطعی به‌نظر نمی‌رسد.

رقابت فشرده و دشواری تشکیل دولت

ساختار سیاسی اسرائیل بر نظام پارلمانی و ائتلاف‌های حزبی استوار است. رأی‌دهندگان به احزاب رأی می‌دهند و احزاب پس از انتخابات برای دستیابی به اکثریت در کنست، پارلمان ۱۲۰ کرسی اسرائیل، ائتلاف تشکیل می‌دهند. تاکنون هیچ حزب واحدی نتوانسته است به‌تنهایی اکثریت مطلق کرسی‌های پارلمان را به‌دست آورد.

در انتخابات جاری نیز بیش از ۳۵ حزب برای رقابت ثبت‌نام کرده بودند، هرچند برخی از ادامه رقابت کنار رفتند. احزابی که دست‌کم ۳٫۲۵ درصد آرای ملی را کسب کنند، می‌توانند وارد کنست شوند و انتظار می‌رود حدود ۱۲ حزب از این حد نصاب عبور کنند.

از همین رو، حتی پس از پایان رأی‌گیری و مشخص شدن نتایج اولیه، ممکن است تشکیل دولت جدید هفته‌ها یا حتی ماه‌ها به‌طول بینجامد. اگر نه ائتلاف نتانیاهو و نه مجموعه احزاب مخالف او نتوانند اکثریت لازم را به‌دست آورند، مذاکرات فشرده میان احزاب کوچک و بزرگ برای تشکیل دولت آغاز خواهد شد.

در چنین شرایطی، احزاب عربی اسرائیل ممکن است نقشی تعیین‌کننده پیدا کنند؛ البته به شرط آن‌که بر سر حمایت از یک نامزد به توافق برسند و احزاب یهودی نیز حاضر به همکاری با آن‌ها باشند.

منصور عباس، رهبر حزب اسلام‌گرای «رَعَم»، هنگام رأی دادن گفت: «رأی ما دولت را تغییر خواهد داد.» او ابراز امیدواری کرد که میزان مشارکت در جوامع عربی اسرائیل از ۷۰ درصد فراتر رود و به برکناری دولت راست‌گرای نتانیاهو کمک کند.

حزب رَعَم احتمالاً تنها چند کرسی در کنست به‌دست خواهد آورد، اما همین تعداد نیز ممکن است در صورت توازن شکننده نیروها برای تعیین نخست‌وزیر آینده اهمیت پیدا کند. با این حال، عباس در کارزار انتخاباتی خود بیش از آن‌که بر منازعه اسرائیل و فلسطین تمرکز کند، بر مشکلاتی همچون جرم و جنایت در جوامع عربی اسرائیل تأکید کرده است.

در سوی مقابل، ایتامار بن‌گویر، وزیر امنیت ملی و از چهره‌های راست افراطی دولت نتانیاهو، نسبت به قدرت‌گیری جریان‌های مخالف هشدار داده است. او که به اظهارات تحریک‌آمیز علیه بازداشت‌شدگان فلسطینی شهرت دارد، پس از رأی دادن گفت در صورت شکست نتانیاهو و متحدانش، «این دولت منصور عباس خواهد بود». بن‌گویر همچنین ابراز امیدواری کرد که در دولت آینده به مقام وزارت دفاع برسد.

امنیت و مسئولیت حمله ۷ اکتبر؛ محور اصلی کارزار انتخاباتی

حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ همچنان بر فضای سیاسی و اجتماعی اسرائیل سایه افکنده است. در جریان این حمله که به‌رهبری حماس انجام شد، حدود ۱۲۰۰ نفر، عمدتاً غیرنظامی، کشته شدند و ۲۵۱ نفر به گروگان گرفته شدند. این حمله مرگبارترین روز در تاریخ اسرائیل توصیف شده و آغازگر جنگ خونبار اسرائیل علیه غزه و مجموعه‌ای از درگیری‌های منطقه‌ای بوده است.

با گذشت سه سال از آن رویداد، مسئله مسئولیت سیاسی و امنیتی دولت نتانیاهو در جلوگیری از حمله و ناکامی دستگاه‌های اطلاعاتی و نظامی اسرائیل به یکی از موضوعات اصلی انتخابات تبدیل شده است.

گادی آیزنکوت، رقیب اصلی نتانیاهو و رئیس پیشین ستاد کل ارتش اسرائیل، صبح روز انتخابات از اوفاکیم، یکی از جوامع جنوب اسرائیل که در حمله ۷ اکتبر هدف قرار گرفت، بازدید کرد. او با انتقاد از عملکرد دولت گفت اگر اعضای کابینه اندکی احساس مسئولیت داشتند، صبح روز انتخابات را از مناطق نزدیک به غزه آغاز می‌کردند.

این بازدید تلاشی برای یادآوری شکست‌های امنیتی دولت پیش از حمله حماس و تأکید بر خودداری نتانیاهو از تشکیل کمیسیون رسمی تحقیق درباره این رویداد ارزیابی شد.

آیزنکوت همچنین متعهد شده است که در صورت تشکیل دولت، ظرف ۱۸ ماه نیروی حاکم حماس را از میان بردارد. او در این کارزار انتخاباتی تنها از منظر سیاسی با بحران ۷ اکتبر مواجه نیست؛ پسر و دو خواهرزاده او در جریان جنگ غزه کشته شده‌اند. حامیانش معتقدند این تجربه شخصی، او را با رنج و نگرانی جامعه اسرائیل پیوند می‌دهد.

در مقابل، حامیان نتانیاهو او را سیاستمداری باتجربه می‌دانند که کشور را در چندین جنگ هدایت کرده و می‌تواند امنیت اسرائیل را تضمین کند. برخی از آن‌ها مسئولیت مستقیم حمله ۷ اکتبر را متوجه نخست‌وزیر نمی‌دانند و خواهان ادامه عملیات نظامی تا زمانی هستند که اسرائیلی‌ها بتوانند بدون ترس زندگی کنند.

با این حال، منتقدان نتانیاهو می‌گویند او از پذیرش مسئولیت سیاسی شکست امنیتی خودداری کرده و با مخالفت با تشکیل کمیسیون تحقیق، مانع روشن شدن ابعاد ناکامی دولت شده است. آن‌ها همچنین او را متهم می‌کنند که طولانی شدن جنگ غزه و بحران گروگان‌ها را در خدمت ملاحظات سیاسی خود قرار داده است.

سربازی اجباری و شکاف میان مذهبی‌ها و سکولارها

یکی دیگر از محورهای اصلی انتخابات، مناقشه بر سر خدمت سربازی اجباری و معافیت مردان یهودی فوق‌ارتدوکس است؛ موضوعی که در شرایط ادامه جنگ‌ها و افزایش فشار بر نیروهای ذخیره ارتش اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

دولت‌های نتانیاهو برای حفظ ائتلاف‌های پارلمانی خود به احزاب فوق‌ارتدوکس متکی بوده‌اند؛ احزابی که خواهان معافیت مردان جوان مشغول تعلیمات دینی از خدمت سربازی هستند. این سیاست در میان بخش‌هایی از جامعه اسرائیل نارضایتی گسترده‌ای ایجاد کرده است؛ به‌ویژه در شرایطی که شمار زیادی از شهروندان برای دوره‌های طولانی به خدمت نظامی فراخوانده می‌شوند.

بر اساس نظرسنجی مؤسسه دموکراسی اسرائیل، حدود یک‌چهارم رأی‌دهندگان یهودی، خدمت نظامی اجباری را یکی از عوامل مهم در تصمیم‌گیری انتخاباتی خود دانسته‌اند. همچنین حدود ۶۸ درصد یهودیان اسرائیل گفته‌اند نگرششان به حمله ۷ اکتبر در انتخاب حزب مورد حمایتشان نقشی اساسی دارد.

آیزنکوت وعده داده است که به معافیت‌های عملی مردان فوق‌ارتدوکس پایان دهد. احزابی که احتمال می‌رود از او حمایت کنند نیز بر ضرورت اصلاح سیاست خدمت سربازی، تقویت استقلال دستگاه قضایی و بهبود روابط خارجی اسرائیل تأکید کرده‌اند.

آینده دموکراسی و هویت اسرائیل

انتخابات جاری صرفاً رقابتی بر سر انتخاب نخست‌وزیر نیست؛ بلکه بازتاب‌دهنده اختلافات عمیق درباره ماهیت دولت اسرائیل و مسیر آینده آن نیز هست.

حامیان نتانیاهو او را مدافع هویت یهودی اسرائیل و مقابله‌کننده با آن‌چه مداخله‌گری دستگاه قضایی می‌خوانند، معرفی می‌کنند. آن‌ها معتقدند ائتلاف او توانسته است در شرایط دشوار امنیتی از منافع کشور دفاع کند.

در مقابل، مخالفانش می‌گویند سیاست‌های او موجب تشدید قطبی‌شدن جامعه، تضعیف نهادهای دموکراتیک و کاهش استقلال دستگاه قضایی شده است. آن‌ها همچنین به پرونده فساد نتانیاهو و تلاش‌های دولت او برای تغییر ساختار قضایی در سال ۲۰۲۳ اشاره می‌کنند؛ اقداماتی که با اعتراضات گسترده در داخل اسرائیل روبه‌رو شد.

در میان مخالفان نتانیاهو، افزون بر آیزنکوت، نفتالی بنت، نخست‌وزیر پیشین، نیز با یائیر لاپید، سیاستمدار میانه‌رو، در قالب یک فهرست مشترک انتخاباتی همکاری کرده است. یائیر گولان، ژنرال پیشین ارتش و رهبر حزب چپ میانه دموکرات‌ها، نیز از دیگر چهره‌های مطرح این انتخابات است و از تشکیل کشور فلسطینی حمایت می‌کند.

با این حال، موضوع تشکیل کشور مستقل فلسطین در کارزار انتخاباتی جایگاه محدودی داشته است. بخش بزرگی از جامعه اسرائیل با چنین طرحی مخالف است و هیچ‌یک از نامزدهای اصلی نیز برنامه‌ای برای بازگشت به روند صلح متوقف‌شده ارائه نکرده‌اند.

نتانیاهو در تبلیغات انتخاباتی خود با شعار «یا راست یا فلسطین» کوشیده است مخالفانش را به تمایل برای تشکیل کشور فلسطینی متهم کند. در مقابل، برخی از رقبای او از خشونت گروه‌های شهرک‌نشین یهودی در کرانه باختری انتقاد کرده‌اند، اما این انتقادها به معنای حمایت آن‌ها از احیای روند صلح نیست.

جنگ‌ها و انزوای بین‌المللی اسرائیل

نتیجه انتخابات می‌تواند بر سیاست خارجی اسرائیل نیز تأثیر بگذارد. این کشور از زمان آغاز جنگ غزه با انتقادهای فزاینده‌ای از سوی متحدان سنتی خود مواجه شده است. عملیات نظامی در غزه، تشدید خشونت شهرک‌نشین‌ها در کرانه باختری و درگیری‌های منطقه‌ای، موقعیت بین‌المللی اسرائیل را با دشواری‌های بیشتری روبه‌رو کرده است.

در ماه‌های اخیر، برخی کشورهای اروپایی و دیگر شرکای اسرائیل اقداماتی تنبیهی علیه این کشور اتخاذ کرده‌اند و حمایت عمومی از اسرائیل در میان آمریکایی‌ها نیز کاهش یافته است. هم‌زمان، اتهام‌های مربوط به نقض حقوق بشر و جنایت‌های جنگی در غزه به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در عرصه بین‌المللی تبدیل شده است.

برای نتانیاهو، این وضعیت با فشارهای داخلی و قضایی نیز همراه است. دیوان کیفری بین‌المللی حکم بازداشت او را در ارتباط با اتهام‌های مطرح‌شده درباره جنگ غزه صادر کرده است. سازمان‌های حقوق بشری و مقام‌های سازمان ملل نیز اسرائیل را به ارتکاب نسل‌کشی متهم کرده‌اند؛ اتهامی که دولت اسرائیل آن را رد می‌کند.

در حوزه امنیت منطقه‌ای نیز جنگ علیه ایران همچنان یکی از عوامل تعیین‌کننده فضای انتخاباتی بوده است. نتانیاهو در روزهای منتهی به انتخابات تهدیدهای خود علیه تهران را افزایش داد و در ویدئویی که این هفته منتشر شد، در کنار یک سامانه دفاع موشکی ظاهر شد و هشدار داد که اگر ایران به اسرائیل حمله کند، با «ضربه‌ای ویرانگر» روبه‌رو خواهد شد.

روابط دیرینه اسرائیل و ایالات متحده آمریکا نیز تحت تأثیر جنگ حل‌نشده با ایران و اختلافات درباره پیامدهای جنگ غزه قرار گرفته است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در هفته پیش از انتخابات از انتخاب مجدد نتانیاهو حمایت کرد؛ حمایتی که می‌توانست به نخست‌وزیر اسرائیل کمک کند، هرچند دیرهنگام بودن آن برای سیاستمداری که روابط نزدیک با ترامپ را از نقاط قوت خود می‌دانست، یک عقب‌گرد تلقی شد.

دولت آینده اسرائیل، صرف‌نظر از ترکیب آن، با وظیفه دشوار بازسازی روابط خارجی و ترمیم وجهه بین‌المللی کشور مواجه خواهد بود.

نتیجه‌ای فراتر از سرنوشت نتانیاهو

انتخابات اسرائیل آزمونی برای سنجش میزان اعتماد عمومی به نتانیاهو پس از سال‌ها سلطه بر سیاست این کشور است. او که نزدیک به دو دهه یکی از مسلط‌ترین چهره‌های سیاسی اسرائیل بوده، در صورت شکست یا عملکرد ضعیف انتخاباتی ممکن است با پایانی تلخ برای دوران طولانی فعالیت سیاسی خود روبه‌رو شود. پیروزی نیز موقعیت او را به‌عنوان سیاستمداری که بارها از بحران‌های سیاسی جان سالم به‌در برده است، تقویت خواهد کرد.

با این حال، نتیجه نهایی تنها به تعداد آرای احزاب بستگی ندارد؛ توانایی آن‌ها برای تشکیل ائتلافی با اکثریت پارلمانی نیز تعیین‌کننده خواهد بود. در صورت نبود اکثریت روشن، مذاکرات سیاسی می‌تواند برای هفته‌ها یا ماه‌ها ادامه پیدا کند.

اهمیت این انتخابات در نهایت فراتر از رقابت دو چهره سیاسی است: رأی‌دهندگان باید میان ادامه مسیر دولت راست‌گرا و مذهبی نتانیاهو و احتمال شکل‌گیری ائتلافی متفاوت تصمیم بگیرند؛ ائتلافی که وعده اصلاحات قضایی، تغییر سیاست خدمت سربازی و بهبود روابط خارجی را می‌دهد، اما هنوز چشم‌انداز روشنی برای حل منازعه اسرائیل و فلسطین و جنک علیه ایران ارائه نکرده است.

در کشوری که همچنان زیر سایه جنگ، نگرانی‌های امنیتی و شکاف‌های اجتماعی زندگی می‌کند، انتخابات می‌تواند مسیر سیاسی تازه‌ای بگشاید؛ اما حتی برکناری نتانیاهو نیز به‌خودی‌خود تضمینی برای پایان جنگ‌ها، کاهش تنش‌های منطقه‌ای یا تغییر بنیادین سیاست اسرائیل در قبال فلسطینی‌ها نخواهد بود.